Đóng Dự án Bước 1: Khởi động ArcView Chọn biểu tượng Arcview trong Start Program: Start Program ESRI Arcview; hoặc kích đúp chuột vào biểu tượng của ArcView Sau khi khởi
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
NGUYỄN HỒNG PHƯƠNG
CÁC BÀI TẬP THỰC HÀNH VỚI PHẦN MỀM ARCVIEW GIS
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI - 2004
Trang 2MỤC LỤC
Trang
LỜI NÓI ĐẦU
i Bài tập 1 Làm quen với phần mềm ArcView 1
Bài tập 2a Xây dựng các lớp thông tin bản đồ
17 Bài tập 2b Xác lập các tính chất của View 35
Bài tập 3a Sử dụng công cụ tạo lập chú giải 44
Bài tập 3b Xác lập các tính chất hiển thị của một Theme 63
Bài tập 4a Thêm bảng và chỉnh sửa bảng 77
Bài tập 4b Chọn và tổng kết các thanh ghi 84
Bài tập 4c Nối kết và gộp bảng 91
Bài tập 4d Xây dựng đồ thị 99
Bài tập 5 Tạo và chỉnh sửa các Shapefile 109
Bài tập 6a Sử dụng phép chọn theme trên theme 126
Bài tập 6b Gộp các dữ liệu không gian khác theme và cùng theme 136
Bài tập 7 Tạo bản vẽ trang trí 149
Trang 3LỜI NÓI ĐẦU
Cuốn sách này là phần tiếp theo của cuốn “Hệ thống thông tin địa lý và một
số ứng dụng trong hải dương học”, đã được xuất bản và sử dụng làm giáo trình cho sinh viên khoa Khí tượng thuỷ văn và hải dương học, trường Đại học khoa học tự nhiên Những kiến thức lý thuyết đã được trình bày trong giáo trình nêu trên sẽ không thể được ứng dụng có hiệu quả nếu không có sự trợ giúp của cuốn sách này, bởi nó
chứa đựng các bài tập thực hành với phần mềm Arcview GIS, một công cụ mạnh của
Hệ thống thông tin địa lý đã được giới thiệu chi tiết trong phần hai của giáo trình nêu trên
Nội dung cuốn sách bao gồm 13 bài tập, được đánh số theo thứ tự các chương
của phần lý thuyết giới thiệu phần mềm Arcview GIS trong giáo trình Để sử dụng
cuốn sách này, bạn đọc cần cài đặt các file bài tập đã biên soạn sẵn vào máy tính cá nhân của mình Bạn đọc có thể liên hệ với Khoa Khí tượng thuỷ văn và hải dương học, trường Đại học khoa học tự nhiên hoặc với tác giả để có được bộ cài đặt các bài tập với dung lượng khoảng 17 Mêgabait và hướng dẫn cài đặt trước khi sử dụng cuốn sách này
Mặc dù được biên soạn để sử dụng như một giáo trình giảng dạy trong trường đại học, cuốn sách có thể phục vụ rộng rãi các đối tượng thuộc nhiều lĩnh vực chuyên môn và môi trường công tác khác nhau Các bài thực hành trong cuốn sách có thể tỏ
ra hữu ích cho bất kỳ ai quan tâm đến công nghệ Hệ thống thông tin địa lý và muốn nhanh chóng nắm bắt được những kỹ năng cần thiết để có thể sử dụng hiệu quả phần
mềm Arcview phục vụ cho công tác chuyên môn của mình
Trang 4BÀI TẬP 1 LÀM QUEN VỚI PHẦN MỀM ARCVIEW
Bài tập này giới thiệu giao diện và một số thao tác cơ bản của phần mềm ArcView
1 Bước 1: Khởi động ArcView
2 Bước 2: Mở một Dự án và hiển thị các View và các Theme
3 Bước 3: Sử dụng Trợ giúp trực tuyến
4 Bước 4: Khai thác thông tin về các đối tượng
5 Bước 5: Hiển thị và chỉnh sửa bảng
6 Bước 6: Hiển thị và chỉnh sửa đồ thị
7 Bước 7: Tạo Layout
8 Đóng Dự án
Bước 1: Khởi động ArcView
Chọn biểu tượng Arcview trong Start Program:
Start Program ESRI Arcview;
hoặc kích đúp chuột vào biểu tượng của ArcView
Sau khi khởi tạo Arcview, nếu là lần chạy đầu tiên sau khi cài đặt, cửa sổ sau sẽ xuất
hiện:
Trong trường hợp này, ta có thể chọn một trong các tùy chọn sau rồi bấm OK:
- With a new View: Mở một cơ sở dữ liệu (Project) mới và một cảnh (View)
mới;
- As a blank Project: Mở một Cơ sở dữ liệu (Project) trống;
- Open an existing Project: Mở một Cơ sở dữ liệu (Project) có sẵn
Trong trường hợp cửa sổ trên không hiện ra, Arcview sẽ tự động mở ra một Dự án
(Project) mới, cho phép bắt đầu làm việc với Arcview
Trang 5 Khi ArcView đã được mở ra, bạn sẽ nhìn thấy trên màn hình một cửa sổ lớn có tiêu đề “ArcView GIS 3.2” và một cửa sổ khác nhỏ hơn có tiêu đề “Untitled” nằm bên trong Cửa sổ lớn có tên gọi là Cửa sổ ứng dụng (Application Window) Cửa
sổ nhỏ được gọi là Cửa sổ Dự án (Project Window)
Bước 2: Mở một Dự án và hiển thị các View và các Theme
Từ lệnh đơn File, chọn Open Project
Hộp thoại Open Project xuất hiện Các thư mục được hiển thị ở bên phải hộp thoại, còn
các tệp Dự án của ArcView được hiển thị ở bên trái
Kích đúp trỏ chuột vào thư mục c:\ ở trên cùng danh mục các thư mục và tìm đến thư mục esritrn\arcview\exercise bằng cách lần lượt kích đúp trỏ chuột lên từng ký hiệu thư
mục
Để mở (Dự án) bài tập 1, kích đúp trỏ chuột lên ex1.apr rồi chọn OK
Khi Dự án mở ra, bạn sẽ nhìn thấy một cửa sổ Dự án chứa hai View là Atlanta Area Counties và World
Kích đúp trỏ chuột vào view World Chú ý rằng các theme Counties và Grid đã được đánh dấu trong hộp kiểm ở phần Mục lục và đang được hiển thị trên view Theme Cities
of 3 Million không được đánh dấu và do đó cũng không được hiển thị
Kích trỏ chuột lên hộp kiểm của theme Cities of 3 Million để bật theme này lên
Trang 6Lúc này theme Cities of 3 Million đã được hiển thị trên view, nhưng vẫn còn bị hai theme Counties và Grid che khuất Bạn sẽ phải thay đổi thứ tự hiển thị để cho theme Cities of 3 Million được hiển thị trên nền hai theme kia
Trong phần Mục lục, đưa trỏ chuột lên vùng thuộc theme Cities of 3 Million (tại một điểm bất kỳ nằm trong khu vực đang nổi gồ lên) Tiếp theo, giữ trỏ chuột và kéo theme lên trên đỉnh Mục lục Khi bản thả trỏ chuột ra, thứ tự hiển thị các theme đã thay đổi trong phần Mục lục và các thành phố được hiển thị rõ ràng trên bản đồ
Mỗi điểm của theme biểu diễn một thành phố có số dân từ ba triệu trở lên Có rất nhiều thành phố như vậy tập trung ở châu Âu, nhưng ở tỷ lệ bản đồ hiện tại, ta khó có thể phân biệt tách bạch được chúng trên bản đồ Bạn có thể sử dụng công cụ phóng to để vẽ một hình chữ nhật bao quanh một khu vực mà bạn muốn xem chi tiết
Chọn công cụ phóng to (Zoom in tool)
Khi bạn đưa trỏ chuột lên trên view, nó lập tức biến thành hình cái kính lúp
Đặt trỏ chuột lên vùng Tây Âu, nhấn và kéo trỏ chuột để vẽ một hình chữ nhật bao quanh châu Âu Khi bạn nhả trỏ chuột ra, một view mới được hiển thị
View mới này phóng to phần châu Âu hơn và do đó các thành phố đã được hiện lên rõ ràng, tách bạch hơn Hai thành phố Aten và Istanbul đã được gắn nhãn trên bản đồ này
Để biết được tên các thành phố khác, bạn có thể sử dụng công cụ xem thuộc tính
Trang 7Chọn công cụ xem thuộc tính (Identify tool)
Trên view, trỏ chuột biến thành hình chữ thập Kích trỏ chuột lên một thành phố bất kỳ
để xem tên và các giá trị thuộc tính khác
Tên của thành phố mà bạn muốn xem thuộc tính nằm ở phần bên trái của hộp thoại kết quả (Identify Results) Thông tin ở phần bên phải hộp thoại được lấy từ bảng thuộc tính của theme Cities of 3 Million
Kích trỏ chuột lên vài thành phố nữa để xem thuộc tính của chúng Khi kết thúc, hãy đóng hộp thoại kết quả lại
Để xem các vùng khác trên bản đồ, bạn có thể dùng công cụ kéo bản đồ
Trang 8Chọn công cụ kéo bản đồ (Pan tool)
Đưa trỏ chuột (lúc này đã biến thành hình bàn tay) vào giữa view Nhấn và kéo trỏ chuột lên phía trên bên trái cho tới sát góc trái của view Khi bạn nhả trỏ chuột ra, một view mới được hiển thị Đây là các quốc gia vùng Trung Đông
Bước 3: Sử dụng Trợ giúp trực tuyến
Cho đến lúc này, bạn đã mở một Dự án của ArcView và một view Bạn đã bật một theme
lên, thay đổi thứ tự hiển thị các theme, phóng to hình trong một view và kéo bản đồ Bạn
có thể tìm hiểu thêm thông tin về các chủ đề này hay các thao tác của ArcView bằng cách
sử dụng trợ giúp trực tuyến của ArcView
Chọn phím trợ giúp theo chủ đề (context-sensitive Help button)
Trỏ chuột sẽ biến thành hình mũi tên có dấu hỏi Đưa trỏ chuột vào một vị trí bất kỳ bên
trong cửa sổ view và kích đúp chuột để nhận trợ giúp ArcView sẽ hiển thị nội dung trợ
giúp “View là gì ?”
Chú ý rằng ở phía dưới nội dung trợ giúp có các liên kết dạng siêu văn bản (màu xanh lá cây) theo chủ đề Table of Contents và What is a theme Khi bạn đưa trỏ chuột vào một trong các liên kết này, trỏ chuột sẽ biến thành hình bàn tay đang chỉ Bằng cách kích trỏ chuột, bạn sẽ được đưa tới nội dung của chủ đề này
Trang 9Kích trỏ chuột lên chủ đề What is a theme ?
ArcView sẽ đưa bạn đến với nội dung của trợ giúp “What is a theme ?"
Bạn có thể nhận trợ giúp theo chủ đề bằng cách kích trỏ chuột vào phím Chủ đề trợ giúp Giả sử bạn muốn biết khoảng cách giữa Aten và Istanbul, nhưng bạn chưa biết cách sử
dụng công cụ đo khoảng cách của ArcView
Kích trỏ chuột vào phím Help Topics trong cửa sổ trợ giúp của ArcView Bạn sẽ thấy ba
Tab với các tiêu đề Contents, Index và Find Chọn Index Trong hộp nhập văn bản, bạn
chỉ cần gõ vài chữ cái đầu tiên của từ Measure (đo) ArcView sẽ tự động tìm tới các nội
dung có từ khoá này
Trong trường hợp nêu trên, ArcView sẽ làm nổi chủ đề measuring features on a view
Chọn phím Display ở phía dưới cửa sổ Help Topics ArcView sẽ đưa bạn tới nội dung trợ
giúp về việc đo các đối tượng trên bản đồ
Trang 10Trong bước tiếp theo, bạn sẽ học cách đo khoảng cách từ Aten đến Istanbul Còn bây giờ, hãy đóng cửa sổ trợ giúp lại
Trang 11Bước 4: Khai thác thông tin về các đối tượng
Chọn công cụ đo khoảng cách (Measure tool)
Kích trỏ chuột lên thành phố Aten trên bản đồ, sau đó kéo trỏ chuột tới Istanbul Một đoạn thẳng được vẽ trên bản đồ nối hai thành phố Kích đúp trỏ chuột để kết thúc việc vẽ đoạn thẳng này
Khoảng cách giữa Aten và Istanbul được thông báo trên thanh trạng thái (ở góc dưới bên trái của cửa sổ ứng dụng) Kết quả của bạn có thể chênh lệch đôi chút
Một phương pháp khác để tìm hiểu thông tin về các đối tượng trên bản đồ là chọn chúng trên view và xem thuộc tính của chúng trong bảng thuộc tính Khi bạn chọn một đối tượng trên bản đồ, bạn cũng đã đồng thời chọn thanh ghi thuộc tính của đối tượng đó trong bảng thuộc tính của theme
Có nhiều cách để chọn đối tượng trên một view, một trong các cách đó là sử dụng phím Find Giả sử bạn muốn tìm nước Thổ Nhĩ Kỳ (Turkey) và hiển thị nó cận cảnh trên bản
đồ Muốn vậy, bạn làm như sau
Trang 12Nhắp trỏ chuột vào theme Countries trong Mục lục của view để theme này trở thành một
theme kích hoạt (nổi gồ lên)
Chọn phím Find
Trong hộp thoại Find Text in Attributes vừa xuất hiện, gõ Turkey và chọn OK
ArcView sẽ tìm “Oman” trong bảng thuộc tính của theme Countries Khi tìm thấy thanh
ghi này trong bảng thuộc tính, đối tượng tương ứng trên view cũng sẽ được chọn và đưa vào trung tâm của view
Một cách khác nữa để chọn các đối tượng trên view là dùng công cụ Chọn đối tượng
(Select Feature tool)
Chọn phím công cụ Chọn đối tượng
Trang 13Đưa trỏ chuột vào một điểm bất kỳ trên view, sau đó nhấn và kéo trỏ chuột để tạo một hình chữ nhật Khi bạn nhả trỏ chuột ra, tất cả các quốc gia có một phần hay toàn bộ lãnh thổ nằm bên trong hình chữ nhật vừa vẽ sẽ được chọn trên view
Bây giờ bạn có thể kiểm tra thuộc tính của các quốc gia đã chọn bằng cách mở bảng thuộc tính của theme ra
Chọn phím Mở Bảng thuộc tính của theme (Open Theme Table Button)
Bảng thuộc tính Attributes of Countries được hiển thị, với các thanh ghi được chọn tương ứng với các đối tượng vừa chọn trên bản đồ Bạn có thể hiển thị tất cả các thanh ghi đã được chọn trên những hàng trên cùng của bảng thuộc tính bằng cách sử dụng phím
Đẩylên trên (Promote Button)
Chọn phím Đẩylên trên (Promote Button)
Các thanh ghi đã được chọn sẽ được đẩy lên trên đầu bảng thuộc tính Sử dụng các thanh cuộn ở đáy bảng để dịch về bên phải bảng cho đến khi trường Name (Tên) được hiển thị trên màn hình
Trang 14Sau khi xem tên các quốc gia được chọn trên bản đồ, tiếp tục chuyển về phía cuối bảng
để xem các trường còn lại, có chứa các dữ liệu về dân số tương ứng với các năm 1989,
1980 và 2000
Trong các phần tiếp theo của khoá học, bạn sẽ học thêm cách sử dụng các phương pháp khác để chọn đối tượng trên bản đồ và khai thác các thông tin về chúng Còn bây giờ, hãy kích trỏ chuột vào phím Không chọn để huỷ bỏ những lựa chọn vừa rồi
Bước 5: Hiển thị và chỉnh sửa bảng
Bạn có thể thay đổi hình thức hiển thị một bảng thuộc tính cho phù hợp với yêu cầu của mình Bạn có thể dấu đi, đổi tên và thay đổi kích thước các trường và thay đổi thứ tự của các thanh ghi Tất cả các thay đổi này đều không làm ảnh hưởng tới số liệu gốc chứa trong bảng
Giả sử bạn muốn thành lập một bản đồ biểu diễn dân số năm 2000 Các số liệu của năm
1980 và 1989 tạm thời chưa cần dùng đến Bạn sẽ dấu các trường này của bảng Attributes
of Countries đi, đồng thời đổi tên của trường “Pr_Pop2000” cho dễ hiểu hơn
Kích hoạt bảng Attributes of Countries và chọn Properties từ lệnh đơn Table
Hộp thoại Table Properties hiện lên ở phía dưới hộp thoại, bạn nhìn thấy danh sách các trường của bảng Dấu kiểm nằm ở cột bên trái mỗi trường thông báo cho bạn biết là trường đó đang được hiển thị Nằm bên phải cột trường là cột Alias (Tên trường rõ nghĩa)
Dùng thanh cuộn để di chuyển xuống phía dưới bảng Nháy trỏ chuột vào các dấu kiểm
của các trường Tot_pop89, Tot_pop80, Grw_rate89 và Grw_rate80 trong cột Visible
để dấu các trường này đi Kích trỏ chuột vào ô trống bên phải trường Pr_Pop2000 trong
cột Alias và gõ Dân số năm 2000 Chọn OK
Trang 15Bạn có thể thấy các trường vừa được tắt dấu kiểm không còn được hiển thị trong bảng thuộc tính nữa, và tên trường “Pr_Pop2000” đã được thay bằng tên trường rõ nghĩa mà bạn vừa gõ vào
Bây giờ, giả sử bạn muốn sắp xếp các quốc gia theo thứ tự về dân số, từ quốc gia đông
dân nhất đến quốc gia ít dân nhất Trong bảng thuộc tính, nhắp trỏ chuột vào trường Dân
số năm 2000 để kích hoạt trường này (tên trường sẽ được nổi đậm), sau đó chọn phím Sắp xếp theo thứ tự giảm dần (Sort Decending Button)
Các thanh ghi trong bảng sẽ được sắp xếp lại theo thứ tự dân số giảm dần
Trang 16Bạn sẽ không lấy gì làm ngạc nhiên khi thấy Trung quốc và Ấn độ nằm trên đầu danh sách các nước đông dân nhất thế giới, nhưng chắc bạn sẽ tự hỏi về nước Nga Nếu dùng thanh cuộn di chuyển về phía dưới bảng, bạn sẽ thấy một số quốc gia có số dân là -9999 Đây là giá trị thường được sử dụng khi không có số liệu
Sau khi đã sắp xếp các quốc gia theo số dân, bây giờ bạn hãy sắp xếp lại theo vần chữ cái tên gọi của các quốc gia này
Trong bảng thuộc tính, nhắp trỏ chuột vào trường Name để kích hoạt nó, sau đó chọn phím Sắp xếp theo thứ tự tăng dần (Sort Ascending Button)
Cuộn lên phía trên bảng, bạn sẽ thấy các thanh ghi đã được sắp xếp theo vần chữ cái
Bạn hãy đóng bảng thuộc tính lại Để xem lại toàn cảnh của bản đồ, bạn kích trỏ chuột
vào phím Hiển thị toàn cảnh (Zoom to Full Extent)
Trang 17Đóng view lại
Bước 6: Hiển thị và chỉnh sửa đồ thị
Trong cửa sổ Dự án, nhắp trỏ chuột vào biểu tượng View để làm nổi nó, rồi kích đúp trỏ
chuột vào tên view Atlanta Area Counties để mở nó ra
Bạn thấy trên view là bản đồ của 4 quận thuộc thành phố Atlanta, được phân loại theo dân số năm 1980 Theme thứ hai biểu diễn dân số của các quận này năm 1989 chưa được bật lên
Để tắt theme Population 1980, bạn kích trỏ chuột vào hộp kiểm của theme này Sau đó, bật theme Population 1989 lên bằng cách đánh dấu vào hộp kiểm của theme này
Các quận đã được đánh màu theo số liệu dân số năm 1989, cũng theo trình tự như trong bản đồ dân số năm 1980 Tuy nhiên, bạn muốn xem số liệu dân số của hai năm này trên
đồ thị để có thể so sánh chúng tốt hơn
Nhắp trỏ chuột vào cửa sổ Dự án để kích hoạt nó, rồi nhắp trỏ chuột vào biểu tượng
Charts để hiển thị đồ thị liên quan tới Dự án Kích đúp trỏ chuột vào Population Chart
