Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007 Thành phần loài vi tảo ở hồ Công viên Trung tâm, thành phố Vinh - Nghệ An Lê Thị Thuý Hà a, Tống Thị Minh Thuyết b Tóm tắt.. Việc k
Trang 1Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
Thành phần loài vi tảo ở hồ Công viên Trung tâm,
thành phố Vinh - Nghệ An
Lê Thị Thuý Hà (a), Tống Thị Minh Thuyết (b)
Tóm tắt Phân tích các mẫu vi tảo thu được ở hồ Công viên Trung Tâm – thành
phố Vinh – Nghệ An qua 3 đợt nghiên cứu (tháng 4, tháng 6 và tháng 8/2007), chúng
tôi đã xác định được 112 loài và dưới loài thuộc 7 bộ, 23 họ, 44 chi của 4 ngành:
Cyanophyta, Euglenophyta, Heterokontophyta và Chlorophyta, trong đó ưu thế nhất
thuộc về Chlorophyta với 62 loài và dưới loài chiếm 55,36% tổng số loài gặp, ngành
Cyanophyta với 22 loài và dưới loài (19,64%), ngành Heterokontophyta có 20 loài và
dưới loài (17,86%) Ngành có số loài gặp ít nhất là Euglenophyta với 8 loài và dưới loài
chiếm 7,14% Các chi chủ đạo thuộc về: Scenedesmus, Pediastrum, Tetraedron và
Merismopedia Thành phần loài có sự biến động giữa các đợt nghiên cứu: đợt 1 gặp 69
loài và dưới loài, đợt 2: 53 và đợt 3 có 56 loài và dưới loài
I Đặt vấn đề
Vi tảo là những thực vật bậc thấp có khả năng tự dưỡng Chúng có cấu trúc
rất đa dạng và khác nhau bởi các chất màu và chất dự trữ Việc khảo sát và phát
hiện thành phần các loài vi tảo trong nước ngọt là rất cần thiết, đặc biệt là các hồ ở
các thành phố lớn nhằm góp phần nghiên cứu đa dạng sinh học cũng như tìm ra giải
pháp khống chế sự phát triển của các loài vi tảo độc hại Hồ Công viên Trung tâm là
một địa điểm vui chơi giải trí của người dân thành phố Vinh Do hồ mới được thành
lập chưa đầy 2 năm nên những nghiên cứu về quần xã vi tảo ở đây còn chưa được đề
cập đến Bài viết này giới thiệu những dẫn liệu về đa dạng sinh học vi tảo ở hồ Công
viên Trung tâm trong năm 2007, là tiền đề cho những nghiên cứu sâu hơn sau này
II Phương pháp nghiên cứu
Mẫu được lấy tại 5 điểm của hồ bằng lưới vớt thực vật nổi N075, sau đó cố
định bằng foocmol 4% Tiến hành thu mẫu vào 3 đợt: đợt 1 (tháng4/2007), đợt 2
(tháng 6/2007), đợt 3 (tháng 8/2007) Mẫu vi tảo được quan sát, vẽ hình và chụp ảnh
dưới kính hiển vi độ phóng đại 600 lần Riêng mẫu tảo Silic được đốt trên bếp điện
4 - 6 h và cố định bằng baume Canada Định danh các loài vi tảo dựa theo các khoá
định loại hiện hành [1,3,4,6,7,8]
III Kết quả nghiên cứu
3.1 Thành phần loài vi tảo
Phân tích các mẫu vi tảo thu được qua 3 đợt nghiên cứu, chúng tôi đã xác
định được 112 loài và dưới loài thuộc 4 ngành: Cyanophyta, Chlorophyta,
Euglenophyta, Heterokontophyta (bảng 1), trong đó ưu thế thuộc về ngành
Nhận bài ngày 23/11/2007 Sửa chữa xong ngày 28/12/2007
Trang 2Lê T T Hà, Tống T M Thuyết Thành phần loài vi tảo Nghệ An, tr 25-31
Chlorophyta với 62 loài và dưới loài chiếm 55,36 %, tiếp đến là Cyanophyta với 22 loài và dưới loài chiếm 19,64 %, ngành Heterokontophyta với 20 loài và dưới loài chiếm 17,86 %; ít nhất là ngành Euglenophyta chiếm 7,14 % với 8 loài và dưới loài
So sánh với kết quả nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Đình San (2001), Lê Thị Thúy Hà và cộng sự (2007), chúng tôi nhận thấy sự đa dạng vi tảo ở đây lớn hơn nhiều so với một số hồ chứa nước thải sinh hoạt của thành phố Vinh như: hồ Goong,
hồ Tây Sâm, Kênh Bắc, kênh Cầu Thông [5] và hồ Cửa Nam [2]
Bảng 1 Danh lục thành phần vi tảo ở hồ Công viên Trung tâm - thành phố Vinh - Nghệ An
Đợt nghiên cứu
Đợt 1 Đợt 2 Đợt 3 Ngành Cyanophyta
Lớp Cyanophyceae
Bộ Chroococcales
Họ Chroococcaceae
1 Aphanothece microscopica Nag +
2 Merismopedia elegans A.Br +
3 Merismopedia glauca (Ehr.) Nag + ++
4 Merismopedia marssonii Lemm + +
5 Merismopedia minima G.Beck + +
6 Merismopedia punctata Meyen +
7 Merismopedia tenuissima Lemm +
8 Microcystis aeruginosa Kutz +++ + ++
9 Microcystis flos-aquae (Wittr.) Kirchner + ++ +++
10 Microcystis pulverea forma parasitica (Kutz.) Elenk +
Bộ Oscillatoriales
Họ Oscillatoriaceae
12 Lyngbya contorta Lemm +
13 Lyngbya circumcreta G.S.West +++ ++
14 Oscillatoria chlorina Kutz ex Gomont +
15 Phormidium molie (Kutz.) Gom + ++ ++
16 Phormidium mucicola Hub Pestalozzi et Naum + +
17 Spirulina rhaphidioides Geitl +
Bộ Nostocales
Họ Nostocaceae
19 Anabaena flos-aquae (Lyngb.) Breb forma aptekariana Elenk ++
20 Anabaena flos - aquae forma jacutica (Kissel.) Elenk +
21 Anabaenopsis raciborskii Wolosz +
Ngành Heterokontophyta
Lớp Bacillariophyceae
Bộ Centrales
Trang 3§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 4A-2007
Hä Coscinodiscaceae
23 Cyclotella meneghiniana Kutz ++ ++ ++
24 Cyclotella kuetzingiana Thw + + +
25 Melosira granulata (Ehr.) Ralfs var angustissima (O.Mull.) Hust ++ + +
26 Melosira islandica forma curvata O.Mull +
27 Melosira islandica subsp helvetica O.Mull ++
28 Melosira italica (Ehr.) Kutz var valida (Grun.) Hust + + +
29 Melosira italica (Ehr.) Kutz var tenuissima (Grun.) O.Mull ++ ++ +
Bé Pennales
Hä Fragilariaceae
30 Fragilaria crotonensis Kitton + +
31 Fragilaria construens (Ehr.) Grun var subsalina Hust +
33 Synedra tabulata (Ag.) Kutz + ++ +
34 Synedra ulna (Nitzch) Ehr + +
Hä Naviculaceae
36 Gomphonema angustatum (Kutz.) Rabenh var productum Grun +
37 Navicula cuspidata Kutz var ambigua (Ehr.) Grun + +
38 Navicula protracta Grun +
Hä Nitzschiaceae
40 Nitzschia acicularis W.Sm ++ ++ +
41 Nitzschia gracilis Hantzsch var capitata Wisl et Poretzky + + +
42 Nitzschia sublinearis Hust + + ++ Ngµnh Euglenophyta
Líp Euglenophyceae
Bé Euglenales
Hä Euglenaceae
43 Euglena hemichromata Skuja +
44 Euglena mucifera Mainx + +
45 Euglena proxima Dang +
47 Trachelomonas abrupta Swir var obesa (Playf.) Defl +
50 Trachelomonas volvocinopsis Swir var puncata (Roll) Popova + +
Ngµnh Chlorophyta
Líp Protococcophyceae
Bé Chlorococcales
Hä Ankistrodesmaceae
51 Ankistrodesmus bibraianus (Reinsch.) Korsch + + +
52 Ankistrodesmus longissimus (Lemm.) Wille var acucilaris (Chod.) Brunnth +
Trang 4Lª T T Hµ, Tèng T M ThuyÕt Thµnh phÇn loµi vi t¶o NghÖ An, tr 25-31
53 Hyaloraphidium curvatum Korsch +
54 Kirchneriella lunaris (Kirchn.) Moebius var lunaris +
Hä Botryococcaceae
55 Botryosphaera sudetica (Lemm.) Chod +
Hä Characiaceae
56 Schroederia spiralis (Printz.) Korsch +
Hä Chlorococcaceae
57 Chlorococum infusionum (Schrank) Menegh +
Hä Chlorosarcinaceae
58 Chlorosphaera angulosa (Corda) Klebs +
Hä Coelastraceae
59 Coelastrum microsporum Naeg ++
60 Coelastrum reticulatum (Dang.) Senn ++ ++ +
Hä Dictyosphaeriaceae
61 Westella botryoides (W.West) de Wild +
Hä Elakatothrichaceae
62 Elakatothrix lacustris Korschik +
Hä Hydrodictyaceae
63 Pediastrum biradiatum Meyen var biradiatum +
64 Pediastrum boryanum (Turp.) Menegh var boryanum ++
65 Pediastrum boryanum var longicorne Reinsch +
66 Pediastrum duplex Meyen var duplex ++ +
67 Pediastrum duplex var gracillium W.et.W +
68 Pediastrum tetras var tetraodon (Corda) Hansig + + +
69 Pediastrum simplex var duodenarium (Bailey) Rabenh + + ++
70 Pediastrum simplex (Meyen) Lemm var simplex +
71 Pediastrum simplex (Meyen.) var ovatum (Ehr.) Ergashev +
72 Tetraedron bifidum (Turnes) Wille var bifidum +
73 Tetraedron lobulatum (Naeg.) Hansg var lobulatum +
74 Tetraedron minimum (A Br.) Hansg var minimum +
75 Tetraedron muticum (A Braun) Hansgirg +
76 Tetraedron trigonum (Naeg.) Hansg var trigonum +
77 Tetraedron reticulatum (Reinsch.) Hansg ++ +
78 Tetraedron simmeri Schmidle var minus +
Hä Micrastiniaceae
79 Golenkinia pausispina W et G.S West ++ + +
81 Golenkiniopsis longispina Korsch ++
82 Golenkiniopsis minutissima (Iyengar et Balkr.) Comb +
Hä Oocystaceae
83 Chlorella vulgaris Beijerinck + + +
85 Oocystidium ovale Korsch var ovale +
86 Oocystis gigas Archar var gigas +
87 Oocystis lacustris Chod + + +
Trang 5Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
Họ Palmellaceae
89 Palmella miniata Leiblein +
Họ Protococcaceae
90 Coenochloris pyrenoidosa Korsch +
91 Coenocystis manbetalievae Ergashev +
Họ Scenedesmaceae
92 Crucigenia crucifera (Wolle) Collins +
93 Scenedesmus acuminatus (Lagerh.) Chod var acuminatus ++ ++
94 Scenedesmus acuminatus var biseriatus Reinsch +
95 Scenedesmus acuminatus var elongatus Smith + +
96 Scenedesmus acuminatus var maximus (Uherk.) Ergashev +
97 Scenedesmus arcuatus (Lemm.) var arcuatus + +
98 Scenedesmus bicaudatus (Hansg.) Chod var bicaudatus ++ ++ ++
99 Scenedesmus bicaudatus var skabitschevskii (Skabitsch.)Ergashev ++
100 Scenedesmus bijugatus (Turp.) Kuet var bijugatus ++ ++ ++
101 Scenedesmus denticulatus Lagerh var australis +
102 Scenedesmus denticulatus Lagerh var denticulatus +
103 Scenedesmus dimorphus (Turp.) Kuetz +
104 Scenedesmus ellipsoideus Chod +
105 Scenedesmus obliquus var altenans Christjuk +
106 Scenedesmus protuberans Frisch et Rich var protuberans +
107 Scenedesmus quadricauda var granulata (Hortob.)Ergashev +
108 Scenedesmus quadricauda (Turp.) Brebis var quadricauda +++ +++ ++
109 Scenedesmus quadricauda var abudan Kirchn ++ ++
110 Scenedesmus quadricauda var armatus (Chod.) Dedus ++ +
Họ Treubariaceae
112 Treubaria triappendiculata Bernard +
Ghi chú: Gặp nhiều: +++, thường gặp: ++, ít gặp: +
Họ gặp nhiều loài nhất là Scenedesmaceae với 20 loài và dưới loài, tiếp đến là Hydrodictyaceae với 16 loài, họ Chroococcaceae có 10 loài, hai họ Oscillatoriaceae và Euglenaceae mỗi họ có 8 loài và dưới loài, họ Coscinodiscaceae có 7 loài… Trong số
44 chi đã xác định được thì chi Scenedesmus ưu thế nhất với 19 loài và dưới loài, tiếp
đến là chi Pediastrum có 9 loài, chi Tetraedron 7 loài và chi Merismopedia có 6 loài
Đây cũng chính là những chi gặp nhiều và chiếm vị trí chủ đạo trong thuỷ vực nước ngọt, đặc biệt là trong nước thải sinh hoạt Một số chi như: Aphanothece, Oscillatoria, Cymbella, Gomphonema, Rhopalodia, Hyaloraphidium, mỗi chi mới gặp 1 loài
Trong số 112 loài đã xác định được thì có một số loài xuất hiện với tần suất cao, đó là: Scenedesmus quadricauda (Turp.) Breb var quadricauda,
Trang 6Lê T T Hà, Tống T M Thuyết Thành phần loài vi tảo Nghệ An, tr 25-31
S quadricauda var armatus (Chod.) Dedus, S bijugatus (Turp.) Kuetz var bijugatus, Golenkinia radiata Chod., Coelastrum reticulatum (Dang.) Senn., Melosira italica var tenuissima (Grun.) O Mull., Lyngbya circumcreta G S West., Microcystis flos-aquae (Wittr.) Kirchner… Có 2 loài tảo độc thuộc chi Microcystis đó là: Microcystis aeruginosa Kuetz., Microcystis flos-aquae (Wittr.) Kirchner
3.2 Biến động thành phần loài qua các đợt thu mẫu
Xét sự phân bố của vi tảo qua 3 đợt nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy: đợt 1 có
số lượng loài xuất hiện nhiều nhất với 69 loài và dưới loài, đợt 3: 56 loài và dưới loài,
đợt 2 gặp ít nhất với 53 loài và dưới loài Ngành chiếm ưu thế trong các đợt nghiên cứu là Chlorophyta, ít nhất là Euglenophyta Sở dĩ ở đợt 1 gặp nhiều loài nhất do thời điểm này các yếu tố môi trường tương đối thuận lợi cho sự phát triển của vi tảo (ví dụ: nhiệt độ nước thấp nhất trong 3 đợt nghiên cứu, trung bình ở đợt 1 là 26,10C;
đợt 2: 27,20C; đợt 3: 27,40C) ở mỗi đợt thu mẫu có những loài ưu thế khác nhau Một
số loài gặp cả ở 3 đợt thu mẫu như: Coelastrum reticulatum (Dang.) Senn.; Pediastrum tetras var tetraodon (Corda) Hansig.; Pediastrum duplex Meyen var duplex; Scenedesmus bijugatus (Turp.) Kuetz var bijugatus; S bicaudatus (Hansg.) Chod var bicaudatus; S quadricauda (Turp.) Brebis var quadricauda; Microcystis aeruginosa Kutz … Phần lớn đây là những loài thường gặp trong các thuỷ vực nước ngọt và có khả năng thích ứng cao với những thay đổi của môi trường sống đặc biệt
là yếu tố nhiệt độ, pH ở vị trí thu mẫu I tương ứng với cống Cầu Nại có số loài gặp nhiều nhất với 65 loài do đây là nơi tập trung một phần nước thải sinh hoạt từ nhiều nơi trong thành phố đổ về Các vị trí thu mẫu còn lại thành phần loài ít hơn nhiều Nguyên nhân chính là do sự thay đổi các yếu tố môi trường cũng như sự lưu chuyển dòng chảy của hồ đã chi phối sự biến động thành phần loài vi tảo tại các vị trí thu mẫu
VI Kết luận
4.1 Thành phần loài vi tảo ở hồ Công viên Trung tâm khá đa dạng và phong phú Đã xác định được 112 loài và dưới loài vi tảo thuộc 7 bộ, 23 họ, 44 chi của 4 ngành Cyanophyta, Chlorophyta, Heterokontophyta và Euglenophyta Trong đó ngành Chlorophyta chiếm ưu thế về thành phần loài Chi chủ đạo thuộc về Scenedesmus, Pediastrum, Tetraedron, Merismopedia
4.2 Có sự khác nhau về thành phần loài giữa các đợt nghiên cứu Điều này liên quan đến sự thay đổi các yếu tố sinh thái cũng như sự lưu chuyển dòng nuớc trong hồ
Trang 7Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
Tài liệu tham khảo
[1] A E Ergashev, Khoá định loại bộ Protococcales vùng Trung á, 2 tập, NXB Tasken (Fan) (Tiếng Nga), 1979
[2] Lê Thị Thuý Hà, Hoàng Trọng Ngọc, Vi tảo (Microalgae) ở hồ Cửa Nam, thành phố Vinh, Nghệ An, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Vinh, 36 (1A), 2007, 14-18
[3] M M Gollerbakh và cộng sự, Tảo lam Phân loại tảo nước ngọt USSR, tập 2, NXB Khoa học Xô Viết, Matxcơva (tiếng Nga), 1953
[4] N M Zabelina và cộng sự, Tảo Silic Phân loại tảo nước ngọt USSR, tập 5, NXB Khoa học Xô Viết, Matxcơva (tiếng Nga), 1951
[5] Nguyễn Đình San, Vi tảo trong một số thủy vực bị ô nhiễm ở các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và vai trò của chúng trong quá trình làm sạch nước thải, Luận
án tiến sĩ Sinh học, Trường Đại học Vinh, 2001
[6] Dương Đức Tiến, Phân loại vi khuẩn lam ở Việt Nam, NXB Nông Nghiệp, 1996 [7] Dương Đức Tiến, Võ Hành, Tảo nước ngọt Việt Nam Phân loại bộ tảo lục Chlorococcales, NXB Nông Nghiệp, 1997
[8] T T Popova, Tảo mắt Phân loại tảo nước ngọt USSR, tập 4, NXB Khoa học Xô Viết, Matxcơva (tiếng Nga), 1955
Summary
Microalgae species component
in central park lake in Vinh city
Analysing the algae patterns yet collection in central park lake, Vinh city over 3 research series (from the April to the August in 2007), we identified 112 microalgae species and subspecies with 7 orders, 23 families and 44 genera of 4 phyla: Cyanophyta, Heterokontophyta, Euglenophyta, Chlorophyta The dominance
to belong Chlorophyta with 62 species and subspecies (55,36%); Cyanophyta is the second rank with 22 species and subspecies (19,64%); Heterokontophyta has 20 species and subspecies (17,86%) and Euglenophyta has 8 species and subspecies (7,14%) The genera are predominantly belonging: Scenedesmus, Tetraedron, Pediastrum, Merismopedia There have been changes of the species components between 3 collection samples The first collection gets 69 species and subspecies The second collection get 53 species and subspecies and the last collection get 56 species and subspecies
(a)Khoa Sinh học, trường Đại học Vinh
(b)Cao học 13 Thực vật, trường Đại học Vinh