Kết quả cho thấy 11 loài trong số đó chiếm 55% có phản ứng dương tính với các thuốc thử ancaloit Mayer, Dragendoft và Wagner; 4 loài thuộc chi Solanum đã được xác định hàm lượng ancaloit
Trang 1Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
Bước đầu điều tra một số loài thực vật bậc cao chứa ancaloit ở thành phố vinh và phụ cận
Tóm tắt Trong bài báo này, chúng tôi chỉ ra rằng 20 loài thực vật bậc cao thuộc
16 chi, 11 họ được thu thập ở thành phố Vinh và các vùng phụ cận; sự có mặt ancaloit trong chúng đã được kiểm tra Kết quả cho thấy 11 loài trong số đó (chiếm 55%) có phản ứng dương tính với các thuốc thử ancaloit (Mayer, Dragendoft và Wagner); 4 loài thuộc chi Solanum đã được xác định hàm lượng ancaloit tổng số Các kết quả này cho thấy hàm lượng ancaloit cao nhất ở quả và thấp nhất ở thân; hàm lượng ancaloit trong cây cũng thay đổi theo giai đoạn phát triển và đạt cao nhất ở giai đoạn trưởng thành
I Đặt vấn đề
Việt Nam được đánh giá là đất nước có độ đa dạng sinh học cao, trong đó có
sự đa dạng của các loài dược thảo Các loài cây thuốc có vai trò rất quan trọng đối với việc chăm sóc sức khoẻ ban đầu cho con người và gia súc, đặc biệt đối với những cộng
đồng nông thôn và miền núi là những nơi mà dịch vụ y tế, thú y đang vừa thiếu lại vừa yếu Cơ sở khoa học về giá trị chữa bệnh của các loài cây thuốc nằm ở thành phần và hàm lượng các chất trao đổi bậc 2 như ancaloit, flavonoit, saponin, tanin , trong đó, ancaloit là nhóm hợp chất quan trọng nhất về mặt tác dụng sinh lý nhưng cũng là nhóm phức tạp về phương diện cấu tạo (Nguyễn Văn Đàn và nnk 1986) [4]
Sự phân bố ancaloit cũng như các hợp chất trao đổi bậc 2 khác thường thay đổi theo
bộ phận cây, điều kiện sinh thái và giai đoạn sinh trưởng Vì vậy việc xác định sự có mặt cũng như sự biến động hàm lượng của alkaloid ở các bộ phận khác nhau và vào những giai đoạn phát triển khác nhau của cây là cơ sở khoa học của việc thu hái dược liệu một cách hợp lý
II Vật liệu và phương pháp nghiên cứu
2.1 Thu mẫu và định danh thực vật
Thu mẫu những loài thực vật bậc cao, 2 lá mầm mọc phổ biến tại thành phố Vinh và phụ cận và định danh, mô tả tác dụng chữa bệnh của chúng theo các tài liệu của Phạm Hoàng Hộ [6], Võ Văn Chi [2], Đỗ Tất Lợi [7]
2.2 Kiểm tra sự có mặt ancaloit và định lượng ancaloit toàn phần Xác định sự có mặt của ancaloit theo phương pháp của Culvenor và Fitzgerald [3] sử dụng thuốc thử Mayer, Dragendoft và Wagner
Định lượng ancaloit toàn phần 4 loài thuộc chi Solanum bằng phương pháp trung hoà tính theo solasodin [theo 1], lặp lại 3 lần lấy giá trị trung bình
Nhận bài ngày 01/10/2007 Sửa chữa xong 26/11/2007.
Trang 2Lê Quang Vượng Bước đầu điều tra một số loài thực vật , tr 71-74
III Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1 Kết quả khảo sát sự có mặt ancaloit
Có 20 loài thực vật đã được thu mẫu ngẫu nhiên và định danh Chúng thuộc
10 họ, 16 chi của lớp thực vật 2 lá mầm Các loài này đều có thể sử dụng để chữa bệnh cho người và gia súc [2, 7] Kiểm tra sự có mặt của ancaloit ở 20 loài cây thuốc nói trên bằng các thuốc thử Mayer, Dragendoft và Wagner thấy có 11 loài cho phản ứng dương tính với cả 3 loại thuốc thử chiếm tỷ lệ 55% Kết quả được trình bày ở bảng 1
Bảng 1 Kết quả kiểm tra với một số thuốc thử ancaloit
Thuốc thử (*)
T
T Tên Latinh Tên Việt Nam Bộ phận nghiên
Acanthaceae - Họ Ô rô
1 Pseuderanthemum
palatiferum (Nees) Radlk Xuân hoa Lá - - - Apiaceae - Họ Hoa tán
2 Centella asiatica (L.) Urb Rau má Toàn cây - - -
Apocynaceae - Họ Trúc đào
3 Alstonia scholaris (L.) R
4 Catharanthus roseus (L.) G
Araliaceae - Họ Nhân sâm
5 Polyscias fruticosa (L.)
Arecaceae - Họ Cau
Asteraceae - Họ Cúc
7 Ageratum conyzoides L Cỏ cứt lợn Toàn cây + ++ ++
Euphorbiaceae – Họ Thầu dầu
8 Euphorbia hirta L Cỏ sữa lá lớn Toàn cây - - -
9 Euphorbia thymifolia L Cỏ sữa lá nhỏ Toàn cây + + +
10 Phyllanthus urinaria L Chó đẻ răng
Fabaceae – Họ Đậu
11 Gleditsia australis Hemsl Bồ kết Quả - - -
12 Styphnolobium japonicum
Lamiaceae – Họ Hoa môi
13 Acrocephalus indicus
(Burm.f.) Kuntze Nhân trần Toàn cây - - -
14 Perilla frutescens (L.) Britt Tía tô Toàn cây - - -
Solanaceae - Họ Cà
Trang 3Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
15 Datura metel L Cà độc dược Toàn cây ++ ++ ++
16 Solanum capsicoides Allioni Cà dạng ớt Toàn cây ++ ++ ++
17 Solanum indicum L Cà dại hoa
18 Solanum procumbens Lour Cà gai leo Toàn cây ++ + +
19 Solanum torvum Sw Cà dại hoa
trắng
Toàn cây ++ + +
Theaceae - Họ Chè
20 Camellia sinensis (L.)
Kuntze
(*) I Thuốc thử Mayer; II Thuốc thử Dragendoft; III Thuốc thử Wagner
3.2 Kết quả định lượng ancaloit toàn phần ở một số loài thuộc họ Cà
Có 4 loài thuộc chi Solanum của họ Cà (Solanaceae) đã được xác định hàm lượng ancaloit thô ở các bộ phận khác nhau Kết quả được trình bày ở bảng 2
Bảng 2 Hàm lượng ancaloit toàn phần trong các bộ phận một số loài thuộc chi
Solanum (Đơn vị tính: % trọng lượng khô)
1 S capsicoides Cà dạng ớt 0,16 0,22 0,35
4 S torvum Cà dại hoa trắng 0,08 0,12 0,20 Bảng 2 cho thấy ancaloit tập trung nhiều nhất trong quả, tiếp đến là lá và thấp nhất là trong thân
Hàm lượng ancaloit trong thực vật thường có sự biến động lớn trong chu trình sinh trưởng, phát triển Kết quả khảo sát hàm lượng ancaloit toàn phần của 4 loài trên ở 3 thời điểm thu mẫu khác nhau trên cùng một quần thể là khi cây còn non, khi cây trưởng thành (đã có hoa và quả) và cây già (có dấu hiệu tàn lụi, nhiều lá đã rụng) được trình bày trong bảng 3
Bảng 3 cho thấy, hàm lượng ancaloit đạt mức cao nhất vào giai đoạn cây trưởng thành, thấp nhất là giai đoạn cây già cỗi
Bảng 3 Hàm lượng ancaloit toàn phần của các loài thuộc chi Solanum ở các thời điểm sinh trưởng khác nhau (Đơn vị tính: % trọng lượng khô)
TT Tên Latinh Tên Việt Nam
Bộ phận nghiên cứu
Cây non
Cây trưởng thành
Cây già
1 S capsicoides Cà dạng ớt Toàn cây 0,24 0,38 0,05
2 S indicum Cà dại hoa tím Toàn cây 0,14 0,25 0,11
3 S procumbens Cà gai leo Toàn cây 0,10 0,17 0,04
4 S torvum Cà dại hoa trắng Toàn cây 0,16 0,24 0,12
Trang 4Lê Quang Vượng Bước đầu điều tra một số loài thực vật , tr 71-74
IV Kết luận và đề nghị
- Trong số 20 loài thực vật được kiểm tra, có 11 loài (chiếm 55%) cho phản ứng dương tính với các thuốc thử ancaloit Điều đó bước đầu cho thấy có sự đa dạng
về nguồn lợi thực vật chứa ancaloit ở Nghệ An và cần có những điều tra đầy đủ để làm cơ sở đề xuất các biện pháp khai thác một cách hợp lý
- Kết quả xác định hàm lượng ancaloit toàn phần (crude alkaloid) của các bộ phận khác nhau và vào các thời điểm sinh trưởng khác nhau của 4 loài thuộc chi Solanum cho thấy: các bộ phận các loài được khảo sát đều có hàm lượng ancaloit cao
đáp ứng tiêu chuẩn làm dược liệu theo quy định của Dược điển Việt Nam Sự phân
bố ancaloit không đều trong các bộ phận của cây (tập trung chủ yếu trong quả) và phụ thuộc vào giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây (giai đoạn cây trưởng thành
có hàm lượng cao nhất) Vì vậy cần chú ý thu hái dược liệu ở những bộ phận thích hợp và vào những giai đoạn sinh trưởng thích hợp để đáp ứng yêu cầu đặt ra
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ môn dược liệu - Trường Đại học Dược Hà Nội, Bài giảng dược liệu, NXB Y học
Hà Nội, 2002, 305 trang
[2] Võ Văn Chi, Từ điển cây thuốc Việt Nam, NXB Y học Hà Nội, 1996, 1468 trang [3] C CJ Culvenor and J S Fitzgerald, A field method for alkaloid screening of plants, J Pharm Sc., 52, 1963, 303-304
[4] Nguyễn Văn Đàn, Nguyễn Viết Tựu, Phương pháp nghiên cứu hoá học cây thuốc, NXB Y học, chi nhánh TP Hồ Chí Minh, 1986, 509 trang
[5] J B Harbone, Phytochemical methods, Chapman and Hall Ltd., London, 1973,
278 p
[6] Phạm Hoàng Hộ, Cây cỏ Việt Nam (3 tập), NXB Trẻ Hà Nội, 1999-2000
[7] Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học, Hà Nội, 2001,
1275 trang
Summary
Preliminary survey of some alkaloid contained plants
of Vinh city and adjacent areas
In this article, we show that 20 higher plant species belong to 16 genera of
11 families were collected in Vinh city of Nghe An province and adjancent areas and had been tested for alkaloids; 11 species of them (55%) had positive results to alkaloid reagents (Mayer, Dragendoft and Wagner); 4 Solanum species had been determined for crude alkaloid quantitative This results showed that alkaloid content was the highest in fruits and lowest in stems, alkaloid content in plant also changed during growth stages and is highest in mature stage
