Người H'Mông đến Việt Nam muộn hơn một số dân tộc ít người khác và sống tách biệt trên núi cao nên các tập quán của người H'Mông ít có sự pha trộn.. Những bí ẩn về một tộc người có nguồn
Trang 1Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
Lý giải một số tập quán của người H'mông
ở việt nam Theo quan điểm địa lý
Đào Khang Tóm tắt Người H'Mông đến Việt Nam muộn hơn một số dân tộc ít người khác và sống tách biệt trên núi cao nên các tập quán của người H'Mông ít có sự pha trộn Các nét đặc trưng nhất của người H'Mông ở Việt Nam là: hay di cư tự do; luôn thể hiện sự hướng về cội nguồn; trồng cây anh túc, chế luyện thuốc phiện và sử dụng tài nguyên rừng rất lãng phí
Trong bài viết này, chúng tôi nghiên cứu và lý giải một số tập quán của người H'Mông ở Việt Nam
I Đặt vấn đề
Dân tộc H'Mông đã được cán bộ
Viện Bảo tàng Dân tộc học và một số
tác giả thuộc nhiều lĩnh vực nghiên cứu,
đề cập đến như nhà báo Hữu Thọ, nhà
dân tộc học Nguyễn Văn Huy, nhà sử
học Hoàng Lân Những bí ẩn về một
tộc người có nguồn gốc xa xôi, lịch sử bi
hùng, một thời gắn với chốn thâm sơn
cùng cốc, phá rừng làm rẫy, canh tác
cây anh túc trên các dải núi cao Bắc Bộ
và Thanh - Nghệ, nay đã có một bộ
phận di cư vào Tây Nguyên đang rất
cần được tiếp tục nghiên cứu
II Nghiên cứu và lý giải
một số tập quán của người
H'Mông ở Việt Nam
2.1 Người H'Mông và lịch sử
chuyển cư vào Việt Nam
Vào thế kỷ VII trước Công nguyên,
có một cộng đồng được nói đến trong
cụm từ Tam Miêu, người Hán đặt ra để
chỉ tộc người trồng lúa nước trên ruộng
H'Mông là do tộc người này tự gọi, có
nghĩa là “người" Tam xuất xứ từ 3 màu
trang phục Hồng, Bạch, Thanh, Miêu
nghĩa là "mầm" được viết bằng bộ
"thảo" đặt trên chữ "điền"
Người H'Mông sinh sống tại nhiều quốc gia: Trung Quốc 7.383.622 người (0,65% dân số, theo tổng điều tra dân số
TQ năm 1990); Lào khoảng 313 ngàn người (6,1% dân số); Thái Lan 124 ngàn người (0,21% dân số); Mianma 2.656 người (0,01% dân số); Việt Nam 787.604 người (1% dân số, theo Tổng điều tra dân số năm 1999) Ngoài ra còn có gần
20 vạn người H'Mông sống rải rác ở khoảng 25 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó, ở Mỹ là 170.000 người; Pháp 15.000 người; Guyana 1.800 người; Australia 1.600 người; Canada 1.200 người; Arhentina 250 người; New Zeelan 150 người
Hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi
về nguồn gốc người H'Mông ở Việt Nam, nhưng nhìn chung tương đối thống nhất
là đến từ 2 nguồn:
- Nguồn đến từ Trung Âu Nhiều người H'Mông ở Mèo Vạc, Hà Giang có mắt xanh, tóc vàng, da trắng như người Châu Âu Theo F M Savina trong Lịch sử dân tộc Mèo (1924) thì một bộ phận người H'Mông có quê hương cổ đại ở Trung Âu, trên cao nguyên Inan và vùng Caucase, di cư qua Sibir, lưu vực sông Hoàng Hà, đến Việt Nam từ 300 năm trước
Nhận bài ngày 22/11/2007 Sửa chữa xong 11/01/2008.
Trang 2Đào Khang … người H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr 19-24
- Nguồn đến từ Trung Quốc
Nguồn đến từ Trung Quốc là hậu
duệ của những người H'Mông cổ đại ở
Trung Nguyên từ thời Xuân Thu chiến
quốc, bị xua đuổi suốt từ đời nhà
Thương đến tận nhà Thanh Mộ ông
vua H'Mông cuối cùng ở Trung Quốc là
Trương Tu Mi hiện còn ở thành phố
Quý Dương, tỉnh Quý Châu Tộc người
này phải phiêu bạt nhiều phương, trong
đó có một bộ phận từ tỉnh Hồ Nam, trên
vùng đất giữa hồ Bành Lãi và Động
Đình đã chạy về Việt Nam
Một số tài liệu nói rằng người
H'Mông có nguồn gốc từ dân tộc Sáng
Dân tộc này chia thành các nhánh Dao,
H'Mông, Hán, Tạng Người Dao và
người H'Mông có quan hệ gần hơn,
cùng vào Việt Nam, được tách làm hai
vào khoảng thế kỷ VII - IX Từ thế kỷ
IX - XVI, người H'Mông di cư sang miền
Tây Nam Trung Quốc Thế kỷ XVII,
người H'Mông nổi dậy chống triều đình
trung ương nhưng thất bại ở lưu vực
sông Hoàng Hà (Mộ ông vua H'Mông
cuối cùng Trương Tu Mi hiện còn ở
thành phố Quý Dương, Quý Châu,
Trung Quốc) Từ đó, người H'Mông lần
theo núi cao về Đông Nam á và đến
Việt Nam vào các thời điểm cách đây
trên 300 năm, 200 năm và 150 năm
bằng 2 ngả đường: ngả thứ nhất qua Hà
Giang, tập trung ở Mèo Vạc; ngả thứ
hai qua Lào Cai Có tài liệu nói là người
H'Mông vào Việt Nam vào các thời Nhà
Minh, Nhà Thanh, sau khi phong trào
Thái bình thiên quốc thất bại
ở Việt Nam, H'Mông có nhiều tên
gọi khác Khi phiên âm chữ Miêu, người
xưa đọc thành Mieo, quen gọi thành
Mèo Người xứ Nghệ phát âm thành
Mẹo Người H'Mông ở Việt Nam có 4
nhóm:
- H'Mông Đơ (H'Mông, Mèo, Mán Trắng)
- H'Mông Lềnh (H'Mông, Mèo Hoa, H'Mông Sỹ)
- H'Mông Đen (có nơi gọi là H'Mông
Đỏ)
- H'Mông Súa (H'Mông Hán)
Người H'Mông sinh sống ở miền núi các tỉnh phía Bắc, giới hạn cuối cùng là Nghệ An, không kể số di dân vào Tây Nguyên gần đây
2.2 Lý giải một số tập quán của người H'Mông ở Việt Nam
Người H'Mông ở Việt Nam có nhiều tập quán khác hẳn với các dân tộc khác Qua nghiên cứu và qua thực tế chung sống với người H'Mông, chúng tôi xin trao đổi, lý giải một số trong nhiều tập quán rất riêng đó
2.2.1 Người H'Mông hay di cư tự do
Đây là tập quán rất đặc trưng của người H'Mông Tập quán này hình thành và kéo dài cho đến tận ngày nay
là do những nguyên nhân sau:
- Người H'Mông đến Việt Nam khi các thung lũng màu mỡ đã có chủ Có thể vì sợ đụng chạm hoặc sợ bị đồng hóa với các tộc người khác nên họ cứ lần theo đỉnh núi cao mà đi - sống - đi cho
đến tận ngày nay Điểm dừng cuối cùng
là miền núi Nghệ An (sau khi phần lớn
đã qua Lào) Tuy vậy, họ vẫn giữ tập quán du canh du cư cho đến khi còn có thể Họ không đi tiếp về phía Nam Nghệ An là do khí hậu vùng núi Hà Tĩnh không còn phù hợp với họ (vì độ cao của vùng núi ở đây không lớn nên nền nhiệt cao)
- Trên đường di dời, lúc đầu người H'Mông lợi dụng những đám cháy rừng vốn vẫn xẩy ra trong tự nhiên, nhất là vào mùa khô, mùa hay di chuyển của
họ, để gieo trồng Dân số tăng lên, nhu cầu lương thực thực phẩm tăng theo, họ
Trang 3Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
đốt thêm rừng bên cạnh các đám cháy
Đất bạc màu dần, họ du canh đến vùng
đất mới Diễn thế sản xuất lương thực -
du cư: núi cao sườn dốc + mưa nhiều →
đất sớm bạc màu → sản lượng giảm,
lương thực không đủ → cần những vùng
đất mới màu mỡ hơn → du canh → du
cư
- Một loại cây trồng quan trọng của
người H'Mông dùng để lấy nhựa chế
luyện thuốc phiện là cây anh túc, cần
trồng trên rẫy mới đốt lần đầu Vì vậy
người H'Mông luôn cần rẫy mới Diễn
thế sản xuất thuốc phiện - du cư: trồng
cây anh túc → nương rẫy giảm dinh
dưỡng → rẫy cũ trồng lúa, hoa màu,
rau quả → thiếu rẫy mới trồng anh túc
→ phát rẫy mới → du canh → du cư
- Một nguồn sống rất quan trọng
của người H'Mông trước đây là thú
rừng Săn bắn, bẫy thú đem lại nguồn
lợi nhanh nên rất được chú trọng Đàn
ông H'Mông phải biết làm và sử dụng
súng, nỏ Bầy thú cạn dần nên họ dời
bản đến nơi có nhiều thú hơn Diễn thế
săn bắt - du cư: săn bắt nhiều → bầy
thú giảm → tìm bãi săn mới → du cư
- Quá trình thuần hóa, chăn nuôi
phát triển Vật nuôi cho thực phẩm dồi
dào (trâu, bò), phương tiện vận tải
(ngựa), đồ cúng ma (lợn, gà) nhưng lại
phá nương rẫy nên người H'Mông
chuyển nương rẫy ra xa bản Nguồn
thức ăn cho gia súc cạn dần, họ phải
chuyển gia súc đến bãi chăn thả mới,
sau đó chuyển bản đến gần bãi chăn
thả Diễn thế chăn thả - du cư: vật nuôi
phá nương rẫy → chuyển bãi chăn thả
ra xa nương rẫy → bãi chăn thả cạn
thức ăn → tìm bãi chăn thả mới → du
cư
- Khi di dời, người H'Mông mang
theo thuốc phiện, công cụ lao động, đồ
dùng sinh hoạt, các loại hạt giống, vật nuôi, lương thực (không còn nhiều) Đến nơi mới, thuốc phiện có giá trị trao đổi cao lấy lương thực với các dân tộc khác nên an ninh lương thực được bảo đảm Vì vậy người H'Mông ít gặp khó khăn ban đầu hơn một số dân tộc khác cũng
có tập quán du cư Đó cũng là một trong những nguyên nhân tạo ra tập quán hay di cư của người H'Mông
- Việc chuyển cư của người H'Mông
được tiến hành vào mùa khô Trước khi muốn chuyển đến vùng mới, người H'Mông cử một số người khỏe mạnh trong gia đình đến trước, làm nhà tạm, phát rẫy, trồng lương thực Đến mùa thu hoạch mới chuyển cả nhà đến và làm nhà mới Vùng đất mới được chọn bao gồm đất phát rẫy và đất lập bản mới, không quá gần nhau để tránh sự phá hoại của gia súc nhưng cũng không quá xa nhau để tiện đi về Vùng đất mới
được chọn phải hội tụ đủ sự thuận lợi cho cả sản xuất và cư trú về chất đất,
độ dốc, nguồn nước, hướng phơi của sườn núi Diễn thế chuyển cư: những người khoẻ mạnh đến khu rừng mới →
chọn đất làm nhà, đất phát rẫy → làm nhà, phát rẫy → trồng sẵn cây lương thực, rau quả → đưa cả nhà đến
- Ngoài ra, việc di cư tự do của người H'Mông còn do hiềm khích với các tộc người khác, do chiến tranh, dịch bệnh hoặc muốn tìm nơi cư trú mới có
điều kiện sống tốt hơn
Trước đây, người H'Mông chỉ di dời trong nội tỉnh, nội vùng hay sang nước bạn Ngày nay họ còn vào tận Tây Nguyên, làm thay đổi cơ cấu địa bàn cư trú các dân tộc ít người ở Việt Nam 2.2.2 Người H'Mông rất coi trọng người cùng huyết thống
Trang 4Đào Khang … người H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr 19-24
Người H'Mông không kết hôn với
người cùng xênh (dòng họ) cho dù cư trú
rất xa nhau Điều này góp phần tạo ra
những thế hệ khoẻ mạnh, chống chịu
mọi trở ngại của tộc người sống nơi rẻo
cao lại hay di chuyển chỗ ở
Người H'Mông ít khi kết hôn với
người dân tộc khác để tránh sự ràng
buộc mỗi khi di dời Họ sẵn sàng di dời
đến ở với người cùng xênh để có đông
anh em, làm cho bản người H'Mông đôi
khi có số dân thay đổi rất nhanh trong
thời gian ngắn
Người H'Mông thường sống theo chế
độ gia đình lớn gồm nhiều thế hệ Khi
người chồng chết, nếu vợ của người chết
đồng ý, người anh hay em trai có thể lấy
làm vợ Hỏi về tục này, già làng giải
thích rằng: để con của người quá cố
không bị khổ khi vợ đi lấy chồng khác
mang theo con Cuộc sống hay di
chuyển cực khổ, trẻ nhỏ cần được chăm
sóc bởi chính người ruột thịt
2.2.3 Người H'Mông luôn thể hiện
sự hướng về cỗi nguồn
2.2.3.1 Tục mặc váy áo đàn bà cho
người chết
Khi chôn cất người chết, người
H'Mông mặc váy áo đàn bà đã bị xé
rách cho thi thể dù người chết là đàn
ông hay đàn bà và bắn súng tiễn đưa
người chết Tập tục này có thể liên quan
đến quá khứ tranh giành quyền lực và
đất đai với các tộc người khác Bắn súng
để xua đuổi kẻ thù Hoá trang phụ nữ
để tránh sự trả thù của đối phương đối
với chiến binh H'Mông Quần áo bị xé
rách để tránh bị cướp làm chiến lợi
phẩm và / hoặc để cải trang, chuyện
thường xẩy ra trong các cuộc chiến
2.2.3.2 Đúc lưỡi cày to bản
Lưỡi cày của người H'Mông to bản,
phù hợp với sản xuất lúa nước hơn là
canh tác nương rẫy trên đất dốc lổn
nhổn đá và rễ cây Những lưỡi cày này ngày nay tuy còn ít nhưng người H'Mông vẫn sử dụng vào những địa hình khả dĩ nhất Những chiếc cày loại này được bảo quản ngoài chức năng sản xuất còn được coi như là tài sản truyền thống của gia đình
Nguyên nhân có thể là do sự tưởng nhớ tổ tiên từng sống ở đồng bằng với nghề trồng lúa (bộ "thảo" trong chữ Miêu) trên ruộng nước (chữ "điền" trong chữ Miêu) như đã nói ở trên
2.2.4 Người H'Mông ở nhà trệt làm bằng gỗ Pơmu
Người H'Mông ở nhà trệt trong khi nhiều dân tộc khác ở miền núi Việt Nam ở nhà sàn Nguyên nhân có thể là do:
- Người H'Mông sống trên núi cao, gió mạnh và lạnh, có thói quen không
để bếp tắt lửa Họ rất coi trọng nghề rèn, nhà nào cũng có lò rèn Điều kiện
đó thích hợp với nhà trệt hơn nhà sàn
- Cuộc sống hay di dời nên người H'Mông sống theo chế độ gia đình lớn Anh em lập gia đình rồi vẫn sống chung Khi số người trong nhà tăng lên, phải nối nhà dài ra Nối nhà trệt dễ hơn nhà sàn
Trang 5Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007
- Người H'Mông có tác phong
nhanh Nhà sàn lên xuống chậm Số
người trong nhà đông, bản tính dũng
mạnh, luôn có súng trong nhà nên
không sợ thú dữ tấn công Núi cao khí
hậu trong lành ít bệnh cũng là
nguyên nhân không cần làm nhà sàn
- Nguyên liệu làm nhà trên núi cao
của người H'Mông phải không mối mọt
để có tuổi thọ cao, phải mềm để dễ thi
công, phải nhẹ để dễ vận chuyển; vật
liệu lợp phải dễ chẻ và bền, có mùi thơm
dễ chịu đối với người nhưng lại có khả
năng xua đuổi ruồi muỗi Gỗ Pơmu có
đủ các đặc tính đó Những nơi người
H'Mông sống thường sẵn gỗ Pơmu
2.2.5 Người H'Mông hay trồng cây
anh túc lấy nhựa chế luyện thuốc phiện
làm hàng hoá trao đổi và chữa bệnh
Nguyên nhân của tập quán này có thể
là do:
- Mệt mỏi, lạnh, bệnh tật luôn đồng
hành với người H'Mông trên đường di
chuyển, cần một thứ để giải quyết
nhanh những thách thức đó; không thứ
gì hơn thuốc phiện Hút thuốc phiện
vào xua tan được mệt mỏi, đẩy lùi được
giá lạnh, các bệnh thông thường tạm
thời biến mất Cây anh túc non là
nguồn rau xanh Hoa anh túc nhiều
màu, đẹp, giống màu chỉ thêu váy áo
của phụ nữ Mông
- Cây anh túc chỉ bị cấm trồng từ
năm 1989 Trước đó, nhiều tỉnh còn
giao chỉ tiêu thuốc phiện cho các hợp
tác xã người H'Mông như là một thứ
thuế Lệnh cấm đến với những dân tộc
sống biệt lập trong các khu rừng cao xa
có hiệu quả thấp và chậm
- Cây thuốc phiện dễ trồng, thu
hoạch nhanh, sản phẩm gọn nhẹ, vận
chuyển dễ, có thể trồng ở rẫy rất xa
bản, thậm chí trên đất bạn (mặc dù ở
đâu cũng cấm trồng) Kiểm tra sản xuất
và buôn bán thuốc phiện gặp nhiều khó khăn do địa hình hiểm trở
- Giá trị quy thành tiền của cây thuốc phiện cao gấp hàng chục lần các loại cây khác, lợi nhuận buôn bán lớn, tiêu thụ dễ dàng
- Thuốc phiện chỉ trồng được trên những vùng đất cao thoáng ẩm lạnh trở thành mặt hàng độc quyền của những tộc người sống trên núi cao như Hà Nhì, Dao, Mông
- Trong quan niệm xa xưa của người H'Mông, quy mô sở hữu rẫy thuốc phiện
là biểu tượng sức mạnh Thuốc phiện là của cải trong nhà thể hiện sự giàu có 2.2.6 Người H'Mông rất lãng phí tài nguyên rừng
Do hay di dời và thiếu hiểu biết về tài nguyên và thiếu hiểu biết về sử dụng hợp lý tài nguyên, coi rừng do trời sinh ra, rừng là vô tận, nên người H'Mông rất lãng phí tài nguyên Khi làm nhà, người H'Mông sử dụng rất nhiều gỗ Các bộ phận trong ngôi nhà
đều bằng gỗ, kể cả vách (tường nhà), mái lợp Điều đáng nói là mỗi khi làm nhà, họ vào rừng, chia thành nhiều tốp, chặt hạ rất nhiều cây, không tính toán
để tận dụng gỗ ở Nghệ An có một ngôi trường 5 phòng học gồm 10 gian dài 30m, toàn bằng gỗ pơmu, kể cả vách và mái lợp Số gỗ này chỉ là một phần số gỗ
bỏ thừa lại trong rừng sau khi làm xong một ngôi nhà của một gia đình người H'Mông ở bản Mường Lống, xã Tri Lễ huyện Quế Phong Huyện đã huy động nhân lực đi tận thu để làm trường cho các cháu ở bản đó
2.2.7 Người H'Mông rất thích cập nhật thông tin Trên núi cao sóng khỏe nên họ thường sử dụng rađiô, kể cả khi
đi làm nương Họ thường xuyên nghe các buổi phát thanh tiếng H'Mông, kể
Trang 6Đào Khang … người H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr 19-24
cả các buổi phát thanh của nước ngoài
bằng tiếng H'Mông
Trên đây chỉ là một số trong nhiều
tập quán của người H'Mông ở Việt
Nam Hầu như các tập quán này đều
liên quan, thậm chí bắt nguồn từ tập
quán hay di cư tự do của người H'Mông
III Kết luận
Những tập quán của người H'Mông
góp phần làm phong phú bản sắc văn
hóa các dân tộc Việt Nam Một số tập
quán cần được nghiên cứu thêm để các
cơ quan chức năng có những hướng dẫn
để bảo tồn, cải tiến hay vận động từ bỏ
Đây là việc làm khó vì các tập quán đều
có lịch sử lâu đời, đã trải nghiệm và tồn
tại đến tận ngày nay Điều đáng quan
tâm là nhiều tập quán có liên quan đến tập quán tiền đề: người H'Mông hay di cư Giải quyết được vấn đề di cư tự do
sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện nhiệm vụ đó
Do đặc điểm tâm lý ham hiểu biết, cập nhật thông tin của người H'Mông, ngành văn hóa thông tin cần tăng cường các biện pháp truyền thông bằng tiếng H'Mông Cần tuyên truyền phổ biến đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, phổ biến các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi nhằm phát triển kinh tế - xã hội để người H'Mông không bị kẻ xấu lợi dụng trong bối cảnh hiện nay
Tài liệu tham khảo
[1] Ninh Viết Giao, Địa chí huyện Tương Dương, NXB Khoa học Xã hội 2003
[2] Nguyễn Văn Huy (Chủ biên), Bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam, NXBGD,
2005
[3] Huyện uỷ Kỳ Sơn, Đặc trưng văn hoá và truyền thống cách mạng các dân tộc ở
Kỳ Sơn - Nghệ An, NXB Chính trị Quốc gia, 1995
[4] Thái Hư (biên dịch), Tản mạn văn hoá phòng the Phương Đông, Tạp chí Tri thức trẻ, số 150 tháng 5 năm 2005
[5] Đào Khang, Vì sao người Mông ở Nghệ An hay di cư tự do, Kỷ yếu Hội nghị Khoa học Ngành Địa lý, Trường ĐHSP-ĐHQGHN, 1999, 126-129
[6] Bùi Minh Thuận, Về nguyên nhân vấn đề di cư tự do của người H'Mông ở Nghệ
An, Thông tin Khoa học & Công nghệ Nghệ An, 3, 2007, 40-44
Summary
interpreting some customs of H'Mông people in Vietnam
according to geographical opinion
The H'Mông people came to Vietnam later than other ethnic minority They live separately in the high moutains So their habits have a little mixture Their specific characteristics are: free migration, geting back to their orgins planting drug and using the forest resources wastefully
In this paper, we studied and interpreted some customs of H'Mông people in Vietnam