Thủ pháp kể đi kể lại nhiều lần một sự kiện, một nội dung xuất phát từ những cái nhìn khác nhau, đối với người đọc bình thường nó làm lộ ra bản chất phương pháp của nhà văn nhưng trong c
Trang 1Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
Phép Lặp trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn
đầu, Lỗ Tấn đã sử dụng khá thành công phép lặp để mô tả ngoại hình, tâm trạng, hành động và ngôn ngữ nhân vật Thủ pháp kể đi kể lại nhiều lần một sự kiện, một nội dung xuất phát từ những cái nhìn khác nhau, đối với người đọc bình thường nó làm lộ ra bản chất phương pháp của nhà văn nhưng trong chiều sâu lại là cơ sở cho phong cách được thiết lập Hiệu quả của thủ pháp lặp trong truyện ngắn Lỗ Tấn là vừa biểu đạt tư tưởng, ý đồ nghệ thuật vừa là phương thức liên kết văn bản, là yếu tố
tổ chức kết cấu tác phẩm
ặp là một thủ pháp nghệ thuật
được sử dụng phổ biến trong văn
học nghệ thuật nhất là ở thể loại thơ
nhằm mục đích mở rộng nghĩa, gây ấn
tượng mạnh hoặc gợi ra những cảm xúc
trong lòng người đọc, người nghe Trong
văn học Trung Quốc cổ trung đại, thủ
pháp này đã thành thông dụng Với
Kinh Thi, trùng chương điệp cú là một
trong những thủ pháp được vận dụng
để tả thực “trùng chương có lúc để thể
hiện trình độ tiến triển của sự vật cũng
như trình tự tiến triển của nó… Cũng
có chỗ lặp lại để mà lặp lại, không hề
biểu thị mức độ hay trình tự nào cả Ví
như bài Tang trung trong Dung phong"
[4, 54] Thơ Đường luật đời Đường, thể
thơ chịu sự gò bó về dung lượng câu chữ
và các quy định khắt khe khác nhưng
cũng dùng thủ pháp lặp để ám ảnh độc
giả, hướng độc giả đến với ý ngoài lời,
làm cho câu thơ đa nghĩa, có tính chất
nước đôi thành ra nhập nhằng theo
nghĩa tích cực của từ này
Sang thời hiện đại, văn học Trung
Quốc có sự đổi mới về mọi phương diện
Một trong những người tiên phong thực
hiện đổi mới văn học là Lỗ Tấn Đánh
giá về thi pháp Lỗ Tấn, giáo sư Lương
Duy Thứ khẳng định: “Về mặt thi pháp,
Lỗ Tấn rất dân tộc mà lại rất hiện đại”,
“Có một thi pháp Lỗ Tấn và đó cũng là một thi pháp của văn học Trung Quốc thế kỷ XX Nó đậm đà màu sắc Trung Quốc nhưng cũng rất hiện đại, tương thông với trào lưu hiện đại của thế giới” [6, 16-17] Một trong những biểu hiện của “màu sắc Trung Quốc nhưng cũng rất hiện đại” ở truyện ngắn Lỗ Tấn là nghệ thuật lặp Vốn chỉ sử dụng chủ yếu trong sáng tác thơ nhưng Lỗ Tấn đã mạnh dạn sử dụng thủ pháp lặp trong truyện ngắn - thể loại tự sự và đã phát huy được thế mạnh của nó nhằm biểu
đạt tư tưởng, ý đồ nghệ thuật, góp phần quan trọng trong việc xây dựng kết cấu tác phẩm
Khảo sát 25 truyện trong hai tập Gào thét và Bàng hoàng, chúng tôi thấy
có 19 truyện sử dụng thủ pháp lặp, gồm: Nhật ký người điên, Khổng ất Kỷ, Thuốc, Ngày mai, Sóng gió, Cố hương,
AQ chính truyện, Tết Đoan Ngọ, Luồng
ánh sáng, Thị chúng, Người cô độc, Cao phu tử, Trường minh đăng, Miếng xà phòng, Một gia đình hạnh phúc, Lễ cầu phúc, Anh em, Tiếc thương những ngày
đã mất, Câu chuyện cái đầu tóc
Nhận bài ngày 23/1/2007 Sửa chữa xong ngày 12/12/2007
L
Trang 2Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn … của Lỗ Tấn, tr 25-32
Trong khi “văn xuôi dường như cố
gắng tránh sự trùng điệp được chừng
nào hay chừng ấy” thì số lượng lớn
truyện Lỗ Tấn có sử dụng nghệ thuật
lặp dường như là một sự đi ngược lại
quy luật thông thường, chứng tỏ cá tính
và bản lĩnh của nhà văn trong việc học
tập, kế thừa và cách tân truyền thống
Truyện ngắn của Lỗ Tấn hướng đến
việc phản ánh xã hội Trung Hoa những
năm đầu thế kỷ XX qua việc miêu tả
khuyết, nhược điểm của tầng lớp trí
thức và nông dân để chạy chữa căn
bệnh về tinh thần cho quốc dân, cải tạo
xã hội Do đó, mục đích, đối tượng phản
ánh của truyện ngắn Lỗ Tấn chi phối
mạnh mẽ đến cách tổ chức lời văn trong
sáng tác của ông Mặt khác, tài năng
trong nghệ thuật viết truyện đã giúp Lỗ
Tấn lựa chọn cho mình những thủ pháp
thích hợp, hiệu quả để xây dựng những
nhân vật điển hình trong hoàn cảnh
điển hình Dựa vào văn bản truyện
ngắn Lỗ Tấn, có thể thấy thành phần
miêu tả và thuyết minh trong lời văn
truyện ngắn Lỗ Tấn chính là đặc điểm
lời văn trong tác phẩm tự sự, có chức
năng tái hiện và phân tích các sự vật,
hiện tượng tĩnh tại như phong cảnh,
chân dung, tâm trạng, môi trường,
ngoại hình, đồ vật hoặc các hiện tượng
lặp đi lặp lại đều đặn như ăn uống, sinh
hoạt, làm việc, phong tục tập quán
Truyện ngắn Lỗ Tấn khai thác sự trùng
điệp các hiện tượng, các thuộc tính, đặc
điểm cùng loại hoặc gần gũi của đối
tượng miêu tả Những trường hợp được
nhà văn sử dụng thủ pháp lặp khi miêu
tả tái hiện là ngoại hình, tâm trạng,
hành động, ngôn ngữ nhân vật Ngoài
đối tượng con người, nhà văn còn quan
tâm đến việc miêu tả cảnh vật Lỗ Tấn
sử dụng thủ pháp lặp khá đa dạng, một
mặt tạo nên những hiệu quả cao trong
việc biểu đạt nội dung tư tưởng, mặt khác giữ một vai trò quan trọng trong kết cấu cốt truyện
Lặp trong miêu tả ngoại hình nhân vật được sử dụng ở Nhật ký người điên, Ngày mai, Cố hương, Người cô độc, Tiếc thương những ngày đã mất, Lễ cầu phúc Khi miêu tả ngoại hình, tác giả
đặc biệt chú trọng đến đôi mắt, ánh
tả ánh mắt của ông Triệu “thế mà ông Triệu lại nhìn mình bằng một con mắt quái gở, hình như sợ mình mà cũng hình như muốn hại mình”, và ánh mắt của lũ trẻ “… tại sao bây giờ cũng trợn mắt kì dị như thế, hình như sợ mình
mà cũng hình như muốn hại mình” Trong Tiếc thương những ngày đã mất,
sự ngây thơ của đôi mắt Tử Quân được nhắc đi nhắc lại đến ba lần “đôi mắt tò
mò sáng lên một cách hết sức ngây thơ” [3, 392]; “đôi mắt nàng ngây thơ như mắt con trẻ” [3, 395]; “còn nhớ có một
đêm tôi chợt thấy đôi mắt Tử Quân bỗng ánh lên cái niềm nở ngây thơ thủa
phúc, cặp mắt của Tường Lâm được miêu tả chín lần, mỗi lần một sắc thái khác nhau “họa chăng chỉ đôi tròng con mắt lâu lâu đưa đi đưa lại mới chứng tỏ rằng thím còn là một con người đang sống mà thôi” [3, 241], “đôi mắt lờ đờ của thím bỗng sáng hẳn lên” [3, 241],
“mắt thím nhìn tôi chòng chọc” [3, 242],
“và con mắt cũng không được lanh lợi như trước” [3, 255], “thím Tường Lâm ngước đôi con mắt lờ đờ…” [3, 255],
“mắt cứ đăm đăm nhìn thẳng” [3, 258],
“hai mắt thím thâm quầng” [3, 262],
“con mắt cũng lanh lợi hẳn lên” [3, 263],
“con mắt thím sâu hoắm xuống” [3, 264] Như vậy, thủ pháp kể đi kể lại nhiều lần một chi tiết xuất phát từ những điểm nhìn khác nhau bao gồm
Trang 3Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
cái nhìn của nhân vật, cái nhìn của tác
giả và cái nhìn của các nhân vật khác
Sự ghép nối những cái nhìn khiến cho
mỗi cái nhìn trong số những cái nhìn
này được nhấn mạnh theo những cách
khác nhau trong các phần khác nhau
của văn bản Lối kết cấu văn bản như
vậy là tiến gần đến điện ảnh hiện đại
Lặp được Lỗ Tấn dùng vào việc
miêu tả cảnh vật ở các truyện Ngày
mai, Sóng gió, Luồng ánh sáng, Anh
em, Tiếc thương những ngày đã mất
Trong Anh em, sự chờ đợi bác sĩ Tây
đến khám bệnh cho ông Phủ Tĩnh được
tác giả miêu tả bằng các tiếng còi ô tô
qua cách phân biệt của Bái Quân “có cái
như còi cảnh sát, có cái nghe như đánh
trống, có cái nghe như đánh rắm, có cái
nghe như chó sủa, có cái nghe như vịt
kêu, có cái nghe như bò rống, có cái
nghe như gà mẹ cục tác, có cái nghe
như tiếng nấc nghẹn ngào” [3, 430]
Cảnh vật trong Tiếc thương những ngày
đã mất là căn phòng ở hội quán S đượm
buồn đau được miêu tả lặp đi lặp lại hai
lần vào thời điểm sau khi Tử Quân từ
giã Quyên Sinh “gian phòng đổ nát, hẻo
lánh, như bị bỏ quên trong cái hội quán
này sao mà buồn bã trống trải thế!…
vẫn cái cửa sổ hư hỏng ấy Vẫn cây hòe
gần chết khô và cây tử đằng già cỗi
ngoài cửa sổ Rồi chiếc bàn vuông đặt
trước cửa sổ, bức tường nát, tấm phản
kê sát tường cũng vẫn y nguyên như
trước” [3, 390] và “vẫn cái gian phòng
đổ nát ấy, cái tấm phản ấy, gốc hòe gần
chết khô ấy, cây tử đằng ấy…” [3, 420]
Lặp trong miêu tả, phân tích tâm
trạng nhân vật được Lỗ Tấn đặc biệt
chú trọng ở Ngày mai, Mẩu chuyện nhỏ,
Chuyện cái đầu tóc, Cố hương, AQ
chính truyệnTết đoan ngọ, Lễ cầu phúc,
Một gia đình hạnh phúc, Cao phu tử,
Tiếc thương những ngày đã mất Mục
đích của Lỗ Tấn là phát hiện, miêu tả bệnh trạng tinh thần của quốc dân Trung Hoa, cố gắng tìm hiểu nguyên nhân căn bệnh tinh thần của nhân vật, vì vậy, ông hết sức quan tâm mô tả tâm trạng nhân vật Tâm trạng Quyên Sinh sau một thời gian chung sống với Tử Quân được miêu tả lặp lại ba lần: “tôi bỗng nghĩ nàng có thể chết đi cho rảnh” [3, 410], “tôi bỗng lại mong cho nàng chết đi” [3, 413], “tôi lại nghĩ đến việc nàng nên chết đi…” [3, 417] Tình thế của chị Tư Thiền (Ngày mai) được lặp đi lặp lại: chị nghĩ thầm trong bụng “Xăm cũng đã xin rồi, cầu nguyện cũng đã cầu nguyện rồi, thuốc cũng đã cho uống rồi, vẫn không có hiệu quả, thì làm thế nào?” [3, 59]; “Chị nghĩ trong bụng:
“làm thế nào bây giờ? Chỉ còn cách là
đến nhờ cụ Hà xem mạch cho nữa thôi” [3, 60]; “Chị Tư cầm đơn thuốc trong tay, vừa đi vừa nghĩ” [3, 61]; “Chị nghĩ bụng: Mình chiêm bao chăng?” [3, 64];
“Chị vừa khóc vừa nghĩ” [3, 66] Lặp
được dùng dày đặc với số lượng 20 lần khi tác giả miêu tả tâm trạng nhân vật
AQ (AQ chính truyện), biểu hiện bằng câu “AQ nghĩ bụng” hoặc “y nghĩ bụng” Ngay sau một sự việc nào đó tác động
đến AQ, ảo tưởng tinh thần lại được bộc lộ: “Y nghĩ bụng: Con tớ ngày sau lại không làm nên, to bằng năm bằng mười
lũ ấy à?” [3, 117] “Y nghĩ bụng: Gọi thế
bụng: Thế là sai, là đáng cười!” [3, 118] Kiểu lời văn như thế này còn xuất hiện
ở các trang 120, 124, 130, 133, 137, 139,
141, 143, 167, 167, 175, 176, 178, 179,
181
Đứng hàng đầu về lặp ở truyện ngắn Lỗ Tấn là lặp lời phát ngôn của nhân vật hoặc lời đối thoại, hoặc đơn thoại được phát ra từ miệng các nhân vật tham gia vào câu chuyện, có khi là
Trang 4Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn … của Lỗ Tấn, tr 25-32
nhân vật chính hoặc nhân vật phụ
nhưng tập trung phần lớn ở dạng đơn
thoại của nhân vật chính, thể hiện
trong 12 truyện, gồm: Nhật ký người
điên, Khổng ất Kỷ, Thuốc, Sóng gió, Tết
Đoan Ngọ, Lễ cầu phúc, Một gia đình
hạnh phúc, Miếng xà phòng, Trường
minh đăng, Người cô độc, Anh em, Tiếc
thương những ngày đã mất
Lặp đơn thoại của nhân vật chính
như lời người điên (Nhật ký người điên,
Trường minh đăng), Tường Lâm (Lễ
cầu phúc)… Người điên đã hai lần
khuyên bảo, kêu gọi mọi người: “Các
người có thể thay đổi được Hãy thực
tâm mà thay đổi đi! Nên biết rằng sau
này không ai dung thứ cho kẻ ăn thịt
người sống trên thế gian này nữa đâu”
[3, 29], và “Các người thay đổi ngay đi,
thành tâm mà thay đổi đi Các người
nên biết rằng tương lai người ta không
dung thứ những kẻ ăn thịt người
đâu!…” [3, 30] Phát ngôn của Tường
Lâm về cảnh ngộ của mình một cách chi
tiết được lặp lại 2 lần, lần 1 kể cho ông
bà địa chủ Tư [3, 255], lần 2 kể cho mọi
người ở thôn Lỗ Trấn [3, 258] Câu mở
đầu “Tôi thật ngu đần quá” cũng được
lặp 2 lần Cụ Chín Cân (Sóng gió) 7 lần
nói đi nói lại câu “Thật là càng ngày
càng tệ”
Lặp lời đơn thoại của nhân vật có
quan hệ với nhân vật chính, hướng về
nhân vật chính như lời lão chủ quán nói
về Khổng ất Kỷ (Khổng ất Kỷ) “…còn nợ
19 đồng chinh kia đấy” 3 lần: 1 lần lúc
ngồi tính tiền, 1 lần vào cuối năm âm
lịch, lần cuối vào Tết Đoan Ngọ Hoặc
lời Cả Khang (Thuốc) cả quyết về hiệu
lực của thứ thuốc máu người dùng chữa
bệnh lao cho thằng Thuyên qua 5 lần
khẳng định với ông bà Thuyên và thằng
Thuyên “Cam đoan thế nào cũng khỏi”
Có truyện, lời nói của nhân vật này
được các nhân vật khác trong truyện nhắc lại nhiều lần với những mục đích khác nhau Trong Miếng xà phòng, ông Tư nhắc lại lời hai thanh niên đến 2 lần
“tắm rửa, kỳ cọ cho nó thật sạch sẽ” Bà Tư nhắc lại 2 lần câu nói ấy để đay nghiến ông Tư Ông Thống nhắc 2 lần với thái độ cợt nhả Và cuối cùng là con
Tú, con gái ông Tư, với ngụ ý học mẹ bêu riếu bố
Chiếm số lượng ít nhất là lặp lời đối thoại của các nhân vật Chẳng hạn, cuộc đối thoại giữa nhân vật “tôi” với Ngụy Liên Thù: Tôi: “… Đấy như cái năm nọ, lúc anh khóc dữ quá, họ đến vây lấy anh, hết sức khuyên giải anh Nhiệt tình lắm đấy chứ!”; Ngụy Liên Thù: “Lúc thầy tôi mất, họ định cướp nhà của tôi, ép tôi ký tên vào văn tự, tôi khóc to; họ cũng đến vây lấy tôi và cũng khuyên giải nhiệt tình như thế!” [3, 366]
hiện của lặp trong từng thiên truyện Lỗ Tấn Hai lăm thiên trong Gào thét, Bàng hoàng mỗi thiên một dáng vẻ, không truyện nào giống truyện nào nhưng lại thống nhất ở một chủ đề tư tưởng chung “có thể coi Gào thét, Bàng
thượng và hạ gắn bó chặt chẽ, hữu cơ với nhau” [6, 63] Với tư cách một tác phẩm lớn, có thể tìm thấy thủ pháp lặp trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở một vài phương diện khác
Trước hết, hình thức kết cấu hồi cố
được sử dụng khá nhiều ở các truyện:
Cố hương, Lễ cầu phúc, Tiếc thương những ngày đã mất, Trong quán rượu, Hát tuồng ngày rước thần Câu chuyện trong các thiên truyện trên thường được
kể bởi “tôi”, nhân vật người kể chuyện; cốt truyện bắt đầu ở thì hiện tại, sau đó
Trang 5Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
ngược trở về với quá khứ, với những hồi
ức của nhân vật “tôi” rồi thường kết
thúc ở việc quay trở về với hiện tại
Truyện ngắn Lỗ Tấn còn có mặt của
một số hình tượng nhân vật trở đi trở
lại Chẳng hạn, hình tượng nhân vật
“tôi”, hình tượng “người điên” Nhân vật
“tôi” có mặt trong 9 truyện ngắn “Tôi”
luôn trăn trở, nghĩ suy về những số
phận, kiếp người bất hạnh, luôn day
dứt, dằn vặt trước những sự việc có liên
quan đến bản thân một cách chân
thành Dường như sự dày vò, trăn trở ở
“tôi” vô cùng lớn “Tôi nghĩ bụng” là câu
thường gặp trong các truyện ngắn kể
trên “Tôi cần”, “tôi muốn”, “tôi mong
ước” là ý nguyện thường trực của nhân
vật “tôi” trong suốt cả tập truyện Hình
tượng nhân vật “tôi” giống như một sợi
chỉ đỏ, xuyên suốt tác phẩm, gắn các
chuyện riêng lẻ với nhau thành một
khối thống nhất Cũng vậy, hình tượng
người điên, nhân vật tư tưởng của Lỗ
Tấn đã xuất hiện 2 lần trong Nhật ký
người điên và Trường minh đăng Có
thể xem tư tưỏng người điên ở Trường
minh đăng là sự tiếp nối tinh thần đả
phá chế độ phong kiến từ Nhật ký người
điên Nếu người điên trong Nhật ký
người điên mới chỉ phát hiện ra bản
chất chế độ phong kiến, bóc trần thực
chất của lễ giáo phong kiến thì người
điên trong Trường minh đăng đã bằng
lời nói đòi thổi tắt cây đèn sáng mãi
tượng trưng cho lễ giáo phong kiến già
cỗi, đòi thủ tiêu ngôi đền thờ cây đèn,
tức là thủ tiêu toàn bộ chế độ phong
kiến Như vậy, từ góc độ tư tưởng mà
nói, rõ ràng có sự trùng lặp nhưng phát
triển ở mức cao hơn
Lặp là một thủ pháp nghệ thuật rất
thích dụng trong truyện ngắn Lỗ Tấn
Vậy, vai trò, chức năng của thủ pháp
này là gì? Trước hết, về vai trò trong
việc bộc lộ nội dung tư tưởng tác phẩm,
dễ dàng nhận thấy, mục đích tác giả nhằm đạt tới là nhấn mạnh, khắc sâu, tô đậm tính cách, diện mạo nhân vật (cá thể hóa nhân vật) hoặc biểu đạt tư tưởng, chủ đề của thiên truyện
Không phải ngẫu nhiên mà tác giả dành ra 2/9 chương trong AQ chính truyện có nhan đề lặp như Chương 2: Lược thuật những chuyện đắc thắng của
AQ, Chương 3: Lược thuật thêm những chuyện đắc thắng của AQ, và bằng số lượng 20 lần “AQ nghĩ bụng:…” để miêu tả căn bệnh thắng lợi tinh thần trong
được phối hợp với thái độ “đắc ý”, “đắc thắng”, “hả lòng hả dạ” thường trực của
y trong bất kỳ tình huống nào với 9 lần miêu tả ở các trang 117, 120, 121, 123,
125, 128, 130, 131 nhằm làm rõ sự bộc
lộ bề ngoài của phép thắng lợi tinh thần
ở AQ Vì vậy, tính cách của nhân vật bộc lộ đầy đủ, có sức thuyết phục, đạt chiều sâu hiếm có Ngoài việc miêu tả căn bệnh này, Lỗ Tấn còn nhằm phê phán nó để chữa trị, giác ngộ cho nông dân Trung Hoa nói riêng và quốc dân
lặp trong miêu tả ngoại hình, hành
động, ngôn ngữ nhân vật Tường Lâm
đạt đến sự nhất quán cao, biểu hiện thân phận một phụ nữ nông thôn bất hạnh Ngoại hình của Tường Lâm được miêu tả vào hai quãng thời gian: lúc 26,
27 tuổi và hai năm sau là của một người
đàn bà nghèo khổ, buồn đau Câu chuyện về cái chết của bé Mao được Tường Lâm kể đi kể lại như một điệp khúc, không sai một từ nào với câu mở
đầu “tôi thật ngu đần” cụ thể hóa nỗi
đau lớn lao nhất đời, dai dẳng không thể nào nguôi của Tường Lâm, cũng là lời bâng khuâng, tự trách của bà mẹ trước cái chết đau đớn của con Ba lần
Trang 6Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn … của Lỗ Tấn, tr 25-32
phản ứng của Tường Lâm trước sự ngăn
cấm của bà địa chủ Tư lại góp phần thể
hiện nỗi đau đớn của thím trước ước
muốn giản dị được làm người nô lệ
nhưng cũng không được Lời kêu gọi của
“Người điên” (Nhật ký người điên) “Các
người có thể thay đổi được Hãy thực
tâm mà thay đổi đi” với 2 lần lặp lại và
câu nói của Người điên (Trường minh
đăng) “Phải thổi tắt cây đèn ấy đi”, lặp
5 lần, “tôi phải tự thổi lấy”, lặp 2 lần,
“tôi cho một mồi lửa”, lặp 3 lần là biểu
hiện tinh thần đả phá chế độ phong
kiến, lễ giáo phong kiến, đòi thủ tiêu và
lật đổ toàn bộ nền tảng của chế độ
phong kiến
Có lúc, yếu tố lặp được sử dụng để
kết thúc sự kiện này, đồng thời mở ra
một sự kiện khác trong tác phẩm
Chẳng hạn, lời kể của Tường Lâm về cái
chết của bé Mao mở ra một chặng mới
trong cuộc đời thím: đi ở cho địa chủ Tư
lần hai và là một trong nhiều sự kiện
của cuộc đời Tường Lâm Chặng đời
này, vì điệp khúc của câu chuyện mà
Tường Lâm đã nhận được ban đầu là sự
thương hại, sau đó là sự ghẻ lạnh, cách
bức của ông bà Tư và người dân Lỗ
Trấn Điệp khúc “ừ, tôi thật là ngu đần”
như là cầu nối để khép lại những bất
hạnh của chặng đời này, mở ra nỗi bất
hạnh của chặng đời khác bởi sự đe dọa
về một thế giới bên kia đầy khủng
khiếp
Có lúc, yếu tố lặp thực sự tham gia
vào việc thúc đẩy cốt truyện, góp phần
khép lại cốt truyện và là một mắt xích
không thể thiếu trong sự tiến triển của
cốt truyện Ví như sự ngăn cấm Tường
Lâm tham gia vào việc cúng đơm của bà
Tư được miêu tả 3 lần:
Lần 1: “Thím Lâm! Thím cứ để đấy
cho tôi!”- Thím Tư vội vàng nói [3, 257]
Lần 2: Thím Tư lại vội vàng nói:
“Thím Lâm! Thím cứ để đấy Tôi đi lấy cho” [3, 257]
Lần 3: Thím Tư hốt hoảng nói to:
“Thím để đấy thôi, thím Lâm!” [3, 260] Thái độ hoảng hốt lần thứ 3 và câu nói của bà Tư có vai trò chặt đứt niềm
hi vọng được xóa sạch tội lỗi, được đối
xử như một người bình thường của Tường Lâm để rồi dẫn câu chuyện đến chặng đời cuối cùng với kết thúc bi thảm của nhân vật, cũng là điệp khúc góp phần hoàn tất cốt truyện, và câu chuyện về cuộc đời Tường Lâm vì thế
mà được kể một cách trọn vẹn Như vậy, với việc liên kết văn bản, phép lặp trong truyện ngắn Lỗ Tấn có vai trò vô cùng quan trọng Sự liên kết các hình ảnh, mô típ… chẳng những chỉ được sử dụng trong truyện ngắn mà còn có cả ở tạp văn Lỗ Tấn Độc giả có thể bắt gặp trong tạp văn những mô típ “cái đuôi sam”, “thị chúng”, “ăn thịt người”, “bạt tai”, “tiết liệt”… những mô típ này cùng với các mô típ cùng loại trong truyện ngắn tạo thành một sự hô ứng rất có ý nghĩa trong việc thể hiện dụng ý nghệ thuật của Lỗ Tấn
Lặp trong truyện ngắn Lỗ Tấn còn
có khả năng tạo ra kết cấu mở, hướng người đọc đến câu chuyện khác, tiếp diễn câu chuyện đã được kể với vô số ý tưởng được hình thành từ chi tiết lặp trong truyện Đó là trường hợp đã xảy
ra ở Thuốc, Trường minh đăng, Cố hương Với vai trò này, yếu tố lặp thường nằm ở vị trí đoạn kết của truyện Việc lặp lại cảnh tượng thần tiên ở đoạn kết Cố hương: “Một cánh
đồng cát, màu xanh biếc, cạnh bờ biển; trên vòm trời xanh đậm treo lở lửng một vầng trăng tròn vàng thắm” [3, 107] trong suy nghĩ của nhân vật “tôi” chẳng những gửi gắm niềm hi vọng về
Trang 7Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007
một tương lai tươi sáng mà còn có khả
năng mở ra một câu chuyện khác về
cuộc đời mới của con người ở cố hương,
về tình bạn trong sáng, thân thiết, bình
đẳng của thế hệ cháu con như Hoằng và
Thủy Sinh ở tương lai Cũng vậy, câu
hỏi của bà mẹ Hạ Du (Thuốc): “Thế là
thế nào nhỉ?” [3, 57] trước khi rời nghĩa
địa vừa bộc lộ sự băn khoăn của bà mẹ
vì chưa hiểu được con mình, cũng là
chưa hiểu được cách mạng, đồng thời,
dường như cũng bày tỏ một chút hi
vọng, tin tưởng dù rất mơ hồ về ý nghĩa
cái chết của Hạ Du Câu hỏi của bà mẹ
“không phải là một câu hỏi lửng lơ mà
là một thắc mắc, một day dứt, không
trả lời không yên” [7, 105] và câu hỏi
kết thúc truyện Thuốc ấy buộc người
đọc trăn trở để tìm lời giải đáp cho số
phận của nhân vật Phương án giải đáp
ở người đọc sẽ làm nên một câu chuyện
khác nối tiếp câu chuyện trong Thuốc
Tương tự Thuốc, Trường minh đăng
cũng là một truyện ngắn có kết thúc mở
nhờ yếu tố lặp lại Những câu hát của
bọn trẻ ở cuối truyện do chúng tự nghĩ
ra có các câu người điên đã nói:
“…Thổi tắt đi thôi
Để tôi thổi tắt…
…Ta châm lửa đốt…” [3, 330]
Nhìn bề ngoài, những câu hát này
có vẻ lạc lõng, nhưng thực chất mang
một dụng ý nghệ thuật lớn Người đọc
có thể hình dung ra cái cảnh lũ trẻ kia
chính là lực lượng trong tương lai sẽ
thay người điên làm cái việc mà người
điên chưa thể làm được ngày hôm nay
Câu chuyện về lũ trẻ thắp lên ngọn lửa
cách mạng lật đổ chế độ phong kiến sẽ
là câu chuyện tiếp theo
Nhờ lối kết cấu mở này mà truyện
ngắn Lỗ Tấn đã được Nguyễn Tuân
nhận xét là có kích thước của một
truyện dài “…Những truyện này
thường mang cái hình thù truyện ngắn Song có lẽ có những truyện của Lỗ Tấn theo chỗ thiển nghĩ của tôi, về danh và hình thì gọi là truyện ngắn, nhưng bản chất đúng là cái cốt của truyện dài ở
đây tôi muốn nói đến một số truyện ngắn rất cô đúc của Lỗ Tấn có thể gợi
đến không khí truyện dài, nó tiềm tàng một sinh lực đòi hỏi sự phát triển, nó gợi đến bút pháp truyện dài và kích thích kỹ thuật truyện dài” [Dẫn theo 7, 109]
Sự khảo sát và phân tích trên cho thấy tính lặp lại trong tự sự có thể xẩy
ra do nhiều nguyên nhân khác nhau: một sự kiện có thể được mô tả vài lần, hơn nữa còn được nhìn trên nhiều phương diện khác nhau; một nhân vật
có thể trở đi trở lại với cùng một biến cố; một hoặc một số nhân vật có thể đưa ra những kiến giải trái ngược nhau khiến chúng ta phân vân, phải chăng biến cố nào đấy đã xẩy ra và nếu quả là vậy thì
nó diễn ra như thế nào Dù là nguyên nhân nào thì Lỗ Tấn cũng đã cấp cho sự lặp lại một vai trò hết sức quan trọng: tạo nên sự tương đồng về các đơn vị ngôn ngữ bao hàm một sự tương đương
về ý nghĩa; sức mạnh của cơ cấu lặp lại, của kiến trúc song song chính là ở chỗ tạo ra một sự lặp lại song song trong tư tưởng Tóm lại, trong truyện ngắn Lỗ Tấn, lặp là một trong những tín hiệu nghệ thuật trở đi trở lại có sức ám ảnh
trong việc biểu đạt nội dung tư tưởng cũng như có vai trò quan trọng trong tổ chức kết cấu truyện Lặp trong truyện ngắn Lỗ Tấn có thể được xem là một đặc
điểm của thi pháp truyện ngắn Lỗ Tấn, tạo nên “âm vang Lỗ Tấn”, “âm vang của những dấu hỏi, bắt người đọc phải
tự trả lời, là những câu, những đoạn lặp
đi lặp lại như xoáy sâu vào lương tri con
Trang 8Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn … của Lỗ Tấn, tr 25-32
người…”[7,136] để truyện ngắn của Lỗ
“ngọn cờ của văn học mới Trung Quốc”
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Thái Hòa, Những vấn đề thi pháp của truyện, NXB Giáo dục, Hà Nội,
2000
[2] Phương Lựu, Lý luận văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003
[3] Lỗ Tấn, Truyện ngắn (Trương Chính dịch), NXB Văn hóa, Hà Nội, 2004
[4] Tập thể tác giả Sở nghiên cứu văn học thuộc viện Khoa học xã hội Trung Quốc, Lịch sử văn học Trung Quốc, tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1997
[5] Bùi Việt Thắng, Truyện ngắn - những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại, NXB
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2000
[6] Lương Duy Thứ, Lỗ Tấn - Phân tích tác phẩm, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2004 [7] Lương Duy Thứ, Mấy vấn đề thi pháp Lỗ Tấn và việc giảng dạy Lỗ Tấn trong trường phổ thông, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội, 2004
[8] Trần Đình Sử (Chủ biên), Tự sự học, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội, 2004
SUMMARY
Tautology in early period short stories by Lo Tan
This paper showed that in short stories in early period, Lo Tan utilized tautology quite effectively to describe appearance, state of mind and language of personalities For ordinary readers, the reiteration of an event, content derived from different views revealed the writer’s method nature; however, in a deep view it is a basis of an established style The reiteration effect in short stories written by Lo Tan
is both an expression of thought and artistic intention, and the method to unite texts and the factor to determine structure of work