Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Nét đẹp trong văn hoá truyền thống Nhật Bản" pps

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập đến một số nét đẹp trong văn hoá giao tiếp, trong văn hoá ẩm thực và một vài tập quán truyền thống của người Nhật Bản.. Điều đó được thể hiện tro

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007

Nét đẹp trong văn hoá truyền thống nhật bản

Phan Hoàng Minh (a)

Tóm tắt “Sự thần kỳ kinh tế” cùng với những thành tựu to lớn trong các lĩnh vực văn hoá, xã hội của Nhật Bản hiện đại đã thu hút sự chú ý và quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới Ngày nay, Việt Nam và Nhật Bản đang xây dựng mối quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực, như kinh tế, văn hoá, khoa học-kỹ thuật , việc tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử Nhật Bản nói chung và văn hoá Nhật Bản nói riêng càng có ý nghĩa

to lớn về khoa học và thực tiễn Nhật Bản có một nền văn hoá đa dạng, phong phú với bản sắc độc đáo trên cơ sở tiếp thu ảnh hưởng văn hoá ngoại lai kết hợp với văn hoá bản

địa Trong nền văn hoá truyền thống Nhật Bản chứa đựng nhiều nét đẹp riêng còn lưu giữ cho đến ngày nay Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập đến một số nét đẹp trong văn hoá giao tiếp, trong văn hoá ẩm thực và một vài tập quán truyền thống của người Nhật Bản

1 Cội nguồn của nét độc đáo

trong văn hoá Nhật Bản

Nhật Bản là một quần đảo nằm giữa

biển cả Ngày xưa khi chưa có những

phương tiện giao thông, liên lạc thuận

tiện như ngày nay thì Nhật Bản quả là

một vùng đất cách biệt các nền văn hoá

khác trên thế giới Chính đặc điểm địa

lý này đã góp phần tạo nên tính độc lập

tương đối ban đầu và nét độc đáo của

nền văn hoá Nhật Bản nói chung và

trong lối sống nói riêng Về mặt địa

hình, Nhật Bản chủ yếu là núi đồi, đất

đai có thể trồng trọt được chỉ chiếm

khoảng 20% diện tích cả nước Vì thế từ

xa xưa cư dân Nhật Bản chủ yếu sống

bằng nghề biển Từ khi tiếp thu ảnh

hưởng từ lục địa truyền sang, nghề

trồng lúa nước mới xuất hiện ở Nhật

Bản Nhìn chung, nghề biển và nghề

nông đều phụ thuộc vào thiên nhiên rất

nhiều "Thiên nhiên Nhật Bản quả thật

dữ dội Đối mặt với Thái Bình Dương,

mỗi năm Nhật Bản phải hứng chịu

hàng chục cơn bão Nhật Bản lại nằm trên vành đai núi lửa và động đất, trung bình hàng năm phải chứng kiến hàng ngàn trận động đất lớn nhỏ, có trận động đất san phẳng cả thành phố

và cướp đi sinh mạng của hàng vạn người trong chốc lát." [9, tr 44] Thuở xưa, khi chưa đủ tri thức khoa học để giải thích các hiện trên thì tự nhiên quả

là một lực lượng huyền bí đáng sợ đối với cư dân trên quần đảo này Chính vì vậy mọi hiện tượng tự nhiên như mặt trời, mặt trăng, sông, núi, bão, giông,

động đất đều được người Nhật tôn sùng như những vị thần và muốn đựơc các vị thần đó che chở, bảo vệ để sinh tồn, phát triển, do đó mà họ càng gắn bó hơn với thiên nhiên, làm cho tâm hồn người

họ càng gần gũi với thiên nhiên Điều

đó được thể hiện trong văn hoá truyền thống của người Nhật bản

Văn hoá Nhật Bản rất độc đáo, tuy nhiên trong quá trình lịch sử, ngoài văn hoá bản địa, người Nhật cũng tiếp thu

Nhận bài ngày 12/8/2006 Sửa chữa xong 28/11/2006

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007

ảnh hưởng của các nền văn hoá khác

như văn hoá Trung Hoa, Triều Tiên, ấn

Độ và phương Tây sau này, tạo nên sự

phong phú, đa dạng Trước hết người

Nhật tiếp thu ảnh hưởng văn hoá

Trung Hoa, từ việc trồng lúa nước đến

hàng loạt phong tục, tập quán, tín

ngưỡng của văn hoá nông nghiệp Người

Nhật cũng tiếp thu kỹ thuật làm đồ

gốm, kỹ thuật in bằng chữ rời từ Triều

Tiên và sau này là nền khoa học hiện

đại với lối sống công nghiệp từ phương

Tây Thế nhưng, người Nhật vẫn giữ

được lối sống của văn hoá bản địa mang

bản sắc riêng hoà nhập với thiên nhiên,

hài hoà với đất trời, mang đậm nét

nhân văn và thể hiện rõ sự hoà trộn

cổ-kim, Đông-Tây, tạo ra nét đẹp riêng,

thể hiện qua văn hoá giao tiếp, ẩm

thực, phong tục tập quán Tất cả

những cái đó đã bổ trợ cho nhau, tạo

thành lối sống văn hoá đẹp, giàu bản

sắc của người Nhật Bản Đối với người

Nhật, ảnh hưởng của tự nhiên đến lối

sống thể hiện rất rõ, từ kiến trúc nhà

cửa, đền chùa, lễ hội, phong tục, tập

quán, tín ngưỡng đến cách ăn mặc đều

gần gũi với tự nhiên Từ sau khi mở cửa

giao lưu với phương Tây, lối sống

phương Tây làm cho xã hội Nhật có

những thay đổi lớn Những nét văn hoá

truyền thống chủ yếu thể hiện trong các

dịp lễ hội dân tộc và nếp sống cổ truyền

Ví như, bộ Kimono truyền thống duyên

dáng vẫn được người Nhật sử dụng,

song chủ yếu trong các dịp lễ hội hay

trong những cuộc gặp gỡ trang trọng

Ngoài những môn thể thao hiện đại của

thế giới được du nhập từ ngoài vào, người Nhật vẫn ưa chuộng môn Sumo truyền thống, thể hiện ý chí thượng võ theo tinh thần võ sỹ đạo của người Nhật ở Nhật Bản có nhiều tập quán truyền thống bắt nguồn từ ảnh hưởng của tự nhiên, nổi bật nhất là tục ngắm hoa anh đào vào mùa xuân, xem bắn pháo hoa vào mùa hè và nhiều lễ hội dân gian khác Do phải thường xuyên

đối mặt với thiên nhiên dữ dội, người Nhật rất tôn trọng đức tính kiên trì, kiềm chế, chịu đựng, từ đó mà hình thành lối sống tế nhị, nhã nhặn, khiêm nhường, tránh xung đột, tránh va chạm Điều đó biểu hiện ngay cả trong văn hoá ứng xử, giao tiếp trong gia đình

và ngoài xã hội

2 Văn hoá giao tiếp Chào hỏi Giống như trong tiếng Anh, tiếng Nga và một số thứ tiếng khác, cách chào hỏi trong tiếng Nhật cũng có sự phân biệt theo thời gian (sáng, trưa, chiều, tối) và không có từ xưng hô kèm theo Lời chào của người Nhật Bản không lệ thuộc vào số lượng của đối tượng giao tiếp Một câu chào có thể dùng cho một người hay một nhóm người với mọi lứa tuổi khác nhau Chẳng hạn như một học sinh vào lớp học có thể chào thầy giáo và bạn bè trong lớp bằng một câu với cử chỉ đứng nghiêm và cúi đầu Người Nhật có ba kiểu chào phổ biến Trước hết là kiểu chào cúi đầu khi gặp cấp trên hay khách trong hành lang, thứ hai là kiểu chào bình thường cúi gập người một

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 chút trong trường hợp trịnh trọng hơn,

thứ ba là kiểu chào kính cẩn, lễ phép,

đó là đầu không cúi mà thân hình gập

lại ở chỗ thắt lưng Trong kiểu chào

này, nam giới để hai tay xuôi thẳng hai

bên hông, còn phụ nữ thì chắp hai tay

phía trước ngực [10, tr 44] Ngày nay,

với người nước ngoài, người Nhật cũng

bắt tay cho phù hợp với lối sống hiện

đại, nhưng đó không phải là cách giao

tiếp truyền thống của Nhật Bản Điều

đó chứng tỏ người Nhật coi trọng nghi

thức hành vi, cử chỉ hơn là nghi thức

của lời nói Với người Nhật Bản việc kết

hợp lời chào với cử chỉ khom lưng, cúi

đầu là cách chào phổ biến và mức độ

kính trọng được biểu hiện bằng mức độ

cúi và thời gian cúi lâu hay mau Với

người Nhật Bản, việc cúi đầu, mỉm cười,

im lặng để chào không cần lời là thể

hiện sự tôn trọng, chân thành hơn là lời

chào đầy thiện chí mà không có ngôn

ngữ cử chỉ Như vậy cách chào của

người Nhật có tính nghi thức cao trong

giao tiếp với các đối tượng tiếp xúc

trong xã hội và cả với người thân trong

gia đình thông qua ngôn ngữ của thân

thể như đứng nghiêm, khom lưng, cúi

đầu Điều đó chứng tỏ người Nhật tôn

trọng đức tính khiêm nhường tông qua

thái độ thực của hành động hơn là thái

độ biểu hiện qua lời nói mang tính xã

giao trong giao tiếp [10, tr 44]

Cảm ơn và xin lỗi Cũng như cách

chào, hành vi cảm ơn và xin lỗi của

người Nhật Bản mang tính nghi thức

rất cao, thể hiện trong khuôn mẫu cố

định đã được xã hội hoá và được sử

dụng một cách phổ biến Đối với người Nhật nhiều khi cảm ơn và xin lỗi là một, tuỳ thuộc hoàn cảnh cụ thể mà ta nhận biết hành vi đó là cảm ơn hay xin lỗi, như khi chạy quá vội vàng, chẳng may làm cho người khác bị ngã hoặc khi

được người khác cho quà một cách bất ngờ, người Nhật đều dùng từ

“Sumimásen” [10, tr 46] Như vậy trong trường hợp thứ nhất từ đó là xin lỗi, trong trường hợp thứ hai là cảm ơn Trong trường hợp thứ nhất ta hiểu nghĩa của từ “Sumimáen” là “Tôi rất áy náy với hành động vô ý của mình vì đã làm ông (bà, anh, chị ) ngã, trong trường hợp thứ hai ta hiểu nghĩa của từ

đó là “Tôi lấy làm băn khoăn khi ông (bà, anh, chị ) đã bận tâm về tôi” Nhìn chung, hành vi cảm ơn và xin lỗi là tập quán phổ quát của mọi dân tộc trên thế giới với nhiều cách biểu hiện khác nhau Nhưng đối với người Việt Nam các khuôn mẫu cảm ơn, xin lỗi gián tiếp

được sử dụng nhiều hơn là bằng cách nói trực tiếp, nhất là đối với người thân trong gia đình hay với người có quan hệ

đã trở nên thân thiết vì trong các mối quan hệ đó việc cảm ơn bằng lời không

được đánh giá cao, ngược lại có khi còn

bị coi là khách sáo Đặc biệt khi nhận

được sự giúp đỡ lớn như được tạo việc làm hoặc nhận một ân huệ đặc biệt, lời cảm ơn nhẹ nhàng bằng ngôn từ tỏ ra không thích hợp Cái ơn đó, người Việt Nam cho rằng phải được khắc vào xương cốt, tâm khảm, chứ không chỉ nói

ra bằng lời có tính xã giao, chẳng hạn như “Nhờ bác cháu mới có công ăn việc

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 làm” hay “Không có sự giúp đỡ của bác,

đến nay cháu vẫn chưa có nhà ở” mà

phải biết thể hiện bằng hành động như

tặng quà vào các dịp lễ tết hoặc đáp laị

bằng sự giúp đỡ, trong khả năng có thể

Với ân nhân là người thân như ông, bà,

cha, mẹ, anh chị em ruột thịt, người

Việt Nam hầu như không dùng lời cảm

ơn hay xin lỗi trực tiếp, bởi điều đó sẽ

gây nên cảm giác khách khí, xa lạ mà

người được cảm ơn cũng không thích vì

có cảm giác như mình bị đẩy ra ngoài

mối quan hệ thân thiết của gia đình

Thông thường để tỏ lòng biết ơn, người

Việt Nam bộc lộ thái độ vui mừng, thích

thú với nét mặt rạng rỡ Còn hành động

biết ơn đối với người thân như ông bà,

cha mẹ là sự cố gắng phấn đấu trở

thành con cháu hiếu thảo hay thực hiện

thành công điều gì đó mà người thân

đang mong đợi ở mình Khác với người

Việt Nam, người Nhật Bản dùng nghi

thức cảm ơn rộng rãi với mọi đối tượng

giao tiếp, kể cả trong việc làm ăn sòng

phẳng mà thực tế không ai ban ơn cho

ai, không ai chịu ơn ai Đến cả việc giao

tiếp giữa khách hàng với chủ cửa hiệu

cũng vậy, sau khi mua sắm xong, khách

hàng nói lời cảm ơn với chủ cửa hiệu

trước khi rời khỏi nơi đó và ngược lại

chủ cửa hiệu cũng nói lời cảm ơn đối với

khách ở những công sở lớn người ta

thường dùng nghi thức cảm ơn long

trọng, chẳng hạn ở các ngân hàng hay

văn phòng công ty lớn, khi khách hàng

rời khỏi đó, tất cả nhân viên trong công

sở đồng thanh chào tạm biệt bằng lời

cảm ơn “Xin trân trọng cảm ơn” Nhìn

chung, khi được nhận bất kỳ sự quan tâm, giúp đỡ hay một ân huệ nào từ người khác dù lớn hay nhỏ người Nhật Bản đều bày tỏ sự cảm ơn bằng ngôn ngữ theo nghi thức khuôn mẫu đã được xã hội hoá, đồng thời khi sơ ý gây nên một hành vi, cử chỉ không đáng có cho người khác, họ đều biết tỏ thái độ ân hận bằng lời xin lỗi

Nghi thức xin lỗi của người Nhật Bản biểu hiện nét riêng trong văn hoá giao tiếp, ví như trong trường hợp không rõ lỗi thuộc về ai, người Nhật Bản vẫn thường nhận lỗi về mình, vì vậy, trong nhiều trường hợp người ta thấy hai người tranh nhau nhận lỗi Ví

dụ như với bức thư trao tay khó đọc, người đọc tự nhận là mình đọc kém, còn người viết thì tự nhận là mình viết quá xấu gây phiền hà cho người đọc Người Việt Nam cũng có thói quen xin lỗi, nhưng lời xin lỗi có khi mang ý nghĩa là lời giải thích, biện hộ cho điều không

đáng có của mình Ví như khi đến cuộc họp chậm, người ta thường nói “Xin lỗi, tôi đến muộn vì xe bị hỏng dọc

đường ” Điều đó do đặc điểm cách ứng

xử trong giao tiếp xã hội tạo ra Đối với ngưòi Việt Nam, khi có lỗi nếu không có lời xin lỗi mang tính giải thích lý do thì lỗi bị đánh giá nặng hơn Ngược lại nếu lời xin lỗi mang tính giải thích đó có sức thuyết phục cao thì lỗi có thể dễ dàng

được bỏ qua Nhiều khi lời xin lỗi không

có sự giải thích thường bị coi là xem thường những người xung quanh Vì thế việc xin lỗi kèm theo sự giải thích của người Việt Nam không tránh khỏi

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 nhiều khi bị lạm dụng trở thành nguỵ

biện hoặc là sự nhận lỗi không trung

thực có tính gượng ép, khuôn sáo Đối

với người Nhật Bản, sự biện hộ cho

thiếu sót của mình không được đánh giá

cao, thậm chí không được chấp nhận

Khi xin lỗi, người Nhật không hề giải

thích lý do, đặc biệt không bao giờ đổ lỗi

cho khách quan Ví như đến họp muộn

do phương tiện có sự cố, người ta chỉ xin

lỗi và nhắc lại lời đó nhiều lần với mọi

người, nghĩa là hoàn toàn nhận lỗi về

mình chứ không đổ lỗi cho hoàn cảnh

Thói quen đã trở thành tập quán ấy là

một nét đẹp trong văn hoá ứng xử của

người Nhật Bản Các nhà nghiên cứu

văn hoá Nhật Bản cho rằng, tập quán

đó được hình thành từ trong truyền

thống giáo dục gia đình được truyền

qua nhiều thế hệ Trong gia đình Nhật

Bản mọi người phải hiểu nhau và biết

hành động đúng với bổn phận, nghĩa vụ

của mình, đồng thời phải biết trách

nhiệm của mình trong các mối quan hệ

gia đình cũng như phải biết nhận ra sai

sót của mình khi vấp phải Con cái có

nghĩa vụ vâng lời cha mẹ một cách lặng

lẽ, không được cãi lại khi được nghe

những lời khuyên bảo hay nhắc nhở của

cha mẹ và người trên, bởi sự biện luận

cho dù có đúng cũng sẽ gây nên sự bực

mình hoặc buồn phiền cho người trên

Truyền thống đó vẫn được giữ nguyên

đến cả khi con cái đã trưởng thành và

từ đó đã mở rộng ra phạm vi giao tiếp

xã hội, tạo ra nếp sống lịch sự, nhã

nhặn, dễ chịu cho mọi người xung

quanh

Hiểu biết về văn hoá giao tiếp của ngưòi Nhật Bản để thấy được một số nét khác biệt với người Việt Nam sẽ giúp ta tránh dược sự hiểu nhầm bản chất và tính cách của họ trong quan hệ giao dịch Việc xin lỗi đối với người Việt Nam chúng ta cũng là sự chấp nhận chịu trách nhiệm về lỗi đó, kể cả những lỗi hệ trọng cần thiết phải bồi thường tiền của Khi mượn cái gì của ai đó và

đem trả trong tình trạng bị hư hỏng, người trả phải xin lỗi kèm theo trách nhiệm phải bồi thường tiền sửa chữa hoặc đền cái mới Còn với người Nhật Bản trong trường hợp đó, người mượn chỉ cần xin lỗi một cách thành thực là

được, chứ không cần phải bồi thường

Điều đó được xã hội Nhật Bản chấp nhận, vì hành vi cảm ơn và xin lỗi của người Nhật, ngoài ý muốn tỏ lòng biết

ơn hay hối lỗi, còn là phép lịch sự do xã hội quy định mà mỗi người cần phải tuân theo Trong khi đối với người Việt Nam các hành vi này vẫn còn kèm theo

sự ràng buộc với thực tế hành động, chưa trở thành hành vi mang tính nghi thức thuần tuý Hiểu được văn hoá giao tiếp của của các dân tộc nói chung và của Nhật Bản nói riêng sẽ góp phần giúp ta tránh được sự hiểu nhầm nhau cũng như tránh được những lỗi không

đáng có khi tiếp xúc với người nước ngoài nói chung và người Nhật Bản nói riêng trong trong xu thế hội nhập ngày càng tăng hiện nay

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007

3 Vài nét về văn hoá ẩm thực

Nét đẹp văn hoá truyền thống của

người Nhật Bản còn được thể hiện trong

cách làm các món ăn và phục vụ các

bữa ăn hoặc trong nghi lễ uống trà

Người Nhật có câu “Con người còn sống

chừng nào còn một trái umahóshi và

bát cơm” Umahóshi là món mận muối

cổ truyền của người Nhật Bản không

thể thiếu trong bữa ăn thường ngày

cũng như trong bữa tiệc Món ăn này

được làm từ quả mận xanh đã được ủ,

có vị chua mặn hay làm thành rượu

mận Umahóshi và rượu mận vừa là

thức ăn, đồ uống cổ truyền vừa là vị

thuốc có giá tri chữa bệnh, nhất là bệnh

về đường tiêu hoá Để có món

umahóshi, người ta rửa sạch mận, xếp

vào vại sành, rắc đều muối rồi nén

xuống trong vài ba tuần Khi mùa mưa

bắt đầu, người ta cho lá tía tô vào vại để

tạo ra hương vị và màu sắc cho

umahóshi Sau khi mận đã ngấm hương

vị, họ đem ra phơi khô để ăn dần ở

Nhật, Umahoshi được sử dụng trong

pha chế, nấu nướng, không thể thiếu

được trong bữa cơm Nhật Bản

Ngoài ra, tảo biển Kaiso cũng là một

loại thức ăn đa tác dụng Người Nhật đã

biết sử dụng rong tảo biển từ xa xưa cho

khẩu vị ăn uống, chữa bệnh và trang trí

bữa ăn

Kaiso không chỉ là thức ăn đơn

thuần mà còn có khả năng trực tiếp thu

muối khoáng, sản sinh ra vitamin và

protein, ngoài ra còn có giá trị điều trị

một số bệnh như làm đẹp, dày mái tóc,

chữa bệnh tắc mạch máu Kaiso là một

món ăn được người Nhật sử dụng từ rất lâu đời với nghệ thuật cao trong việc chế biến Người Nhật Bản rất chú trọng hình thức, hầu hết các món ăn của họ

đều được trình bày rất đẹp và được trang trí một cách lịch sự trong bữa ăn Ngay cả trong bữa cơm thường ngày, chỉ riêng lát cá tươi mỏng đặt trên một

đĩa cơm cũng phải làm rất cầu kì công phu

Đồ gia vị cũng rất quan trọng trong các món ăn của người Nhật Bản, từ những hạt vừng, những sợi hành hoa thái chỉ nhỏ, vài lát ớt tươi, một chút gừng xắt mỏng cũng không thể thiếu khi ăn món mì udon Nhật Cũng giống như món gà hấp, cá nấu, ngó sen, rong biển trong bữa ăn của người Nhật Bản không thể thiếu món yakumi Yakumi

là đồ gia vị tươi sống hoặc nấu chín để tạo hương thơm cho món ăn Nó là tập hợp của các loại thảo dược đã được lựa chọn rửa sạch, cắt nhỏ, dùng trong các bữa ăn đầy hấp dẫn, tạo nên một hương

vị đặc biệt kích thích sự ngon miệng Bên cạnh các món ăn, đồ uống, trà xanh okha là loại nước uống thường

được người Nhật Bản ưa chuộng nhất Trà được dùng sau khi ăn hoặc lúc ngồi chơi giao tiếp với khách khứa, bạn bè Ngày nay, trong bữa ăn của người Nhật Bản cũng có đủ các loại nước hoa quả, bia, rượu Whisky và Champagne, mặc dù trước kia họ chỉ thích uống rượu Sake, nhưng ngày nay thì lối sống Âu

đã phổ biến và được Nhật hoá

Đối với người Nhật Bản, truyền thống và hiện đại luôn song song tồn

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 tại, ngày nay người Nhật Bản phổ biến

dùng rượu Tây, nhưng nghi lễ hình

thức trà đạo vẫn được giữ gìn Trà đạo

là một nghi thức mang đặc tính rõ nét

nhất của người Nhật Bản Người ta

phải tuân theo một cách nghiêm ngặt

những nguyên tắc và quy định phức tạp

của nó Trong nghi lễ uống trà, tất cả

mọi người tham gia đều như là diễn

viên vậy Từ thế kỷ XV, người Nhật đã

phát triển việc uống trà lên thành một

nghệ thuật gọi là Trà đạo Khi tiền

hành trà đạo, các nghi lễ phải được tổ

chức trong phòng nhỏ, sử dụng những

dụng cụ bằng tre hay vật liệu bình

thường khác, không dùng các đồ dùng

bằng ngà hay quý giá sang trọng, họ

cũng ít coi trọng đồ sứ Trung Quốc và

Triều Tiên mà chỉ dùng những cái bát,

cái bình của xứ sở mình nhằm đề cao

giá trị và tôn vinh nghệ thuật đồ gốm

Nhật Bản Người tham dự trà đạo cần

có một vốn liếng thơ ca, hội hoạ, văn

học cổ điển, nghệ thuật cắm hoa hoặc

các nghề thủ công khác nhau và lòng

hiếu khách Phòng uống trà của người

Nhật Bản thường là căn phòng với một

khoảng không gian hẹp thể hiện sự

khiêm nhường Nguyên liệu xây dựng

phòng trà và đường nét trang trí rất

giản dị nhằm tránh sự khoe khoang

sang giàu, đồng thời biểu hiện mối giao

hoà giữa trời, đất với con người Muốn

vào phòng trà người ta phải đi qua một

cửa hẹp để tâm hồn được thả vào trạng

thái tĩnh tại, thể hiện tính cách trầm

tư, thanh bạch, dân dã gần gũi với thiên

nhiên của người Nhật Bản, phù hợp với

tâm hồn trong sạch theo tinh thần của Thần đạo và Phật giáo

4 Một số phong tục tập quán Ngắm hoa ở Nhật Bản tục ngắm hoa anh đào nở rộ vào những ngày xuân giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần và quan điểm thẩm mỹ của con người, bởi hoa anh đào trở thành một thứ Quốc hoa đặc biệt mà mọi người dân Nhật Bản đều ưa chuộng và ngưỡng mộ Tình yêu đối với hoa anh

đào đã tạo ra một phong tục tập quán thanh tao, đẹp đẽ của người Nhật Bản thông qua việc ngắm hoa anh đào nở Mùa xuân đến, tiết trời ấm áp, hoa anh

đào nở rộ Người Nhật Bản coi đó là một

điềm báo thiêng liêng về một điều tốt lành, vì vậy mỗi năm một lần người Nhật cùng nhau đi ngắm hoa anh đào

và coi đó là một thú vui cần tận hưởng Phong tục ngắm hoa anh đào đã thu hút không chỉ đàn ông mà tất cả những phụ nữ đều rời khỏi căn nhà của mình

để được thả tâm hồn vào thiên nhiên tươi đẹp, được ngắm cảnh xuân với sắc hoa anh đào tươi thắm Mọi người cùng

du xuân, gặp gỡ bạn bè, người thân và cùng thả tâm hồn trong thú vui ngắm hoa Phong tục ngắm hoa anh đào mang lại cho người Nhật Bản sự sảng khoái nhẹ nhàng để quên đi mọi sự ưu phiền trong cuộc sống, đồng thời làm cho mọi người càng xích lại gần nhau hơn trong

sự gần gũi chan hoà với thiên nhiên tươi đẹp Phong tục ngắm hoa anh đào (Hanimi) vào mùa xuân, lúc đầu cũng

là một lễ hội đón hồn người chết, dần

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 dần người Nhật Bản chỉ còn giữ lại lễ

hội với thiên nhiên, xuất phát từ sinh

hoạt nông nghiệp theo mùa Tháng

giêng, vào dịp tết âm lịch, nông dân

diễn lại quá trình trồng lúa để cầu

mong được mùa, tháng tư có lễ hội cấy

lúa, tháng mười có lễ hội cơm mới,

tháng mười một có lễ tiễn Thần Điền

Thổ đã ở với ruộng đất từ tháng giêng

Ngày lễ hội mùng 7 tháng 7 âm lịch

(Tanabata) gợi lại sự tích hai ngôi sao

Ngưu Lang, Chức Nữ bị giải Ngân Hà

chia rẽ, mỗi năm chỉ được gặp nhau một

lần nếu trời không mưa Các cô gái còn

có hội hoa đào vào ngày mồng 3 tháng

3, còn các chàng trai có hội Tango vào

ngày 5 tháng 5 là lễ hội độc đáo của

cư dân Nhật Bản

Đối với người Nhật Bản mỗi loại cây

và hoa đều có ý nghĩa tượng trưng

Thông, tre, mận, là biểu tượng của tuổi

thọ và sự lâu bền Hoa cúc nở muộn và

lâu tàn được dùng để mừng thọ các cụ

già và cũng là loài hoa biểu tượng của

Hoàng gia Tre được người Nhật tôn

kính vì coi đó là nơi có thần trú ngụ

Tre và măng được thờ ở các đền Thần

đạo Việc đi ngắm hoa, ngắm cảnh thiên

nhiên là một phong tục tập quán đẹp đẽ

thanh tao của người Nhật Bản Từ thế

kỷ VIII vào thời Heian phụ nữ có tục

hành hương, phần vì mộ đạo, phần để

chiêm ngưỡng cảnh thiên nhiên, tận

hưởng chút tự do ngoài chốn khuê

phòng Ngoài tục ngắm hoa anh đào vào

mùa xuân, người Nhật Bản còn có tục

ngắm hoa mẫu đơn vào tháng 5, ngắm

hoa sen vào tháng 7, ngắm hoa cúc và

lá vàng mùa thu vào tháng 10 Nét đẹp của tập quán ngắm hoa trong văn hoá truyền thống Nhật Bản chắc chắn sẽ tồn tại mãi với thời gian

Nghệ thuật cắm hoa Cùng với tập quán ngắm hoa, ở Nhật Bản còn có một tập quán đẹp mang đầy đủ tính chất nghệ thuật của lối sống văn hoá, đó là nghệ thuật cắm hoa (Ikebana) Cũng như trà đạo, loại hình nghệ thuật này

được hình thành từ thế kỷ XV Từ đó việc thưởng thức vẻ đẹp của các loài hoa

ở Nhật Bản bước sang thời kỳ mới và phát triển mạnh đến mức đồi hỏi những chuẩn mực nhất định trở thành hoa

đạo Hoa được cắm vào bình để trang trí phòng trà và phòng khách Việc cắm hoa phải tuân theo những luật lệ hết sức nghiêm ngặt nhằm thể hiện sự giao hoà giữa trời, đất với con người Có nhiều cách cắm hoa: có cách đơn giản, cũng có cách hết sức cầu kỳ Nhưng mỗi cách đều mang một ý nghĩa riêng thể hiện tâm trạng và hoàn cảnh riêng biệt, phản ánh tâm tư tình cảm cũng như

ước nguyện của con người Đây thực sự

là loại hình nghệ thuật thể hiện nét đẹp văn hoá trong đời sống tinh thần của người Nhật Bản Nghệ thuật cắm hoa

đòi hỏi người thực hiện phải có tâm hồn phong phú, phải thật sự tâm đắc, say

mê, biết rung cảm, có lòng yêu thiên nhiên thực sự và sự nhạy cảm sâu sắc trước ngôn ngữ của các loài hoa Thành công của nghệ thuật cắm hoa là biểu hiện đỉnh cao của tâm hồn Nhật Bản thuần khiết Trong lịch sử Nhật Bản đã xuất hiện nhiều nghệ nhân tài giỏi của

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXIV, số 3b-2007 nghệ thuật cắm hoa, đã tạo ra những

phong cách cắm hoa tuyệt mỹ, điển

hình là nghệ nhân Senkei (thế kỷ XV)

[4, tr 35] Để nghệ thuật này phát triển,

người Nhật Bản đã dày công trau dồi,

sáng tạo nhằm cảm nhận hết mọi vẻ

đẹp của tạo hoá trong mỗi bông hoa,

mỗi cành hoa, mỗi loài hoa, từ đó mà

làm cho loại hình nghệ thuật độc đáo

này không bị mai một qua nhiều biến

động của thời gian và hoàn cảnh xã hội

Tóm lại, Nhật Bản có một nền văn

hoá phong phú đa dạng, độc đáo Tuy

nhiên trong tiến trình lịch sử, Nhật

Bản cũng chịu ảnh hưởng của văn hoá

châu á lục địa, nhất là văn hoá Trung

Hoa, Triều Tiên, ấn độ và sau này là

văn hoá phương Tây, nhưng người Nhật

Bản đã biết tiếp thu có chọn lọc những

tinh hoa văn hoá ngoại lai kết hợp với văn hoá bản địa tạo nên những nét đẹp riêng mang bản sắc Nhật Bản Trong quá trình lịch sử người Nhật Bản đã biết gìn giữ nét đẹp văn hoá dân tộc mình trong lối sống hoà nhập với thiên nhiên, hài hoà với đất trời, mang đậm nét nhân văn và thẻ hiện rõ sự hội tụ, hoà quyện cổ, kim, Đông, Tây Điều đó

được biểu hiện đầy đủ, phong phú trong văn hoá truyền thống như lối sống, quan niệm thẩm mỹ, văn hoá ẩm thực, phong tục tập quán Những nét đẹp trong văn hoá truyền thống đó chắc chắn sẽ được người Nhật giữ gìn bảo lưu lâu dài và sẽ tạo nên sức mạnh tinh thần để đưa đất nước Nhật Bản tiếp tục phát triển

Tài liệu tham khảo

[1] Hồ Hoàng Hoa, Lễ hội một nét đẹp trong sinh hoạt văn hoá cộng đồng, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 1998

[2] Hồ Hoàng Hoa, Tiến trình văn hoá Nhật Bản, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

1999

[3] Hồ Hoàng Hoa (chủ biên), Văn hoá Nhật những chặng đường phát triển, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 1989

[4] Cung Hữu Khánh, Nét văn hoá thể hiện trong lối sống của người Nhật Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc á, số 3 (45), 6-2003

[5] Cung Hữu Khánh, Người Nhật với các tôn giáo, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và

Đông Bắc á, số 2 (38) 4-2002

[6] Nguyễn Minh Lợi, Nghi lễ thần đạo ở Nhật Bản, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản,

số 11, 1997

[7] Hữu Ngọc, Chân dung văn hoá đất nước mặt trời mọc, NXB Thế giới, 1993

§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXIV, sè 3b-2007 [8] G B Sansom, L−îc sö v¨n ho¸ NhËt B¶n, TËp I,II, NXB Khoa häc x· héi, Hµ Néi

1989

[9] Ph¹m Hång Th¸i, TÝn ng−ìng truyÒn thèng cña ng−êi NhËt-nguån gèc vµ mét sè quan niÖm c¬ b¶n, T¹p chÝ Nghiªn cøu NhËt B¶n vµ §«ng B¾c ¸, sè 1 (43 )

2-2003

[10] Hoµng Anh Thi, Vµi nÐt so s¸nh ®iÓm kh¸c biÖt gi÷a v¨n ho¸ NhËt B¶n vµ v¨n ho¸ ViÖt Nam thÓ hiÖn trong ng«n ng÷ giao tiÕp, T¹p chÝ Nghiªn cøu NhËt B¶n,

sè 1 (9)-1997

Summary The beauty of Japanese traditional culture

“The wonder of Japanese economy” and its achievements in cultural and social development attracts a lot of researchers’ attentions and interest from every corner

of the world At present, Viet Nam and Japan has fruitful cooperative relation in various fields such as economy, culture, technical science, ect Exploring and making

a study on Japanese history in general, and its culture in particular have practical and scientific significance Japan is gifted a diversified culture with its unique identity based on the harmony of alien and native cultures Japanese traditional culture is home to its own characteristics that can be seen nowadays In this article

we deal with the beauty of the Japanese communication ways, dietetic culture and traditional customs