Bài viết này cố gắng ở một mức độ nhất định làm sáng tỏ nguồn gốc và diễn biến của các phụ âm tắc bật hơi tiếng Việt từ thế kỷ XVII đến nay.. Như vậy, một nhiệm vụ cần được đặt ra là phả
Trang 1Về các âm bật hơi trong tiếng Việt
Nguyễn Hoài Nguyên (a)
phụ âm tắc, bật hơi /p', t', k'/ Các âm tắc bật hơi này vẫn được bảo tồn nguyên vẹn cho
đến thế kỷ XVII Điều đó chứng tỏ quá trình xát hoá p' > f, k' > x chắc không xẩy ra sớm hơn như một số nhà ngữ học nhận định, vì đến giữa thế kỷ XVII, A de Rhodes còn miêu tả chúng như những âm bật hơi thực sự Vậy, từ thế kỷ XVII đến nay, dãy các âm tắc bật hơi /p', t', k'/ diễn biến như thế nào dẫn đến kết quả chỉ còn lại âm tắc bật hơi / t'/ (th)? Bài viết này cố gắng ở một mức độ nhất định làm sáng tỏ nguồn gốc và diễn biến của các phụ âm tắc bật hơi tiếng Việt từ thế kỷ XVII đến nay
1 Hệ thống ngữ âm tiếng Việt hiện
đại là kết quả diễn biến của hệ thống
ngữ âm tiếng Việt các thời kỳ trước đó
Do vậy, nhiều hiện tượng ngữ âm tiếng
Việt của các giai đoạn trước sẽ không
xác định và được lý giải một cách chắc
chắn nếu không tìm đến những cứ liệu
của tiếng Việt hiện đại cũng như các
phương ngữ Việt Điều này sẽ được
chứng tỏ khi chúng ta nghiên cứu một
hiện tượng ngữ âm lịch sử tiếng Việt cụ
thể, đó là các âm bật hơi trong tiếng
Việt
Như đã biết, hệ thống phụ âm đầu
tiếng Việt hiện nay có 22 đơn vị nhưng
chỉ có một âm tắc, bật hơi /t'/ (th) Thế
nhưng, dựa vào Từ điển Việt-Bồ-La của
A de Rhodes và các phương ngữ Việt,
các nhà ngữ học như K J Gregerson
(1969), Nguyễn Tài Cẩn (1979, 1995),
Vương Lộc (1995) đều cho rằng từ
giữa thế kỷ XVII, tiếng Việt có dãy phụ
âm đầu tắc, bật hơi /p', t' , k'/ Như vậy,
một nhiệm vụ cần được đặt ra là phải
xác lập quá trình diễn biến đã xẩy ra
trong ba thế kỷ, giải thích cho được vì
sao từ một hệ thống phụ âm đầu có ba
âm bật hơi, cuối cùng chỉ còn tồn tại
một phụ âm đầu bật hơi như đã nói ở
trên Để giải quyết nhiệm vụ này, có thể
đi theo hai hướng:
a) Hoặc xuất phát từ hệ thống phụ
âm đầu tiếng Việt hiện nay, rồi đi ngược dòng lịch sử, cố gắng truy ngược lên, khảo sát xem mỗi phụ âm đầu tiếng Việt hiện nay vốn có một quá khứ như thế nào
b) Hoặc có thể xuất phát từ hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt thế kỷ XVII rồi xuôi dòng lịch sử, xem xét trong khoảng
ba thế kỷ, các âm bật hơi đã thay hình
đổi dạng như thế nào để đưa đến tình trạng như hiện nay Để tiện trong cách trình bày, chúng tôi chọn giải pháp giải quyết nhiệm vụ nêu trên theo hướng thứ hai Sau đây, bài viết sẽ tập trung làm sáng tỏ nguồn gốc và diễn biến của các âm bật hơi tiếng Việt từ thế kỷ XVII
đến nay Tư liệu được xác lập từ các nguồn: chữ quốc ngữ (Từ điển
Việt-Bồ-La của A de Rhodes, Sách sổ sang chép các việc của Philiphê Bỉnh, Đại Nam quấc âm tự vị của Huình Tịnh Paulus Của), các phương ngữ Việt, cách đọc Hán-Việt
2 Nguồn gốc và diễn biến của các âm bật hơi tiếng Việt
2.1 Âm /p'/
Nhận bài ngày 25/9/2006 Sửa chữa xong 18/01/2007
Trang 2Phụ âm đầu /f/ (ph) ngày nay là âm
xát nhưng giữa thế kỷ XVII, A de
Rhodes ghi bằng con chữ ph và cho rằng
họ không diễn đạt được, một cách cũng
chính xác chữ [f] của chúng ta mà đúng
hơn là chữ, ph [tr tr.5] Tác giả miêu
tả: không đòi hỏi phải giề hai môi như,
f, của chúng ta [ ] trong khi đọc hay
phát âm, thì nhích môi cách nhẹ nhàng
với một chút hơi thở ra [8, tr.5) Về cách
ghi này của A de Rhodes, H Maspéro
(1912) cho rằng đó là cách ghi âm f môi
môi nhưng K J Gregerson (1969) lại
khẳng định ph là âm môi môi bật hơi,
tác giả ghi bằng ph K J Gregerson đã
chú ý vào cách miêu tả của A de
Rhodes, đối chiếu với những cách ghi
khác của chữ quốc ngữ hồi mới hình
thành cũng như có đối chiếu với những
cách phát âm địa phương để đi đến kết
luận trên Các tác giả Nguyễn Tài Cẩn
(1979.1995), Vương Lộc (1995) cùng có
quan niệm với K.J Gregerson, cho rằng khoảng thế kỷ XVII, tiếng Việt có âm bật hơi /p'/, cách phát âm này tồn tại một thời gian, sau đó, song song với quá trình k'>x, nó mới chuyển thành âm xát môi răng
Về nguồn gốc của /p'/, dựa vào cách
đọc Hán - Việt, GS Nguyễn Tài Cẩn (1979) cho rằng PH Hán - Việt bắt nguồn từ bốn thanh mẫu Hán bàng (p'), phi (f), phu (f'), phụng (v) Nhưng ở tiếng Hán cuối thế kỷ IX, thanh mẫu phu (f') đã nhập vào phi (f) Sang đến Việt Nam, phụ âm hữu thanh v lại nhập vào phụ âm vô thanh tương ứng (f'
và v thành f) Nói một cách khác, trong khoảng thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVII, các thanh mẫu bàng, phi, phu, phụng
đã dần dần nhập một thành p' theo một quá trình diễn biến sau:
bàng : p' p' p' p' PH Hán-Việt phi : f f f
phu : f'
phụng: v v [2, tr.178]
Thống kê trong Tự điển chữ Nôm [9]
chúng tôi thấy có 55 trường hợp dùng
mô hình PH (PH) và 7 trường hợp dùng
mô hình PH (B) Theo Nguyễn Tài Cẩn
mô hình PH (PH) rất có ý nghĩa và hồi
đó thanh phù Hán- Việt (PH) phát âm
với ph [3, tr.96-97]
Ngoài ra, cứ liệu phương ngữ Nghệ
Tĩnh còn cho ta thấy âm /p'/ có nguồn
gốc từ /p/ /p/ là âm tắc, môi - môi, vô
thanh Theo Vương Lộc khoảng đầu thế
kỷ X trong hệ thống phụ âm đầu tiếng
Việt đã có đầy đủ một dãy các phụ âm
tắc vô thanh /p, t, k/ mà chưa có các
âm hữu thanh tương ứng [6, tr.102]
Chứng cứ là các thổ ngữ Đức An, Đức
Lập, Đức Dũng (Đức Thọ, Hà Tĩnh), Thanh Yên (Thanh Chương- Nghệ An) vẫn phát âm pô thay cho phô (nói), pên thay phên Phụ âm đầu trong phô, phên
là âm môi - môi, tắc, bật hơi /p'/
Như vậy phụ âm bật hơi /p'/ có từ khoảng thế kỷ X và nó vẫn được bảo tồn nguyên vẹn đến giữa thế kỷ XVII Nhưng sau thế kỷ XVII, âm /p'/ diễn biến theo những xu hướng sau đây:
- Trong Từ điển Việt- Bồ- La có 151 mục từ có phụ âm đầu được ghi bằng con chữ ph mà A.de Rhodes miêu tả là
âm bật hơi thực sự thì có 146 trường hợp biến đổi thành phụ âm đầu xát /f/ Quá trình xát hoá các phụ âm tắc trong
Trang 3tiếng Việt đã hình thành trước đó
nhưng phải đến sau thế kỷ XVII mới
hoàn thành Bằng chứng là trong Sách
sổ sang chép các việc của Philiphê Bỉnh
(1822), rồi đến Đại Nam quấc âm tự vị
của Huình Tịnh Paulus Của (1885-1886), các âm tắc bật hơi ở giữa thế kỷ XVII và trước đó hoàn toàn được thay thế bằng âm xát /f/ như ngày nay So sánh:
Đây là hướng biến đổi chính của âm tắc
bật hơi /p'/ từ giữa thế kỷ XVII đến nay
và được thể hiện ở cả ba vùng phương
ngữ Bắc Bộ (BB), Bắc Trung Bộ (BTB),
Nam Trung Bộ và Nam Bộ (NTB và
NB)
- Một hướng biến đổi khá phổ biến
của /p'/ là bảo lưu nguyên vẹn cách phát
âm này cho đến ngày nay Tương ứng
với âm đầu /v/ (và cả /b/) trong tiếng
BB, các thổ ngữ BTB phát âm [p'] Âm
[p'] là phụ âm tắc, vô thanh, bật hơi
Cách phát âm bật hơi [p'] thể hiện khá
tự nhiên và ổn định ở lớp người già và
trung niên ở hầu hết các thổ ngữ Nghệ
Tĩnh Còn ở Bình Trị Thiên, theo Võ
Xuân Trang, cách phát âm bật hơi [p']
có ở thổ ngữ Quảng Thuỷ (Quảng
Trạch- Quảng Bình) [10, tr.70] Chúng tôi thống kê được một số lượng từ ngữ
có sự tương ứng [p'] - [v] mà âm /p'/ được ghi bằng con chữ ph : (ăn) phúng - (ăn) vụng, phọt (qua) - vọt (qua), phổ (tay) -
vỗ (tay), phở (đất) - vỡ (đất), phắt (áo) - vắt (áo), phứt (lông) - vặt (lông), phèo (lợn) - vèo (lợn), phẩy (tay) - vẩy (tay), phăm (thịt) - vằm (thịt), phẻ (ngô) - vẻ (ngô), phườn (cây) - vườn (cây), (nói) phắt - (nói) vặt, phận (mệnh) - vận (mệnh), (tấm) phản - (tấm) ván, phương phức - vuông vức Trong Từ điển Việt- Bồ- La, tương ứng /p'/ - /v/ cũng được thể hiện trong một số trường hợp Chẳng hạn, so sánh:
TVTKXVII (Việt-Bồ-La) Các thổ ngữ BTB TV hiện đại Ghi chú
Phận (mạng), 595 p'n6 (mạng) vn6 (mạng) vận (mạng)
phườn (cây), 601 p'n2 (cây) vn2 (cây) vườn (cây)
Như vậy, ở đây, âm /p'/ có hai hướng
biến đổi: hướng bảo lưu /p'/ của tiếng
Việt thế kỷ XVII ở các thổ ngữ BTB và
hướng xát hoá nhưng sang một phụ âm
xát khác là /v/ qua tương ứng /p'/ - /v/
giữa các thổ ngữ BTB và tiếng BB
- ở một số trường hợp khác, cách
phát âm [p'] trong các thổ ngữ BTB lại
tương ứng với âm /b/ trong tiếng BB Đó
là các trường hợp: phẻ (lạc) - bẻ (lạc), (ngồi) phệt - (ngồi) bệt, phỏng - bỏng, (lửa) phừng - (lửa) bừng, phửng (cây) - bứng (cây), phựt (sáng) - bật (sáng), phật - bụt, phưa (đất) - bừa (đất), phít - bít, phăm - bằm, Tương ứng /p'/ - /b/ cũng được ghi nhận trong Từ điển Việt- Bồ- La của A de Rhodes, chứng tỏ
Trang 4hướng biến đổi /p'/ > /b/ từ thế kỷ XVII đến nay So sánh:
TVTKXVII (Từ điển VBL) Các thổ ngữ BTB Tiếng BB TVHĐ Ghi chú
Từ những điều trình bày trên, chúng ta có thể hình dung những xu hướng biến đổi của âm /p'/ từ thế kỷ XVII đến nay qua sơ đồ sau:
/p'/
/f/
/p'/
/v/
/b/
, hướng chính, có ở ba vùng phương ngữ
, chỉ ở các thổ ngữ BTB , ở cả ba vùng phương ngữ
, ở cả ba vùng phương ngữ
2.2 Âm /t'/
Tiếng Việt hiện nay chỉ còn lại duy
nhất một phụ âm đầu bật hơi /t'/ Về
nguồn gốc của /t'/, theo Nguyễn Tài
Cẩn, nguồn gốc của TH Hán-Việt khá
phức tạp nhưng xu thế chung là: TH
xuất phát chủ yếu từ những âm đầu
lưỡi, bật hơi: thanh (ts'), thấu (t') thuộc
tinh tổ, đoan tổ và từ một số âm đầu lưỡi, xát: thuyền (d'z'), thư (s'), thường (z') thuộc chương tổ Qua việc phân tích
và lý giải diễn biến của các âm đầu tiên trong tiếng Hán, tác giả đã chỉ ra quá trình sinh ra TH Hán- Việt qua sơ đồ sau:
thấu : t' t' t' t' (tức TH Hán-Việt)
thanh : ts'
thuyền: d'z'
thư : s' s'
thường: z' [2, tr.192]
Cách lý giải nguồn gốc của TH Hán-
Việt của Nguyễn Tài Cẩn có sự trùng
hợp với cách lí giải của H.Maspéro
Theo H.Maspéro (1912), tiếng Việt thế
kỷ X có một âm xát răng /s/ và một âm
xát ngạc /s'/ phân hoá từ một âm xát
duy nhất /s/ của tiếng tiền Việt
(pré-annamite) Sau thế kỷ X, hai phụ âm
xát này đi vào con đường tắc hoá Trước
tiên có thể là s > t để điền vào ô trống
của /t/ cổ lúc này đã hữu thanh hoá
thành /d/, rồi tiếp theo là /s'/ > /t'/ Về
nguồn gốc của /t'/ hiện nay như cách lý
giải của H.Maspéro và Nguyễn Tài Cẩn,
cứ liệu các thổ ngữ BTB cũng góp phần chứng tỏ điều đó Trong cách phát âm của các thổ ngữ BTB, tương ứng với /t'/ trong tiếng BB là phụ âm đầu /ş/ (s) trong một loạt từ như: sách- thách (nhau), (nói) sàm- (nói) thàm, sảng sốt- thảng thốt, sắt (nút) - thắt (nút), sần (mặt)- thần (mặt), sèm (ăn) - thèm (ăn), (chú) sím - (chú) thím, xít (chặt) - thít (chặt), (cơm) siu - (cơm) thiu, sơ sẩn - thơ thẩn, sợ (mộc) - thợ (mộc), (áo) sủng
- (áo) thủng, sụt (vào) - thụt (vào), sưa (gây) - thưa (gai), (hỏi) săm - (hỏi) thăm
Trang 5Như vậy, nguồn gốc của /t'/ tiếng
Việt hiện nay dù là từ phụ âm tắc bật
hơi t' và phụ âm xát ngạc s' Hán trong
cách đọc Hán- Việt (theo Nguyễn Tài
Cẩn), hoặc là do xu thế tắc hoá phụ âm
xát ngạc s' (theo H Maspéro và cứ liệu
các thổ ngữ BTB) thì đến thế kỷ XVII,
âm tắc bật hơi /t'/ đã được khẳng định
hoàn toàn Chứng cứ là trong Từ điển
Việt- Bồ- La, chúng tôi thống kê được
326 mục từ có phụ âm đầu /t'/
Về diễn biến của âm /t'/ từ thế kỷ
XVII đến nay, ta thấy hướng diễn biến
chính của /t'/ là bảo tồn nguyên vẹn
Khảo sát 326 mục từ có phụ âm đầu /t'/
trong Từ điển Việt- Bồ- La thì có 318
trường hợp tương ứng với /t'/ tiếng Việt
hiện nay Ngoài hướng biến đổi chính
trên, âm /t'/ còn có những xu hướng biến
đổi sau đây:
- /t'/ > /s/ (x): (toóc bơm) thơm - (tóc bờm)
xờm (Từ điển VBL); thoa (mặt) - xoa
(mặt), thẻo (thịt) - xẻo (thịt), thiết (chặt)
- xiết (chặt) (Các thổ ngữ BTB) ở đây,
âm /t'/ thế kỷ XVII biến đổi thành phụ
âm đầu xát, đầu lưỡi, vô thanh /s/ (x)
ngày nay
- /t'/ > /z/ (d,gi): thổ (em) - dỗ (em), (nhà)
thốt - (nhà) dột (Các thổ ngữ BTB) ở
đây, /t'/ thế kỷ XVII biến đổi thành phụ
âm đầu xát, đầu lưỡi, hữu thanh /z/
hiện nay
- /t'/ ≥ /ş/ (s): tháp (ong) - sáp (ong), thăn (chắc) - săn (chắc), (con) thăn thắt - (con) săn sắt, (cái) thẹo - (cái) sẹo, (con) thếu - (con) sếu, theo (cày) - seo (cày), tho (đụa) - so (đũa) (Từ điển Việt - Bồ -
La và các thổ ngữ BTB) Như vậy âm /t'/
đã biến đổi thành phụ âm đầu xát, đầu lưỡi, vô thanh /s/ (s) ngày nay
- /t'/ > /t/ (t): thẹp (cam) - tép (cam), thịch - tịch, thiều (phu) - tiều (phu), thuyết - tuyết (Từ điển VBL)
- /t'/ > // (l) (cây) thệu - (cây) lựu (Từ
điển Việt - Bồ - La), thè (lại) - lè (lưỡi), thệch (vai) - lệch (vai) (Các thổ ngữ BTB)
- /t'/ > /x/ (kh): (khách) thứa – (khách) khứa (Từ điển Việt - Bồ - La)
ở ba trường hợp sau, /t'/ thế kỷ XVII biến đổi cho ta phụ âm đầu tắc, vô thanh /t/, phụ âm xát, hữu thanh // là hai âm đầu lưỡi và phụ âm đầu xát, vô thanh, cuối lưỡi /x/ ngày nay Các hướng biến đổi phụ của /t'/ được thực hiện triệt
để trong các phương ngữ BB, phương ngữ NTB và NB nhưng chưa thực sự hoàn thành ở phương ngữ BTB Có thể hình dung diễn biến của phụ âm đầu /t'/
từ thế kỷ XVII đến nay qua các sơ đồ sau:
/t/
/s/
/z/
/ş/ // /x/
hướng chính, có ở ba vùng phương ngữ
các hướng biến đổi phụ có ở cả hai vùng phương ngữ: PNBB, PNNTB và NB
Trang 6
2.3 Âm /k'/
Theo Nguyễn Tài Cẩn (1979, 1995),
vào khoảng đầu thế kỷ X ở Việt Nam
vốn đã có âm tắc bật hơi / k'/, cơ bản
giống như phụ âm Hán được gọi là
thanh mẫu khê Vì vậy, khi vào Việt
Nam, thanh mẫu khê đã hoà nhập vào
/k'/ của tiếng Việt Từ thế kỷ X đến nay,
nhất là từ sau thế kỷ XVII, trong tiếng
Việt có một xu hướng xát hoá mạnh /p/
> /f/, /d/ > /z/ , Đứng trước tình hình đó
/k'/ cũng xát hoá thành /x/ Như vậy,
phụ âm đầu xát /x/ (kh) ngày nay là kết
quả của xu hướng xát hoá âm tắc bật
hơi /k'/ thế kỷ XVII Tuy nhiên, cũng
như âm tắc bật hơi /p'/, âm /k'/ cũng cần
phải được làm sáng tỏ diễn diễn của nó
từ thế kỷ XVII đến nay
Thống kê trong Từ điển Việt- Bồ- La,
chúng tôi xác lập được 131 mục từ có
phụ âm đầu được viết bằng con chữ kh
Theo miêu tả của A.de Rhodes thì đó là
âm rất hà hơi, [ ] và sau k, thí dụ khá
decet (xứng hợp), thì có giá trị tương
đương với x Hy Lạp [8, tr.7] Dựa vào
cách miêu tả của A de Rhodes, các nhà ngữ học như K J Gregerson (1969), Nguyễn Tài Cẩn (1995), Vương Lộc (1995) đều khẳng định đó là âm tắc bật hơi /k'/ mà Gregerson, Nguyễn Tài Cẩn ghi bằng kí hiệu kh Từ thế kỷ XVII
đến nay, âm tắc, bật hơi /k'/ diễn biến như sau:
- Từ giữa thế kỷ XVII, xu hướng xát hoá các phụ âm tắc vốn đã hình thành ở những giai đoạn trước đó, đến giai đoạn này đã được thực hiện triệt để Cũng như âm /p'/, âm /k'/ đã biến đổi thành phụ âm xát /x/ tương ứng Khảo sát cách phản ánh phụ âm đầu này trong Sách sổ sang chép các việc (1822), Đại Nam quấc âm tự vị (1885, 1886), chúng tôi nhận thấy tương ứng với âm k' trong
Từ điển Việt-Bồ-La là âm xát /x/ trong 125/131 mục từ Đây là hướng diễn biến chính của âm /k'/ và được thể hiện ở cả
ba vùng phương ngữ So sánh:
TV thế kỷ XVII (Từ điển VBL) SSSCCV ĐNQÂTV TV hiện nay Ghi chú
- Một hướng biến đổi khá phổ biến của
/k'/ là bảo lưu gần như nguyên vẹn
trong các thổ ngữ BTB Tương ứng với
một bộ phận từ vựng có g(gh) trong
tiếng BB, hầu hết các thổ ngữ Nghệ
Tĩnh và các huyện ở phía Bắc Quảng
Bình phát âm với [k'] Đây là cách phát
âm của âm /k'/ tắc, cuối lưỡi, bật hơi thế
kỷ XVII Cách phát âm [k'] bật hơi, chữ
viết ghi bằng kh có trong các từ: khót
(gọt), kháp (gặp), khở (gỡ), khải (gãi),
khau (gàu), kha (gà), khẻ (khè), khăm
(găm), khục (gục), khặm (cắm), khảy
đờn (gảy đàn), khật khù (gật gù), khỏ (gõ) Qua sự tương ứng này, chúng ta còn nhận thấy ngoài sự biến đổi k' > x,
âm k' còn biến đổi thành một âm xát khác là // ở một số trường hợp Quá trình xát hoá k' > đã hoàn thành ở phương ngữ BB, phương ngữ NTB và
NB nhưng chưa thực sự kết thúc ở phương ngữ BTB
Trang 7- Căn cứ vào Từ điển Việt- Bồ- La và
các thổ ngữ BTB, âm /k'/ thế kỷ XVII
còn có một hướng biến đổi phụ khác, đó
là /k/ Tương ứng với âm /k/ tiếng BB là
âm /k'/ trong Từ điển Việt- Bồ- La và
các thổ ngữ BTB Tương ứng /k'/ - /k/ có
trong các từ: khiểng (mọt chen) - kiễng
(một chân), khơm (khê) - cơm (khê), khươi (lả) - cời (lửa), khứa - cứa, khuờ - quờ, khoét (nhà) - quét (nhà) Đến đây,
có thể hình dung diễn biến của âm /k'/
từ thế kỷ XVII đến nay qua sơ đồ sau:
/x/, hướng chính, có ở 3 vùng phương ngữ
//, có ở PNBB, PN NTB và NB
/k'/, có ở PN BTB các hướng phụ
/k/, có ở PNBB, PN NTB và NB
3 Từ những điều trình bày trên,
chúng tôi rút ra những kết luận sau
đây:
3.1 Xuất phát từ những nguồn gốc
khác nhau nhưng đến thế kỷ X, hệ
thống phụ âm đầu tiếng Việt đã có dãy
các phụ âm tắc, bật hơi /p', t', k'/ Các
phụ âm tắc, bật hơi này vẫn được bảo
tồn nguyên vẹn đến giữa thế kỷ XVII vì
trong Từ điển Việt- Bồ- La, A de
Rhodes còn miêu tả chúng như những
âm bật hơi thực sự Như vậy, quá trình
xát hóa các phụ âm tắc- một xu thế biến
đổi ngữ âm khá quan trọng trong lịch
sử tiếng Việt, không thể hoàn thành
sớm hơn trước thế kỷ XVII như một vài
nhà nghiên cứu đã nhận định Xu
hướng xát hoá các âm tắc bật hơi chỉ tác
động đến hai âm /p'/ và /k'/ trong dãy,
còn âm /t'/ vẫn được bảo tồn nguyên vẹn
cho đến ngày nay Quá trình xát hoá /p'/
> /f/ (và cả /v/), k'/ > /x/ (và cả //) chỉ
thực sự kết thúc ở giai đoạn sau thế kỷ
XVII ở các vùng phương ngữ BB, NTB
và NB Riêng vùng phương ngữ BTB, sự
kiện này chưa được giải quyết triệt để
Hay nói cách khác, dãy các phụ âm đầu
tắc, bật hơi /p', t', k'/ của tiếng Việt thế
kỷ XVII vẫn được bảo tồn khá nguyên
vẹn trong cách phát âm của lớp người
già và trung niên trong các thổ ngữ BTB Điều này cũng chứng tỏ, vùng phương ngữ BTB có vai trò quan trọng trong việc cung cấp cứ liệu phương ngữ
để lí giải các hiện tượng ngữ âm của tiếng Việt ở các giai đoạn xa xưa
3.2 Qua khảo sát diễn biến dãy các phụ âm tắc, bật hơi từ thế kỷ XVII đến nay, chúng tôi nhận thấy mỗi phụ âm
đầu có nhiều hướng biến đổi trong đó có một hướng biến đổi chính và các hướng biến đổi phụ Điều đó nói lên tính chất
đa dạng, phức tạp của các âm trong diễn trình tiếng Việt Mặt khác, chúng
ta còn nhận thấy một hiện tượng biến
đổi ngữ âm nào đó không tác động đến toàn bộ các đơn vị từ ngữ chứa nó mà chỉ tác động đến một bộ phận từ vựng nhất định, thậm chí chỉ tác động đến một vài từ lẻ tẻ Điều này cho phép ta nói đến tính chất cục bộ của các hiện tượng biến đổi ngữ âm trong hệ thống 3.3 Như vậy, dãy các phụ âm tắc, bật hơi được hình thành ở thế kỷ X, bảo tồn nguyên vẹn đến thế kỷ XVII nhưng
từ đó đến nay, do tác động của xu hướng xát hoá nên chỉ còn lại một âm tắc, bật hơi /t'/ duy nhất Điều đó chứng
tỏ hệ thống ngữ âm chưa bao giờ là hệ thống khép kín, bất biến mà là một hệ /k'/
Trang 8thống mở, luôn luôn biến đổi Nó biến
đổi phá vỡ sự cân xứng của hệ thống để
tiếp tục tìm đến một thế cân xứng khác
Vì vậy, khi nghiên cứu hệ thống âm vị học của một ngôn ngữ cần phải mô tả theo quan điểm động
Tài liệu tham khảo
[1] Philiphê Bỉnh, Sách sổ sang chép các việc, Viện Đại học Đà Lạt xuất bản, Sài Gòn, 1968
[2] Nguyễn Tài Cẩn, Nguồn gốc hình thành cách đọc Hán Việt, Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1979
[3] Nguyễn Tài Cẩn, Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt, Nhà xuất bản Giáo dục,
Hà Nội, 1995
[4] Huình Tịnh Paulus Của, Đại Nam quấc âm tự vị (ấn bản năm 1885, 1886), Nhà xuất bản Trẻ, TP HCM, 1998
[5] M Ferlus, Sự biến hoá các âm tắc giữa trong tiếng Việt, Vân Hà dịch, Ngôn ngữ,
1985, số 2, tr.1-22
[6] Vương Lộc, Giới thiệu và chú giải An Nam dịch ngữ, Trung tâm từ điển- NXB Đà Nẵng, 1995
[7] Nguyễn Văn Nguyên, Miêu tả đặc trưng ngữ âm phương ngữ Nghệ Tĩnh, Luận
án tiến sĩ Ngữ văn, Vinh, 2002
[8] A de Rhodes, Từ điển Việt- Bồ- La, Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính phiên dịch, NXB KHXH, Hà Nội, 1991
[9] Viện nghiên cứu Hán Nôm, Tự điển chữ Nôm, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2006 [10] Võ Xuân Trang, Phương ngữ Bình Trị Thiên, NXB KHXH, Hà Nội, 1997
summary
About the aspirace in vietnamese
The Vietnamese initial consonant system had the full line of occlusive consonants, aspirate /p',t',k'/ in about the tenth century These consonants had been kept until 17th century A.de Rhodes also described them as the real occlusive sounds, thus, how have the lines of consonants/p', t', k'/ been changed to lead to the existence of /t'/ (th) from the 17th century seventeenth century up to now? This paper, to some extent, attempted to clarify the origin & changes of Vietnamese glottalized, plosive consonants from the 17th century seventeenth century to now