Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Đặc điểm sinh sản của cá Tráp vây vàng - acanthopagrus latus (Houttuyn, 1782) ở vùng ven biển Thừa Thiên Huế" ppt

Ngoài ra, ở hai nhóm tuổi này còn thu ñược những cá thể mà trong tuyến sinh dục của chúng chứa cả tế bào sinh dục ñực và tế bào trứng.. Khả năng biến tính của cá Tráp vây vàng Kết quả p

TẠP CHÍ KHOA HỌC, đại học Huế, Số 64, 2011

đẶC đIỂM SINH SẢN CỦA CÁ TRÁP VÂY VÀNG - ACANTHOPAGRUS LATUS (HOUTTUYN, 1782) Ở VÙNG VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ

Võ Văn Phú, Lê Thị đào Trường đại học Khoa học, đại học Huế

TÓM TẮT

Cá Tráp vây vàng là một trong nhiều loài cá kinh tế ở Thừa Thiên Huế Các kết quả nghiên cứu về ựặc ựiểm sinh sản của cá Tráp vây vàng ở vùng ven biển Thừa Thiên Huế ựã cho thấy: Cá thành thục lần ựầu từ 1 ựến hơn 2 năm tuổi, ựạt mức thành thục cao nhất ở cá 2 và 3 năm tuổi, tương ứng với khối lượng trung bình 315 g và chiều dài 268 mm Mùa vụ sinh sản chắnh vụ từ tháng XII ựến tháng IV năm sau Tỷ lệ ựực/cái giảm dần theo chiều tăng của các nhóm tuổi Sức sinh sản của cá Tráp vây vàng tương ựối lớn, trung bình ựạt 265.770 ổ50.330 trứng/cá và sức sinh sản tương ựối trung bình ựạt 482,8 ổ28,5 trứng

1 Mở ựầu

Cá Tráp vây vàng thuộc họ Sparidae, bộ cá Vược (Perciformes), là loài có kắch thước trung bình nhưng có giá trị thương phẩm cao, thịt thơm ngon ựược nhiều người

ưa thắch để góp phần bảo tồn nguồn lợi, tiến tới nuôi thả loài cá kinh tế này và hướng việc sinh sản tự nhiên vào sinh sản nhân tạo, cần phải có các dẫn liệu về ựặc ựiểm sinh học sinh sản của cá Trong bài này, chúng tôi trình bày một số kết quả nghiên cứu về ựặc ựiểm sinh sản của loài cá Tráp vây vàng trong ựiều kiện tự nhiên ở vùng ven biển Thừa Thiên Huế làm cơ sở cho việc khai thác và nuôi thả hợp lý

2 Phương pháp

2.1 Phương pháp nghiên cứu ngoài thực ựịa

Mẫu cá Tráp vây vàng ựược thu thập hàng tháng tại các vùng nghiên cứu thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế Thời gian thu mẫu từ tháng IX/2009 ựến tháng VIII/2010 với tổng

số mẫu nghiên cứu là 310 cá thể Mẫu cá xử lý ngay khi còn tươi, cân khối lượng, ựo chiều dài, lấy vẩy Xác ựịnh các giai ựoạn chắn muồi sinh dục (CMSD) của cá [4], [5] Cân ựo tuyến sinh dục, ựịnh hình vào dung dịch Bouin; Trứng giai ựoạn IV CMSD ựược ựịnh hình trong formol 4% ựể xác ựịnh sức sinh sản của cá

2.2 Phân tắch mẫu trong phòng thắ nghiệm

Quan sát mức ựộ CMSD của cá theo thang 6 giai ựoạn của K A Kiselevits (1923) Xác ựịnh và kiểm tra mức ựộ CMSD của cá bằng tổ chức học Dùng phương

pháp nhuộm kép theo Heidenhai và ñọc tiêu bản ñể xác ñịnh các giai ñoạn CMSD theo quan ñiểm của O F Xakun và N A Buskaia (1968) [2, 5]

Sức sinh sản tuyệt ñối: số lượng trứng có trong buồng trứng của một cá thể Sức sinh sản tương ñối: số lượng trứng trên 1 g khối lượng cơ thể cá

3 Kết quả

3.1 Thành phần giới tính của cá Tráp vây vàng

Khi phân tích số lượng cá Tráp vây vàng trong từng nhóm tuổi, ña số cá khai thác ở nhóm tuổi 0+ và 1+ Ở mỗi nhóm tuổi, tỷ lệ giới tính của cá Tráp vây vàng không ñồng ñều Thành phần giới tính theo nhóm tuổi ñược thống kê theo bảng 1 và hình 1

Kết quả nghiên cứu cho thấy, cá thể Cá chưa phân biệt giới tính ở nhóm tuổi 0+ chiếm (25,81%) và nhóm tuổi 1+ chiếm (6,77%) Tuyến sinh dục của chúng ở dạng sợi rất mảnh, nằm sát trong khoang bụng Ngoài ra, ở hai nhóm tuổi này còn thu ñược những

cá thể mà trong tuyến sinh dục của chúng chứa cả tế bào sinh dục ñực và tế bào trứng

Bảng 1 Tỷ lệ ñực, cái của cá Tráp vây vàng chia theo nhóm tuổi

% mẫu

0

5

10

15

20

25

30

Juv

§ùc C¸i

Tuổi

Hình 1 Biểu ñồ tỷ lệ ñực, cái của cá Tráp vây vàng theo nhóm tuổi

Kết quả bảng 2 và hình 1 cho thấy, ở nhóm tuổi càng lớn thì tỷ lệ ñực/cái càng thấp Tỷ lệ ñực/cái ở nhóm 0+ tuổi là cao nhất (2:1); nhóm 1+ (1,45:1); nhóm tuổi 2+ (1:1,24), ñến nhóm tuổi 3+ tỷ lệ ñực/cái là thấp nhất (1:1,94) Nhìn chung, tỷ lệ ñực/cái giảm dần theo chiều tăng của nhóm tuổi

3.2 Khả năng biến tính của cá Tráp vây vàng

Kết quả phân tích tuyến sinh dục qua lát cắt tiêu bản của một số cá thể cá Tráp vây vàng thu ñược ở ven biển Thừa Thiên Huế cho thấy, trong các tuyến sinh dục có pha trộn các noãn bào trứng (bắt màu hồng) và các chùm tinh sào (bắt màu xanh nhạt) Hiện tượng biến tính của họ cá Tráp (Sparidae) ñã có nhiều tác giả trên thế giới ñề cập tới [1] Ở những loài có khả năng biến tính, ngay từ giai ñoạn ñầu của quá trình sinh trưởng trong cấu tạo cơ quan sinh dục ñã có hai bộ phận sinh dục ñực và sinh dục cái

Sự phát triển hay kìm nén sự phát triển của bộ phận sinh dục nào ñược quy ñịnh bởi tổ chức di truyền dưới tác ñộng của các ñiều kiện môi trường tự nhiên [5]

Qua việc phân tích tuổi cá, chúng tôi xác ñịnh ñược sự chuyển ñổi giới tính của

cá Tráp vây vàng ở ven biển Thừa Thiên Huế thường xảy ra khi cá khoảng trên 1 tuổi Nguyên nhân và cơ chế của sự chuyển ñổi giới tính ñến nay vẫn chưa ñược sáng tỏ Nếu

sự phát triển của tinh sào nhanh hơn trứng thì gọi là lưỡng tính với tính ñực chín trước Ngược lại, trong giai ñoạn ñầu của quá trình sinh trưởng các tế bào trứng phát triển ngăn chặn tính ñực phát triển thì gọi là lưỡng tính với tính cái chín trước Sự phát triển tính ñực và tính cái như nhau sẽ cho một cá thể lưỡng tính

Dựa vào phân tích trên, chúng tôi nhận thấy, các cá thể cá Tráp vây vàng thu ñược trong thời gian nghiên cứu tại vùng ven biển Thừa Thiên Huế là những cá thể ñực, nhưng trong tuyến sinh dục của chúng lại có các tế bào trứng chưa trưởng thành Do vậy, chúng tôi xác ñịnh cá Tráp vây vàng thuộc dạng lưỡng tính với tính ñực chín trước

c d

Hình 2 (a, b, c, d) Ảnh các lát cắt tinh sào cá Tráp vây vàng có chứa các yếu tố tạo trứng

Quan sát tiêu bản tế bào học (hình 2) ta thấy, tuyến sinh dục cá Tráp vây vàng xuất hiện các tế bào trứng có màu hồng với phần bao quanh ñó có các dải tế bào tinh sào Khi quan sát hình thái và màu sắc tuyến sinh dục cá bằng mắt thường thấy rằng, hầu như tinh sào ñã ñược dự trữ sẵn trong túi tinh, ñồng thời hình thái của nó cũng ñã ñược xác ñịnh Phần buồng trứng xuất hiện một dải mỏng nằm quanh túi tinh, nó ñược cấu tạo bởi noãn bào tại pha phát triển sơ khai

3.3 Sự chín muồi sinh dục theo nhóm tuổi

Kết quả nghiên cứu về sự phát triển của tuyến sinh dục cá Tráp vây vàng ñã xác ñịnh ñược cá Tráp vây vàng sống ở ven biển Thừa Thiên Huế trải qua 6 giai ñoạn CMSD Mối liên hệ giữa các giai ñoạn CMSD với nhóm tuổi của cá ñược trình bày ở bảng 2

Bảng 2 Các giai ñoạn CMSD của cá Tráp vây vàng theo nhóm tuổi

Tuổi

Các giai ñoạn chín muồi sinh dục

N (cá thể)

%

1+ 22 7,1 70 22,58 7 2,26 3 0,97 - - - - 102 32,9

2+ 4 1,29 18 5,81 24 7,74 10 3,23 4 1,29 - - 60 19,35

3+ - - 3 0,97 18 5,81 15 4,84 10 3,23 4 1,29 50 16,14 Tổng 106 34,2 109 35,17 49 15,81 28 9,04 14 4,52 4 1,29 310 100,0

Bảng 2 cho thấy, các giai ñoạn phát dục của cá Tráp vây vàng theo nhóm tuổi là không ñồng ñều Ở nhóm tuổi 0+, tuyến sinh dục chỉ có giai ñoạn I và II ðiều này có

nghĩa cá Tráp vây vàng ở nhóm tuổi 0+ chưa thành thục sinh dục

Ở nhóm tuổi 1+ thấy xuất hiện tuyến sinh dục phát triển ñến giai ñoạn IV CMSD – Tức là giai ñoạn các tế bào bước sang thời kỳ sinh trưởng dinh dưỡng và bắt ñầu phát dục ðiều này có nghĩa cá Tráp vây vàng hơn 1 tuổi ñã chuẩn bị thành thục sinh dục, tuy

tỷ lệ xuất hiện giai ñoạn IV chỉ chiếm khoảng 0,97% so với toàn bộ cá thể thu ñược

Cá Tráp vây vàng ở nhóm tuổi 2+ có tuyến sinh dục phát triển ñến giai ñoạn V, ñiều này cho thấy cá Tráp vây vàng hơn 2 năm tuổi, với chiều dài trung bình 268 mm ứng với khối lượng 315 g có thể tham gia vào ñàn ñẻ trứng Ở nhóm tuổi này, số lượng

cá thể bắt gặp tăng dần từ giai ñoạn I CMSD ñến giai ñoạn II CMSD, ñạt cao nhất ở giai ñoạn III và sau ñó số lượng cá thể lại giảm dần ở giai ñoạn IV và V CMSD

Nhóm tuổi 3+ không bắt gặp cá thể giai ñoạn I CMSD mà chỉ có từ giai ñoạn II trở lên ñến giai ñoạn VI CMSD Trong ñó, số lượng cá có tuyến sinh dục giai ñoạn IV, V,

VI chiếm tỷ lệ lớn (gần 10%) so với tổng số cá thể thu ñược Kết quả này chứng tỏ ở nhóm tuổi 3+ cá Tráp vây vàng ñã hoàn toàn trưởng thành sinh dục, sau khi tham gia ñẻ trứng xong, tuyến sinh dục chuyển sang giai ñoạn VI – III

Cá Tráp vây vàng tham gia ñẻ trứng chủ yếu ở các nhóm tuổi 2+ và 3+ Khi tuyến sinh dục ở giai ñoạn VI – III CMSD là cá kết thúc ñẻ trứng theo một chu kì sinh sản trước và bắt ñầu một chu kỳ sinh sản tiếp theo

3.4 Sinh sản theo thời gian

Theo dõi quá trình phát dục của cá cho thấy, cá Tráp vây vàng ñẻ trứng vào mùa Xuân - Hè, kéo dài từ tháng XII ñến tháng IV năm sau Trong các tháng này, cá thu ñược ña số ñạt giai ñoạn IV; V; VI CMSD

Bảng 3 Các giai ñoạn chín muồi sinh dục chia theo tháng của cá Tráp vây vàng

Tháng

Các giai ñoạn chín muồi sinh dục của cá Tráp vây vàng

N

I/2010 2 0,65 6 1,94 6 1,94 7 2,26 6 1,94 - - 25 8,06

II 8 2,58 14 4,52 3 0,97 4 1,29 3 0,97 1 0,32 33 10,65 III 11 3,55 6 1,94 1 0,32 3 0,97 2 0,65 2 0,65 25 8,06

IV 9 2,9 17 5,48 4 1,29 3 0,97 1 0,32 1 0,32 35 11,29

V 12 3,87 16 5,16 4 1,29 1 0,32 - - - - 33 10,65

VI 9 2,9 17 5,48 7 2,26 1 0,32 - - - - 34 10,97 VII 9 2,9 5 1,61 5 1,61 1 0,32 - - - - 20 6,45

VIII 6 1,94 8 2,58 4 1,29 - - - 18 5,81 IX/2009 9 2,9 3 0,97 5 1,61 - - - 17 5,48

X 14 4,52 5 1,61 3 0,97 - - - 22 7,10

XI 8 2,58 7 2,26 4 1,29 5 1,61 - - - - 24 7,74 XII 9 2,9 5 1,61 3 0,97 3 0,97 2 0,65 - - 24 7,74 Tổng 106 34,19 109 35,16 49 15,81 28 9,03 14 4,53 4 1,29 310 100,0

Các giai ñoạn CMSD ở các tháng không giống nhau, các tháng VIII, IX, X chỉ bắt gặp cá Tráp vây vàng có giai ñoạn I, II, III CMSD nên chưa tham gia vào ñàn ñẻ trứng Giai ñoạn III xuất hiện ở tất cả các tháng Từ tháng XII ñến tháng IV năm sau là giai ñoạn cá ñẻ trứng ðồng thời, việc thu ñược mẫu cá có giai ñoạn IV CMSD từ tháng

XI năm trước ñến hết tháng VII năm sau (bảng 3 và hình 3), chứng tỏ cá Tráp vây vàng

ñẻ trứng kéo dài trong năm

Cá Tráp vây vàng là loài hoạt ñộng di cư theo giai ñoạn sống Cá ñẻ ở biển, di chuyển theo dòng nước vào các cửa sông, chúng có thể di chuyển vào sống ở vùng nước ngọt Tuy nhiên, môi trường sống chủ yếu ở vùng nước lợ và nước mặn ven biển ðến khi trưởng thành, chúng lại di cư ra biển bắt ñầu 1 chu kỳ sống của thế hệ mới [3]

3.5 Sức sinh sản tuyệt ñối và tương ñối của cá Tráp vây vàng

Qua bảng 4 cho thấy: Sức sinh sản của cá Tráp vây vàng tương ñối lớn, sức sinh sản tuyệt ñối dao ñộng từ 208.140 ñến 323.400 trứng/cá cái, trung bình ñạt 265.770

± 50.330 trứng/cá cái ðồng thời, sức sinh sản tương ñối dao ñộng từ 452,3 ñến 513,2 trứng và trung bình ñạt 482,8 ± 28,5 trứng

Hình 3 Biểu ñồ sự CMSD theo tháng của cá Tráp vây vàng

0

1

2

3

4

5

6

I II III IV V VI

I/2010 II/10 III/10 IV/10 V/10 VI/10 VII/10 VIII/10 IX/09 X/09 XI/09 XII/09

Gð I

Gð II

Gð III

Gð IV

Gð V

% mẫu

Tháng

Bảng 4 Sức sinh sản tuyệt ñối và tương ñối của cá Tráp vây vàng

Nhóm

tuổi

Chiều dài (mm) Khối lượng (g) Sức sinh

sản tuyệt ñối (số trứng)

Sức sinh sản tương ñối (trứng/g)

N (cá thể)

Dao ñộng Trung

bình Dao ñộng

Trung bình

Có thể thấy sức sinh sản của cá Tráp vây vàng tăng theo mức tăng kích thước và khối lượng cơ thể cá Trong khi cá ở nhóm tuổi 2+, chiều dài trung bình 285 mm ứng với khối lượng 475,5 g, số lượng trứng có trong buồng trứng chỉ ñạt 208.140 tế bào trứng, sức sinh sản tương ñối 452,3 trứng/g Ở nhóm tuổi 3+, kích thước lớn, chiều dài trung bình 315,5 mm với khối lượng tương ứng 656,2 g có sức sinh sản tuyệt ñối ñạt tới 323.400 tế bào trứng, sức sinh sản tương ñối ñạt 513,2 trứng/g Như vậy, giữa kích cỡ

cá và số lượng trứng (sức sinh sản tuyệt ñối) có mối quan hệ với nhau, cá càng lớn thì

số lượng trứng càng nhiều ðiều này cho thấy, hiện tượng cá bị khai thác quá mức, do

ñó, khả năng tái sản xuất quần thể cá sẽ giảm

4 Kết luận và ñề nghị

4.1 Kết luận

- Cá Tráp vây vàng tham gia sinh sản lần ñầu vào tuổi 1+, ñạt mức thành thục cao nhất ở tuổi 2+ và 3+ Cá ñẻ rộ nhất vào mùa Xuân - Hè, mùa ñẻ tập trung từ tháng XII ñến tháng VII năm sau Nghiên cứu tổ chức học của tuyến sinh dục và việc thu ñược mẫu cá ñang ñẻ ở các tháng V, VI, VII có thể giải thích cho hiện tượng ñẻ trứng kéo dài

và phân ñợt của cá

- Tỷ lệ ñực/cái lớn nhất ở nhóm tuổi 0+ (2:1), ở nhóm tuổi càng lớn, thì tỷ lệ ñực/cái càng thấp, nhóm tuổi 3+ tỷ lệ này là thấp nhất (1:1,94)

- Sức sinh sản tuyệt ñối phụ thuộc tuổi, chiều dài, khối lượng của cá Sức sinh sản của cá Tráp vây vàng tương ñối lớn Ở nhóm chiều dài trung bình 315,5 mm với khối lượng tương ứng 656,2 g có sức sinh sản tuyệt ñối trung bình cao nhất 323.400 trứng/cá cái Sức sinh sản tương ñối ñạt ñến 513,2 trứng/1g khối lượng cơ thể

- Cá Tráp vây vàng ở vùng ven biển Thừa Thiên Huế có thể ñẻ trứng tự nhiên ngay trong ñầm, vùng ven bờ vào thời gian kết thúc mùa mưa

4.2 ðề nghị

- Cần có biện pháp bảo vệ và khai thác bằng các ngư cụ có mắt lưới từ a = 15 ñến a = 20 Trong các tháng ñẻ rộ của cá không nên ñánh bắt cá bố mẹ, cá có kích thước nhỏ

- Cần có những nghiên cứu thắ nghiệm nuôi vỗ cá Tráp vây vàng bố mẹ ựể cho

ựẻ nhân tạo cá ở vùng ựầm phá vì ựây là loài cá có tốc ựộ sinh trưởng nhanh, giá trị thương phẩm cao, nhằm sớm ựưa cá Tráp vây vàng thành ựối tượng nuôi chắnh ở vùng nước lợ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Atz J W., Intersexsuality in fishes, In: C N Astrong and A J Marshall (Eds.), Intersexsuality in Vertebrates Including Man, Acedamic Press, London, (1964), 145

-232

[2] Nikolski, Sinh thái học cá, Nxb Nông nghiệp Hà Nội, 1963 (Người dịch: Nguyễn Văn

Thái, Mai đình Yên, Trần đình Trọng)

[3] Võ Văn Phú, Khu hệ cá và ựặc tắnh sinh học của 10 loài cá kinh tế ở hệ ựầm phá, tỉnh Thừa Thiên Huế, Tóm tắt Luận án Tiến Sĩ Sinh học, Trường đại học Tổng hợp Hà Nội,

1995

[4] Pravdin I F., Hướng dẫn nghiên cứu cá (Phạm Thị Minh Giang dịch), Nxb Khoa học

và Kỹ thuật Hà Nội, 1973

[5] Xakun O F., Buskaia N A., Xác ựịnh các giai ựoạn phát dục và nghiên cứu chu kỳ sinh dục của cá (Lê Thanh Lựu dịch), Nxb Nông nghiệp Hà Nội, 1968

REPRODUCTIVE BIOLOGY CHARACTERISTICS OF ACANTHOPAGRUS

LATUS (HOUTTUYN, 1782) IN COASTAL ZONE

OF THUA THIEN HUE PROVINCE

Vo Van Phu, Le Thi Dao College of Sciences, Hue University

SUMMARY

Grey bream - Acanthopagrus latus (Houttuyn, 1782) is one of the fish species having high economic value in the coastal zone of Thua Thien Hue province The research results showed that this fish has a quite early reproductive age There are 4 stages in the maturity stage scale in the group of 1 + year of age Breeding fish was observed in the group 2 + and 3 + year of age The absolute fecundity of Grey bream increased depending on the size of fish The Grey bream had the highest absolute fecundity of 323.400 eggs/fish for the average fish length of 315,5 mm/fish Relative fecundity of this fish was 513,2 eggs/1g in female