Tiểu luận pháp gia và ảnh hưởng của pháp gia trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền việt nam

- Bàn về N hân C hi Sơ Tính Bổn Ác: Ta sẽ tạm đặt mình vào suy nghĩ của Hàn Phi Tử, lần lượt phân tích hành vi của con người theo trình tự từ khi sinh ra cho đến khi chết, để thấy có ph

Trường Đại Học Kinh Tế TP.Hồ Chí Minh

Khoa Ngân Hàng – Phòng S au Đại Học Lớp C ao Học UEH_K21_Ngày 2

o0o

Đề tài:

PHÁP GIA VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA

PHÁP GIA TRONG VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM

GVHD: Tiến Sĩ N GUYỄN NGỌC THU Thực hiện: D ƯƠ NG TUẤN N GỌ C

Năm thực hiện 2012

ĐỀ CƯƠNG

I Chương I – Cơ s ở hình thành thuyết Pháp Tr ị 1

1 03 cơ sở hình thành thuyết Pháp Trị 1

2 Các bậc tiền nhân 4

II Chư ơng II – Nội dung chính 5

1 Sự kết hợp giữ a Pháp – Th ế - Thuật 5

2 Sự kết hợp giữ a Nho – Lão – Pháp 11

III Chương III - Ả nh hưởng của Pháp Gia trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam 13

1 G iá trị còn mãi của Pháp Gia 13

2 Ứ ng dụng Pháp Gia vào Việt Nam 14

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH THUYẾT PHÁP TRỊ

1 03 C Ơ SỞ HÌNH THÀN H THUYẾT PHÁP TRỊ

a Thừa nhận: “Nhân chi sơ tính bổn ác”

- Lịch sử Trung Quốc bắt đầu từ nhà H ạ (2.205 – 1.766TCN ) đến Thương (1.766 – 1.123TCN ) rồi đến Chu (1.123 – 256TCN)… Người thầy đề xuất ra N ho Gia là Khổng Tử (551 – 479TCN ) Khổng Tử có nói một câu: “Tính Tương Cận – Tập Tương Viễn” N ghĩa là con người

ta, khi sinh ra, đấng tạo hóa đã ban cho mọi người tính chất, tính nết, bản chất gần giống như nhau, gọi là “tính tương cận”; nhưng tùy theo môi trường sống, tùy theo hoàn cảnh, tùy theo sự giáo dục và các mối quan hệ giữa con người với nhau, mà mọi người sẽ có tính tình, tính nết ngày càng khác nhau, không giống như lúc đầu nữa, gọi là “tập tương viễn” Như vậy, Khổng Tử nói nhân tính của con người ban đầu gần giống như nhau, nhưng K hổng Tử không nói nhân tính đó là Thiện hay

Ác Còn chủ trương của Khổng Tử trong việc điều tiết xã hội đó là dùng

Lễ, tức là dùng đạo đức, lễ giáo,… để điều tiết xã hội

- M ạnh Tử (371? – 289?TCN ) là hậu nhân của K hổng Tử, cũng theo phái Nho Gia Mạnh Tử liên quan Khổng Tử qua việc ông theo học một

đệ tử của Tử Tư, mà Tử Tư là cháu nội của Khổng Tử M ạnh Tử có tư tưởng lý tưởng hóa Nho G ia Ông phát triển “Tính Tương Cận” của Khổng Tử thành “Nhân Chi Sơ Tính Bổn Thiện”, ý ông là chẳng những Tính Tương Cận mà tính đó còn là Tính Thiện Tuy K hổng Tử chủ trương nhân nghĩa, nhưng K hổng Tử không giải thích bản chất của nhân tính M ạnh Tử thì cố gắng giải thích bản chất của nhân tính, và ông cho nhân tính là Tính Thiện N ếu quả thật nhân tính con người là Tính Thiện, thì dùng Lễ điều tiết xã hội quả thật rất dễ dàng Tuy nhiên, liệu rằng nhân tính có phải thật sự là Tính Thiện hay không?

- Về sau, Tuân Tử có ý kiến khác, trái ngược với Mạnh Tử N iên đại của Tuân Tử không được biết rõ, vào khoảng 298 – 238 TCN Giống như Mạnh Tử, Tuân Tử cũng muốn giải thích bản chất của nhân tính, và ông cho rằng “Nhân Chi Sơ Tính Bổ Á c” Và ý tưởng này sẽ được H àn Phi

Tử chấp bút sau này Tuy nhiên, chủ trương của Tuân Tử vẫn là dùng Lễ

để điều tiết xã hội, dùng đạo đức, giáo dục đạo đức để trị thiên hạ Chính

vì vậy mà Tuân Tử không rốt ráo, triệt để, mặc dù sự phát hiện của ông

đã rất gần tới giải pháp Nhưng không sao, hai học trò của ông đã làm tốt hơn ông rất nhiều, cũng là phúc của ông vậy

- H ai người nổi bậc nhất trong số đệ tử của Tuân Tử là Lý Tư và H àn Phi Tử Cả hai đều ảnh hưởng lớn đến lịch sử Trung Q uốc Lý Tư làm thừa tướng của Tần Thủy H oàng, hãm hại H àn Phi Tử uống thuốc độc, sau đó dùng học thuyết Pháp G ia của Hàn Phi Tử giúp Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc về cả chính trị lẫn ý thức hệ

- Bàn về N hân C hi Sơ Tính Bổn Ác: Ta sẽ tạm đặt mình vào suy nghĩ

của Hàn Phi Tử, lần lượt phân tích hành vi của con người theo trình tự

từ khi sinh ra cho đến khi chết, để thấy có phải Nhân Chi Sơ Tính Bổn

Ác hay không?

i M ột đứa bé sinh ra, chưa được giáo dục, chưa được dạy dỗ vẫn biết ngoạm lấy vú mẹ mà bú, nếu có ai bắt nó ra khỏi vú mẹ, nó sẽ giẫy giụa,

đá, đạp… chỉ muốn người ta trả vú mẹ lại cho nó Hành động này, chắc chắn không phải do giáo dục, vì nó chưa được giáo dục, đây là hành

động tự phát, bản chất, bản năng… Hàn Phi nói như vậy là ác (Nếu

chưa thuyết phục lắm, xin mời xem ví dụ thứ hai)

ii Lại một đứa khác, lớn hơn, đang ăn một cây kem, nếu có đứa khác giành với nó, cướp của nó, nó sẽ khóc la, đòi người lớn lại bênh vực nó,

nếu không, nó sẽ nằm vạ, kêu gào, tru tréo… Hàn Phi cho như vậy là ác

Nhưng khi mẹ nó đến, mẹ nó dạy nó rằng: “Này con, con phải biết chia

sẽ, con phải biết thương người, thằng bé kia khổ quá, nghèo quá mới ăn giựt của con, con phải biết chia sẽ với người khác…” Sau khi nghe mẹ

nó giáo huấn, nó sẽ dần dần thiện ra Như vậy, theo Hàn Phi, Thiện là

do giáo dục mà nên, còn bản chất vẫn là ác

iii Từ xưa đến nay, chỉ nghe người ta dùng từ hướng thiện Chẳng hạn

như: “Tôi đang hướng thiện” Chưa bao giờ nghe người ta dùng từ

hướng ác Tại vì sao? Tại vì loài người bản chất là ác nên mới Hướng

Thiện Chứ nếu Thiện rồi thì Hướng Thiện làm gì nữa?

iv Mẹ già như chuối chín cây Gió lay m ẹ rụng con phải mồ côi… Vậy

thương mẹ hay thương mình? Chúng ta chịu khó suy nghĩ lại một lần

nữa, xem là thương mẹ hay thương mình? Mồ côi tội lắm ai ơi Đ ói cơm

khát nước biết người nào lo?

Còn nữa, khi một người thân, một người bạn, một người tri kỉ của ta qua đời, ta khóc, ta thật sự thương bạn hay ta đang khóc vì thương mình? Khi bạn còn sống, ta có người chia buồn Mỗi lúc ta thất vọng, đau khổ,

có người cùng ta nhấp chén rượu, chia điếu thuốc, sớt ly cà phê, nay bạn

đi rồi, ta khóc thương bạn hay khóc thân ta giờ đây cô quạnh, không còn

ai chịu lắng nghe nỗi khổ của ta?

Người về âm cảnh thân thơi thới Kẻ ở dương gian dạ ngậm ngùi Người

về âm cảnh đương nhiên là thân thơi thới rồi, chết là thoát khổ, thoát khỏi bát khổ: sinh, lão, bệnh, tử, sở cầu bất đắc, thọ biệt li, oán tăng hội,

ngủ thụ uẩn… N hưng người chết vẫn còn ác, chết rồi vẫn ác, chết là

thoát khổ, chết là sướng, nhưng sướng mà sợ người trên dương thế biết mình sướng nó chết theo, ta sướng nhưng ta không cho người khác biết

ta sướng, cho nên ta sướng ta cười, mà không dám cười lớn, sợ nó nghe, nên mới có câu: “Ngậm cười nơi chín suối”

v D ẫn chứng cuối cùng Trong tình yêu, ta thử xem ta yêu người hay ta

yêu ta? Khi người yêu ta bỏ ta, và đang vui bên một người khác, có lẽ người ta yêu đang hạnh phúc Nếu ta Thiện, ta sẽ vui vì cái vui của người yêu, ta sẽ hạnh phúc vì cái hạnh phúc của người yêu Nhưng không, ta buồn, ta rất buồn, đau khổ, có khi ta hận, ta tức, ta oán trách…

vậy thật ra ta thiện hay ta ác? Có khi người ta còn đánh ghen bằng dao

lam rạch mặt, tạt axít… Như vậy, trong tình yêu, bản thân ta lầm tưởng rằng ta yêu người, nhưng sự thật không phải ta yêu người mà là ta yêu

ta, ta yêu và ta muốn chiếm hữu… Vậy bản chất là Thiện hay Á c? Câu trả lời đã quá rõ

- Sau khi ta đã nghiên cứu Tính Ác của Tuân Tử, mà sau này là H àn Phi

Tử phát triển, chúng ta nhận ra rằng nếu chủ trương giáo dục về lễ, về đạo đức của N ho Gia để điều tiết xã hội, để trị quốc… thì e rằng chưa khả thi lắm !

- Lễ giáo, đạo đức đương nhiên là giá trị quan trọng, con người sống có đạo đức sẽ được mọi người kính trọng, ca tụng Ta không thể phủ nhận vai trò của lễ giáo, của đạo đức Nhưng trong một xã hội, nhiều con người, nhiều thành phần với đủ thứ những trình độ, nhận thức khác nhau, nếu ta cứ hô hào, giảng giải, phân tích đạo đức, lễ giáo thì hiệu quả không cao Cho nên, Nho G ia tỏ ra sự bất lực, thất bại trong việc trị nước

- Đây cũng chính là một trong những cơ sở để Pháp Gia ra đời, thay thế Nho Gia trong việc trị nước Đ iều này không có nghĩa rằng là Pháp G ia

phủ định sạch trơn N ho Gia, mà chỉ có nghĩa là Pháp Gia hiệu quả hơn Nho G ia trong việc trị nước Pháp Gia thừa nhận bản tính con người là

Ác, và việc cải hóa con người thành Thiện là không quan trọng, không cần con người phải làm Thiện, miễn là đừng làm bậy là được rồi!

b Thừa nhận sự tồn tại của Lý – tính quy luật hay những lực lượng khách quan trong xã hội! Lý chi phối mọi sự vận động của tự nhiên và

xã hội Hàn Phi yêu cầu con người phải nắm lấy cái lý của vạn vật luôn biến hóa mà hành động cho phù hợp

c Xã hội luôn luôn vận động, biến đổi, muốn tồn tại và phát triển thì phải tuân theo quy luật chung

- Các triết gia thường viện dẫn uy quyền cổ nhân làm căn cứ chứng minh học thuyết của mình Như K hổng Tử viện dẫn Văn Vương và Chu Công Mặc Tử viện dẫn Vua Vũ đời Hạ còn xa xưa hơn Văn Vương, Chu Công một ngàn năm Mạnh Tử còn viện dẫn người còn cổ xưa hơn

cả Mặc Tử nữa đó là Vua N ghiêu, Vua Thuấn Rồi kinh khủng hơn, N ho Gia và Mặc G ia sau này còn viện dẫn cả ông tằng ông tổ nữa đó là Phục

Hi và Thần Nông

- N hư vậy nhìn ngược vào quá khứ, các triết gia này đã tạo ra một sử quan thoái hóa Bởi vì họ nhất trí rằng thời hoàng kim của con người là

ở quá khứ chứ không phải ở tương lai H ọ nhất trí rằng muốn cứu vớt nhân loại thì đừng sáng tân mà hãy phục cổ Nho G ia chủ trương cai trị con người bằng lễ giáo và đạo đức của người xưa Mặc G ia chủ trương kiêm ái Đ ạo Gia chủ trương xây dựng nước nhỏ, không giao ban các nước khác, sống thuần phác tự nhiên như cổ nhân D uy chỉ có Pháp Gia

có tư tưởng lịch sử tới đâu, tư duy tới đó Nghĩa là hoàn cảnh đã thay

đổi, phải có phương pháp mới để cai trị con người, chứ không nói lý thuyết suông như Nho Gia, không tư duy thoái hóa như Đạo Gia được

- X ã hội luôn luôn vận động, biến đổi, cái cũ không còn phù hợp nữa đương nhiên sẽ có cái mới ra đời thay thế nó Khi N ho Gia tồn tại và tất yếu, nó đã trở thành hiện thực và vì thế nó hợp lý Khi xã hội thay đổi,

sự phân hóa ngày càng sâu sắc, thì N ho Gia đã mất đi tính tất yếu của mình, vì thế nó không còn là hiện thực và hợp lý nữa Pháp G ia ra đời, tồn tại và tất yếu, đương nhiên Pháp Gia trở thành hiện thực và hợp lý

Minh chứng hùng hồn nhất là Tần Thủy Hoàng dùng Pháp G ia trị quốc

và bình định được thiên hạ Tạo nên dấu ấn vĩ đại trong lịch sử Trung Quốc

- Q uan niệm “Lịch sử là một tiến trình thay đổi” thì bình thường theo suy nghĩ của ta hiện nay, nhưng nó được xem là một quan niệm cách mạng đối với các thuyết lưu hành của các học phái khác ở Trung Q uốc

Cổ Đại

- Thương Ưởng nói: “Khi nguyên lý của dân không phù hợp hoàn cảnh thì các chuẩn mực giá trị phải thay đổi; việc đời biến đổi thì nguyên lý thi hành phải khác”

- H àn Phi Tử nói: “Người xưa chất phác hơn và có lẽ họ đạo đức hơn người thời nay là do hoàn cảnh vật chất chứ không phải do sự lương thiện cao thượng thiên phú N gày xưa dân ít tài nguyên dư, nên không tranh giành N gày nay dân quá đông mà tài nguyên khan hiếm, đương nhiên phải tranh giành Hoàn cảnh mới thì rắc rối mới nảy sinh, chỉ có thể giải quyết rắc rối mới bằng các biện pháp mới mà thôi

- H iện nay tất cả các nước trên thế giới đều dùng Pháp Luật để trị nước, không quốc gia nào dùng cách hô hào, kêu gọi, giảng dạy đạo đức mà có thể giữ gìn được trật tự xã hội Chỉ trừ những quốc gia đang chiến tranh,

do họ chưa thiết lập được Nhà N ước nên chưa có áp dụng Pháp Luật được

- Nhưng tùy thời tùy thế mà Pháp Luật cũng sẽ thay đổi để phù hợp với tồn tại xã hội Chứ không phải đặt ra một pháp luật là có thể đúng cho mọi quốc gia, mọi thời đại Tư tưởng này, H àn Phi cũng có nói trong bộ sách Hàn Phi Tử, cho thấy ông thật nhìn xa trông rộng, thấy được cái mà cái triết gia trước đó không thấy được Bởi thế mà học thuyết của ông làm nên lịch sử

2 CÁC BẬC TIỀN NHÂN

Đại diện cho Pháp Gia có các tiền nhân sau đây

a Quản Trọng (? – 645TCN) được coi là người đầu tiên bàn về Pháp

Luật như một cách trị nước, và chủ trương công bố pháp luật rộng rãi trong công chúng Đ ối với ông, người trị nước phải coi trọng Luật, Lệnh, H ình, Chính Tùy theo thời thế và ý của dân mà đưa ra Pháp một cách rõ ràng, phải chỉ cho dân biết rõ Pháp rồi mới thi hành, và khi thi hành phải giữ cho được lòng tin với dân N hư vậy, có thể coi Quản

Trọng là người khởi xướng Pháp G ia

- Quản Trọng tên thật là Quản D i Ngô, phò công tử Củ, sau này phò công tử Tiểu Bạch làm vua nước Tề Tiểu Bạch là Tề H oàn Công

b Thân Bất Hại (401 – 337TCN): Thân Bất Hại là tướng quốc của nước Hàn, chủ trương dùng Thuật

c Thương Ư ởng (390 – 338TC N): Thương Ưởng còn gọi là Thương

Quân, hay Vệ Ưởng, làm Thừa Tướng của nước Tần, cũng chủ trương dùng Pháp Có người nói Thương Ưởng học theo Q uản Trọng Tất nhiên Thương Ưởng cũng có những nét riêng của mình Ngoài ra Thương

Ưởng còn chịu ảnh hưởng của Lý K hôi, Ngô Khởi

d Thận Đ áo (370 – 290TC N): Thận Đáo chủ trương dùng Thế

e Hàn Phi Tử (280 – 233TCN): Hàn Phi Tử chủ trương kết hợp cả Thuật

- Thế - Pháp; đồng thời Hàn Phi Tử còn kết hợp cả Nho – Lão – Pháp lại với nhau, trong đó, N ho Gia là “vật liệu để xây dựng xã hội”, Đ ạo Gia là

“kĩ thuật thi công”, còn Pháp G ia là “bản thiết kế” Vì vậy, H àn Phi Tử đương nhiên trở thành người tập đại thành của Pháp Gia, ông là Pháp Gia cuối cùng và cũng là Pháp Gia vĩ đại nhất

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG CHÍNH

1 S Ự KẾT HỢP GIỮA PHÁP – THẾ - THUẬT

- Phép trị quốc của Hàn Phi Tử là một học thuyết có nội dung hoàn chỉnh được tổng hợp từ Pháp – Thế – Thuật; trong đó, Pháp là nội dung chính của chính sách cai trị, Thế và Thuật là phương tiện để thực hiến chính sách đó

Cả Pháp – Thế – Thuật đều là công cụ trị nước của bậc đế vương

Ba thuyết Pháp – Thế – Thuật của Pháp G ia liên quan chặt chẽ với nhau, chống đỡ lẫn nhau, có cái Thế mới thi hành được Pháp – Thuật, mà có Pháp – Thuật mới giữ vững được Thế, hễ thiếu một là sụp đỗ hết Vì vậy mà khi xét đến một trong ba cái đó, phải nhắc tới hai cái kia, không thể tách rời hẳn

ra được

- Chúng ta sở dĩ tạm thời chia làm ba phần: Pháp – Thế – Thuật chỉ để cho

dễ trình bày, chứ thực sự muốn hiểu rõ một phần nào thì phải tham khảo thêm hai phần kia

a Pháp: Pháp được hiểu là quy định, luật lệ có tính chất khuôn mẫu mà

mọi người trong xã hội phải tuân theo; là tiêu chuẩn khách quan để định

rõ danh phận, trách nhiệm của con người trong xã hội Ông đòi hỏi, bậc minh chủ sai khiến bề tôi, không đặt ý ngoài pháp, không ban ơn trong pháp, không hành động trái pháp

- Chữ “Pháp” trong Nho G ia mang nghĩa những phép tắc Chữ “Pháp” trong Pháp Gia mang nghĩa là p háp luật Pháp luật là một thứ tiêu chuẩn

để biết đâu là chính đâu là tà, để khen đúng người phải, trách đúng kẻ quấy Pháp là hiệu lệnh công bố ở các công sở, thưởng hay phạt đều được dân tin chắc thi hành, thưởng người cẩn thận giữ pháp luật, phạt kẻ phạm pháp, như vậy bề tôi sẽ theo pháp

- Á p dụng pháp luật thì kẻ trí phải theo mà kẻ dũng không dám cãi, khiến cho toàn dân noi theo một đường Pháp luật phân minh thì người trên được coi trọng, không bị lấn lướt, từ đó thế vua càng mạnh, nắm được các mối quan trọng

Quy tắc của pháp luật:

- Theo chủ trương của Pháp G ia, vua tượng trưng cho quốc giá, vua là quốc gia, nên vua nắm hết uy quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Tuy nhiên vua không thể muốn đặt luật pháp ra sao cũng được, mà phải theo những nguyên tắc dưới đây:

+ Luật pháp phải hợp thời:

- Trong chương Lịch sử quan của Hàn Phi, Hàn Phi cũng như Thương Ưởng cho rằng lịch sử chuyển biến thời sau không giống như thời trước,

mà hễ thời đã khác thì việc cũng phải khác, thánh nhân không theo cổ, phải xét tình hình hiện tại mà tùy nghi tìm biện pháp

- Pháp luật cùng với thời mà thay đổi thì nước trị, trị dân mà hợp với đời thì có kết quả Thời thay mà pháp luật không đổi thì nước loạn, đời đã thay đổi mà cấm lệnh không biến thì nước bị chia cắt Cho nên thánh nhân trị dân thì pháp luật theo thời mà thay đổi, cấm lệnh cùng với đời

mà biến

+ Pháp luật phải soạn sao cho dân hiểu, thống nhất, cố định, dễ thi

hành:

- “Thống nhất” nghĩa là pháp luật phải quy định cho cả nước theo, chứ nếu mỗi miền có luật lệ cấm lệnh riêng thì dân miền này qua miền khác,

cứ tưởng luật lệ như miền mình mà vô tình phạm pháp

- “Thống nhất” còn có nghĩa là khi ban bố pháp lệnh mới thì phải bỏ pháp lệnh cũ, tránh được kẻ gian lợi dụng tình trạng mập mờ mà theo pháp lệnh có lợi cho mình

- “Cố định” nghĩa là không được thay đổi hoài Đã thưởng thì không đổi

ý, đã p hạt thì không ân xá

- “D ễ thi hành” nghĩa là pháp luật phải minh bạch, mọi người đều hiểu như nhau; nếu quá tỉnh lược, mỗi người hiểu một cách thì sinh ra nhiều tranh tụng, kẻ gian lợi dụng làm bậy

+ Pháp luật phải công bằng, binh vực kẻ yếu, số ít, như vậy mới có trật

tự trong nước được:

- Pháp luật phải nghiêm minh, công bằng Không để kẻ mạnh lấn kẻ yếu, đám đông không hiếp đáp số ít, người già hưởng tuổi trời, con nít côi cút được nuôi lớn, biên giới không bị xâm phạm…

- Thời Xuân Thu, hình phạt là dành cho dân đen, còn lễ dành cho quý tộc Chủ trương của Nho Gia là áp dụng lễ cho tất cả các hạng người Còn chủ trương của Pháp Gia là muốn dùng pháp luật để trừ các đặc quyền đó của quý tộc, kéo họ xuống ngang hàng với bình dân Đ ây có thể xem là tiến bộ của H àn Phi và Thương Ưởng

- N hưng hạn chế của Pháp Gia là chỉ muốn công bằng mà không muốn

có tình thương; pháp luật cứng nhắc, nghiêm minh, không ban ân huệ, không bố thí, xem dân là ác, là tàn bạo dã man, phải dùng pháp nghiêm minh cai trị Câu hỏi đặt ra là liệu thiếu tình thương thì xã hội có công bằng được hay không?

+ Pháp luật có tính chất phổ biến, trái với lễ có tính chất bí mật Pháp

luật có tính phổ biến để không một người dân nào có thể viện cớ rằng mình không biết pháp luật nên lỡ phạm pháp

Cách thức làm cho pháp luật phổ biến, đến những kẻ ti tiện nhất trong

nước cũng phải biết:

- Khắc p háp luật lên các thẻ tre treo ở nơi công cộng

- Sai các quan lại dạy pháp luật cho dân

 Hai cách trên đây là điểm cực tiến bộ của Pháp Gia Nếu áp dụng lâu, khoảng một thế kỉ chẳng hạn, thì có thể Pháp G ia sẽ có một vị trí quan trọng trong lịch sử triết học cũng như diễn biến của lịch sử Trung Hoa sẽ khác đi nhiều Tiếc là nhà Tần bị diệt sớm, phải đợi 12 thế kỉ sau, một nhà cách mạng là Vương An Thạch mới có ý dạy luật cho kẻ sĩ để sau

bổ dụng họ; nhưng ông chưa kịp cải tổ nền giáo dục thì phe của ông đã

bị đảng thủ cựu lật đổ Lối học từ chương lại sống thêm tám thế kỷ nữa

b Thế: Thế được hiểu là địa vị, thế lực, quyền uy của người cầm đầu

chính thể Địa vị, thế lực, quyền uy đó của người trị vì phải là độc tôn (Tôn quân quyền) Theo H àn Phi Tử, thế quan trọng đến mức có thể thay thế vai trò của bậc hiền nhân Muốn thi hành được pháp thì phải có thế Pháp và thế không tách rời nhau

- N ho Gia trọng hiền trí hơn địa vị, và cái uy thế của vua do giá trị của vua hơn là do địa vị Con rồng mà bay được, đành rằng dựa vào cái thế của mây, nhưng trước hết là nhờ cái tài của nó, chứ nếu là con giun vô tài thù dù có mây cũng không cưỡi được

- H àn Phi cho rằng thịnh suy do sức người, không liên quan gì với sức trời Hàn bênh vực thuyết của Thận Đ áo, cho rằng cái “thế” không liên quan gì với giá trị về đạo đức và tài trí của con người; và trong việc trị dân, cứ đợi có ông vua hiền thì ngàn đời mới gặp một ông, không lẽ trong chín trăm chín mươi chín đời kia để cho dân loạn hay sao?

- N ếu cứ giữ chặt pháp luật, dùng quyền thế thì nước trị, quay lưng lại,

bỏ quyền thế thì nước loạn

- Vì trọng sự cưỡng chế, nên Pháp Gia chủ trương:

+ Chủ quyền (lập pháp, hành pháp, tư pháp) tập trung cả vào một người

là vua

+ Vua phải được tôn kính, tuân theo triệt để: dân không được quyền làm

cách mạng, không được trái ý vua, vua bắt chết thì phải chết, không chết tức không trung; hơn nữa, dù vua có nhường ngôi cho cũng không được nhận

+ H ai quyền bính ở trong tay nhà vua: Hai quyền bính chính là “thưởng’

và ‘phạt” Muốn cho nước trị vua chỉ cần dùng thưởng phạt chứ không cần dùng giáo hóa, lễ nhạc Đây là điểm trái hẳn với N ho Gia Nho Gia dùng đức giáo hóa dân, kẻ nào không thể cảm hóa được thì bất đắc dĩ mới dùng đến hình phạt

- Vì Pháp Gia cho sự thưởng phạt là cách tốt nhất để trị dân, nên ta để riêng một mục bàn về thưởng phạt của Hàn Phi

“Thưởng Phạt” hay “C ủ Cà Rốt và Cây Gậy”:

+ H àn Phi cho rằng trừ một số ít siêu nhân, còn thì hầu hết loài người có nhiều tât xấu tham lợi, tranh giành nhau, làm biếng, chỉ sợ sức mạnh nên không mong gì họ làm điều thiện được, chỉ cầu sao họ biết sợ mà không làm điều ác thôi, vậy phải dùng chính sách cưỡng chế chứ không cảm hóa được Tính người có ưa có ghét, ưa tư lợi, ưa được khen, ghét bị cực khổ, ghét bị hình phạt, cho nên có thể dùng sự thưởng phạt để dẫn dắt dân không làm bậy

- Chính sách cảm hóa của Nho G ia tuy đẹp đấy, nghe hay đấy, nhưng không thực tế, lâu có kết quả, nhân từ như vua Thuấn mà phải mất một năm mới sửa được một tật của dân, ba năm được ba tật Tuổi thọ vua thì

có hạn mà tật của dân thì vô hạn, đem cái hữu hạn để trừ cái vô hạn thì trừ được bao nhiêu đâu? N ếu dùng sự thưởng phạt thì kết quả mau chóng mà ông vua tầm thường nào cũng làm được H ễ làm đúng pháp

thì được thưởng, làm trái pháp thì bị phạt Sáng ban lệnh, chiều sự tình

đã thay đổi, chiều ban lệnh, sáng hôm sau sự tình đã thay đổi, chỉ trong mười ngày là khắp nước thay đổi cả, đâu phải đợi đến một năm

Nguyên tắc thưởng phạt:

+ Thưởng thì phải xác thực, phạt thì phải cương quyết: H ễ có công thì

phải thưởng như luật định, không có tội thì dù là kẻ mình ghét cũng không được trừng phạt Không có công mà thưởng thì là thi ân, thi ân là mầm của loạn vì dân sẽ lo lót, hối lộ, mua chuột quan lại, quan lại thì thi

ân cho dân để mua lòng dân, kéo họ về phe mình mà mưu lợi Vua cũng không được thi ân cho dân vì như thế là trái phép, bất công, sinh ra ỷ lại trong dân, biếng nhác công việc

+ Thưởng thì phải trọng hậu, phạt thì phải nặng: Thưởng trọng hậu thì

dân thấy lợi mà ham; phạt nặng thì dân thấy sợ mà tránh Nếu kẻ phạm tội mà trốn được thì phải truy nã cho tới cùng, quyết không để cho một tội nào đã phát giác mà thoát khỏi lưới pháp luật

+ Sự thưởng phạt phải theo đúng phép nước, chí công vô tư: Khen đúng

người phải, trách đúng kẻ quấy Trị tội thì không chừa quan lớn, thưởng công thì không bỏ sót dân thường Hình phạt nặng thì người sang không dám khinh kẻ hèn; pháp luật phân minh thì người trên được tôn trọng, không bị lấn lướt

- Cứ theo đúng pháp luật mà thưởng phạt thì kẻ bị trừng phạt không oán

bề trên, kẻ được thưởng không mang ơn bề trên, vì không coi sự được thưởng là ân huệ, chỉ là một sự công bằng mà thôi

- Cho dù là nhiều hình phạt quá cũng phải phạt, miễn là thích đáng Còn nếu hình phạt mà không thích đáng thì dù phạt ít cũng là hại

+ Vua phải nắm hết quyền thưởng phạt: Quyền thưởng phạt là một lợi

khí, đích thân vua phải nắm lấy, không được ủy quyền cho ai cả; giao cho người thì uy của vua bị phân tán, và sẽ bị bề tôi che lấp, không chế ngự họ được

- Bậc vua chúa dùng hình và đức để chế ngự bề tôi, nếu bỏ hai quyền đó

để cho bề tôi dùng thì ngược lại bị bề tôi chế ngự H ình và đức cũng giống như nanh và vuốt cọp, nanh và vuốt cọp làm cho chó khiếp sợ, nếu cọp bỏ nanh và vuốt đi để cho chó dùng thì ngược lại nó phải khiếp phục chó

- Ví dụ 1: Tề G iản Công để quyền thi ân cho một đại phu là Đ iền

Thường dùng (Điền Thường được phép ban tước lộc cho quần thần) mà rốt cuộc bị Đ iền Thường giết, rồi sau đó con cháu họ Điền cướp luôn ngôi vua Tề

- Ví dụ 2: Tử Hãn tâu với vua Tống: Khen thưởng và ban ơn là làm cho

dân thích, việc đó xin nhà vua đảm nhiệm lấy; chem giết, trừng phạt là làm cho dân ghét, việc này thần xin đảm đương Vua Tống cho là Tử Hãn yêu mình, chịu nhận tiếng xấu thay mình, chấp nhận liền, từ đó hễ

có việc phải ban lệnh ra oai, trừng trị đại thần thì bảo: “Hãy hỏi Tử Hãn” Vì vậy mà đại thần đều sợ Tử Hãn, dân chúng đều theo Tử H ãn, được một năm ông bị Tử Hãn giết rồi cướp ngôi