Sử dụng phương pháp Hợp tác theo nhóm để giảng dạy một số bài trong chương “Cơ sở vật chất và cơ chế di truyền” Sinh học 11, Trung học phổ thông Hoàng Vĩnh Phúa, Lê Thị Thanhb Tóm tắt.
Trang 1Sử dụng phương pháp Hợp tác theo nhóm để giảng dạy một số bài trong chương “Cơ sở vật chất và cơ chế
di truyền” (Sinh học 11, Trung học phổ thông)
Hoàng Vĩnh Phú(a), Lê Thị Thanh(b)
Tóm tắt Phương pháp hợp tác theo nhóm là một phương pháp dạy học tích cực Trong phương pháp này, học sinh phải trải qua 3 thời điểm: học cá nhân, học bạn và học thầy, qua
đó năng lực tự học của học sinh phát huy được một cách tối đa Kết quả thực nghiệm cũng cho thấy: hiệu quả dạy học ở lớp thực nghiệm luôn cao hơn lớp đối chứng và sự sai khác là có ý nghĩa (td > t α )
Phương pháp hợp tác theo nhóm là một hướng mới trong dạy học hiện nay Trong phương pháp này, hoạt động độc lập của học sinh được thể hiện rất cao,
đặc biệt là khả năng tự lực phân tích tài liệu Hiện nay, nghiên cứu về phương pháp này trong giảng dạy Sinh học đang rất ít, đặc biệt ở Trung học phổ thông (THPT) hầu như chưa có một nghiên cứu nào đề cập tới
1 Phương pháp “Hợp tác theo nhóm” là gì?
Theo từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh: “Hợp tác là cùng làm việc với nhau" Vậy “Hợp tác theo nhóm” là cùng làm việc với nhau theo từng nhóm người Trên cơ sở đó chúng ta có thể hiểu: Phương pháp Hợp tác theo nhóm là phương pháp dạy học trong đó các thành viên của nhóm cùng hợp tác trao đổi, giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết một vấn đề học tập
2 Bản chất của phương pháp
Bản chất của phương pháp chính là bản chất của hoạt đọng học và hoạt động dạy Trong phương pháp này, hoạt động học và hoạt động dạy có những nét rất riêng 2.1 Hoạt động học Trong quá trình làm việc, học sinh phải thực hiện các nhiệm sau:
- Nhận biết yêu cầu, quan sát tranh vẽ (nếu có) và các gợi ý trong phiếu học tập,
đọc sách giáo khoa
- Suy nghĩ, tra cứu, đặt giả thiết, phân tích, phán đoán cuối cùng đưa ra những kết luận của riêng mình
- Phối hợp trao đổi với bạn về các vấn đề nêu ra
- Lựa chọn kết quả phù hợp theo ý mình
- Nhận kết quả đúng từ sự tổng hợp, kết luận của giáo viên hoặc tờ nguồn Như vậy hoạt động học đã trải qua 3 giai đoạn: Học cá nhân, Học bạn, Học thầy a) Học cá nhân
ở giai đoạn này, dưới sự hướng dẫn của thầy (thông qua phiếu học tập và hướng dẫn cách làm việc với phiếu học tập), học sinh tiến hành tra cứu, thu thập thông tin
Nhận bài ngày 14/7/2005 Sửa chữa xong 20/10/2005
Trang 2có trong phiếu học tập, sách giáo khoa, những kiến thức đã có của mình để phân tích, đặt các giả thiết, phán đoán và cuối cùng là đưa ra kết luận của riêng mình b) Học bạn
Kết luận ban đầu của người học dễ mang tính chủ quan, phiến diện Để nó khách quan, khoa học hơn, những kết luận đó cần phải được phân tích, sàng lọc,
đánh giá của nhóm, rồi lớp Học sinh trình bày kết quả, ý kiến của mình với nhóm, tiến hành thảo luận tìm ra phương án đúng của nhóm Sau đó đại diện của nhóm
sẽ trình bày kết quả của nhóm mình với nhóm khác, với tập thể lớp
c) Học thầy
Trong quá trình hoạt động và thảo luận giữa cá nhân - nhóm, nhóm - nhóm, nhóm - lớp, giáo viên đóng vai trò là trọng tài khoa học, đưa ra những kết luận
đúng, trên cơ sở các kết quả của học sinh thảo luận hoặc kết luận đúng của thầy Dựa vào đó, học sinh tự kiểm tra đánh giá, điều chỉnh những kết luận của mình thành sản phẩm khoa học Qua đó tự rút kinh nghiệm về cách học, cách xử lý tình huống, cách giải quyết tình huống của mình
2.2 Hoạt động dạy
Trong phương pháp Hoạt động hợp tác theo nhóm, trò là chủ thể còn thầy là tác nhân thúc đẩy mọi hoạt động học của trò Vì vậy, trong hoạt động dạy của mình, thầy thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Chuẩn bị phiếu học tập, hướng dẫn khai thác phiếu học tập trên cơ sở nguồn tri thức như tranh vẽ, sách giáo khoa, chia ra các nhóm để học sinh tranh luận
- Tổ chức cho các nhóm có báo cáo kết quả, kiểm chứng kết quả nghiên cứu của mình, phân tích, hướng dẫn học sinh phân tích để tìm ra kiến thức đúng
- Đưa ra kết luận chính xác, chuẩn bị tờ nguồn cho học sinh tiếp nhận tri thức khoa học
Như vậy, hoạt động dạy cũng có thể chia làm 3 giai đoạn: Tổ chức; Điều khiển; Kết luận
a) Tổ chức
Thầy tổ chức cho trò tự nghiên cứu thông qua phiếu học tập, chia nhóm thảo luận và hướng dẫn khai thác thông tin, cách làm việc với phiếu học tập
b) Điều khiển
Thầy tổ chức và điều khiển các nhóm trao đổi, thảo luận, phân tích hoặc hướng dẫn học sinh phân tích để tìm ra tri thức đúng Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả làm việc, dẫn dắt các cuộc thảo luận, trao đổi để nó đi đúng hướng
c) Kết luận
Thầy là trọng tài kết luận về các cuộc tranh luận, đối thoại cá nhân - nhóm, nhóm - nhóm, nhóm - lớp để khẳng định về tính khoa học của kiến thức Cuối cùng thầy là người kiểm tra, đánh giá kết quả làm việc của trò, nhóm trên cơ sở trò tự
đánh giá, tự điều chỉnh
Trang 33 Kết quả nghiên cứu
3.1 Thiết kế giáo án
Trên cơ sở các bước đã xác định, chúng tôi xây dựng giáo án và thực nghiệm
để đánh giá tính hiệu quả của phương pháp Do khuôn khổ bài báo không cho phép nên chúng tôi chỉ đưa ra một môđun để minh họa
Giảng dạy nội dung: Đơn phân của Axit Nucleic
Tiến trình bài giảng:
- Chia nhóm (4 - 6 người/nhóm), giới thiệu cách làm việc của nhóm
- Phát tờ làm việc (Phiếu học tập số 1)
- Nhóm tự lực làm việc
- Báo cáo kết quả, thảo luận giữa các nhóm
- Tổng kết và đưa tờ nguồn cho học sinh
Phiếu học tập số 1
Quan sát hình vẽ, đọc sách giáo khoa và trả lời câu hỏi:
1) Axit Nucleic là gì? Gồm mấy loại?
2) Đơn phân của axit nucleic gồm những thành phần nào? Chúng liên kết với nhau như thế nào?
3) Có mấy loại Nucleotit? Tại sao tên các nucleotit được gọi theo tên của các bazơ nitric?
H OH
OH
CH2 O P = O
OH
3.2 Kết quả nghiên cứu thực nghiệm
a) Phương án thực nghiệm Chúng tôi chọn các lớp có trình độ tương đương
để tiến hành thực nghiệm, đối chứng Phương pháp tiến hành ở lớp thực nghiệm
là phương pháp Hợp tác theo nhóm ở lớp đối chứng, chúng tôi chọn cách dạy hiện hành của giáo viên trường sở tại Việc kiểm tra trong và sau thực nghiệm
được tiến hành theo cách kiểm tra nhanh bằng câu hỏi MCQ (Mulltiple Choice Question) và khoảng cách thời gian giữa 2 lần kiểm tra là 1 tháng
Adenin
Axit photphoric (H3PO4)
Đường deoxiriboza ( C H O ) Bazơ nitric
(Adenin hoặc
Guanin hoặc
Xitozin hoặc
Trang 420
40
60
80
100
120
2 3 4 5 6 7 8 9 10
DC TN
b) Kết quả thực nghiệm
Bảng 1 Bảng tần suất - số % đạt điểm xi trở lên
(Bài kiểm tra khả năng lĩnh hội kiến thức)
Bảng 2 Bảng tần suất - số % đạt điểm xi trở lên
(Bài kiểm tra độ bền kiến thức) Ph/
án
xi
ĐC 110 11,82 30,92 23,62 15,45 9,09 5,46 1,82 1,82
TN 112 12,5 20,54 20,54 14,28 22,32 8,04 1,78
Kết quả thu được ở bảng 1 và bảng 2 cho thấy, ở bài kiểm tra sau thực nghiệm và bài kiểm tra độ bền kiến thức, lớp thực nghiệm vẫn nổi trội hơn cả Tuy nhiên, ở bài kiểm tra độ bền kiến thức, lớp đối chứng lại có điểm 10 còn lớp thực nghiệm thì không Qua kiểm tra, chúng tôi thấy, điểm 10 này rơi vào 2 em thường xuyên có điểm bài kiểm tra rất cao ở các lần kiểm tra Bởi vậy, chúng ta có thể khẳng định được hiệu quả của lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng
Để thấy rõ hơn về kết quả giữa thực nghiệm và đối chứng, chúng tôi thiết lập đồ thị tần suất hội tụ tiến cho 2 lần kiểm tra
Để khẳng định độ tin cậy của số liệu thu được, chúng tôi xác định hệ số kiểm
định td và đối chứng với tα (α = 0,05) Kết quả thu được ở Bảng 3
Bảng 3 Tổng hợp các bài kiểm tra trong thực nghiệm
P/ án xi
ĐC 163 6,13 18,4 17,79 23,31 17,79 9,82 3,68 3,08
TN 166 1,81 3,61 18,67 18,07 22,29 18,67 11,45 4,22 1,21
0 20 40 60 80 100 120
DC TN
Đồ thị 1 Tần suất hội tụ tiến của điểm Đồ thị 2 Tần suất hội tụ tiến bài
kiểm tra trong thực nghiệm kiểm tra độ bền kiến thức
Trang 5Bảng 4 Tổng hợp các bài kiểm tra độ bền kiến thức sau thực nghiệm
Như vậy, td luôn lớn hơn tα, điều đó chứng tỏ sự sai khác giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng là có ý nghĩa
4 Kết luận
- Phương pháp Hợp tác theo nhóm là một phương pháp tích cực Trong phương pháp này, học sinh phải tìm ra tri thức mới bằng chính hành động học tập của mình
ở ba thời điểm: học cá nhân, học bạn và học thầy Thực hiện phương pháp như vậy, học sinh sẽ phát huy được tính tích cực sáng tạo của mình một cách tối đa
- Thực nghiệm đã cho thấy, các chỉ số thống kê ở lớp thực nghiệm luôn cao,
ổn định hơn so với lớp đối chứng Hệ số tin cậy td cao hơn tα (sai khác có ý nghĩa),
điều đó chứng tỏ, việc sử dụng phương pháp Hợp tác theo nhóm trong dạy học sinh học ở THPT là có khả thi và mang lại hiệu quả trong dạy học
Tài liệu tham khảo
[1] Đào Duy Anh, Từ điển Hán Việt, NXB Văn hóa Xã hội, Hà Nội, 1995
[2] Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Lý luận dạy học Sinh học (phần đại cương), NXB Giáo dục, Hà Nội, 1996
[3] Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên), Nguyễn Kỳ, Quá trình dạy - tự học, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1999
SUMMARY Using cooperative method in groups to teach
some lessons in chapter: Materials and heredity
of Biology of 11th form in High school The cooperative method in groups is a active teaching method Using this method, students must experience three periods: self studying, studying from their friends and studying from teachers, and then their self study ability has been improved maximum The research results showed that: the teaching effects
in experimental classes were always higher than those in nonexperimental ones and the differences were meaningfull (td > tα)
(a) Khoa Sinh học, Trường Đại học Vinh
(b ) Lớp 42A, Khoa Sinh học, trường Đại học Vinh
