Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Bàn về năng lực đội ngũ cán bộ quản lý ở các trường Đại học, Cao đẳng trong bối cảnh hội nhập " pdf

Bài viết nêu ra nhu cầu đòi hỏi từ thực tiễn về nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí và gợi mở vài khía cạnh nhằm tạo dựng mẫu hình người cán bộ quản lí ở các trường đại học, cao đẳn

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008

BàN Về NĂNG LựC ĐộI NGũ CáN Bộ QUảN Lí ở CáC TRƯờNG

ĐạI HọC, CAO ĐẳNG TRONG BốI CảNH HộI NHậP

Nguyễn Văn Đệ (a)

Tóm tắt Bài viết nêu ra nhu cầu đòi hỏi từ thực tiễn về nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí và gợi mở vài khía cạnh nhằm tạo dựng mẫu hình người cán bộ quản lí ở các trường đại học, cao đẳng thời hội nhập

1 Đặt vấn đề

Vài thập niên gần đây, thế giới đã

và đang chứng kiến những thay đổi lớn

trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã

hội Xu hướng toàn hóa cầu hóa đang

mở ra những cơ hội thuận lợi, đồng thời

đặt ra những thách thức mới cho lộ

trình phát triển của mỗi dân tộc Trong

đó, quốc tế hóa giáo dục đang trở thành

thang đo giá trị mới cho tốc độ phát

triển của từng thiết chế giáo dục mỗi

nước, mà việc đổi mới hình thức quản lí

và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ

quản lí là một chỉ số trên thang đo giá

trị này nhằm hướng tới tính quốc tế và

liên văn hóa trong hoạt động giáo dục

và đào tạo (GD&ĐT) Trên nền bối cảnh

tổng thể đó, đội ngũ cán bộ quản lí giáo

dục nói chung và cán bộ quản lí ở các

trường đại học, cao đẳng (ĐH, CĐ) nói

riêng, giữ một vai trò hết sức quan

trọng trong quá trình phát triển sự

nghiệp giáo dục, cũng như thực hiện

nhiệm vụ đổi mới cơ bản và toàn diện

giáo dục đại học Việt Nam

Cho tới nay, mặc dù chưa có văn

bản chính thức nào của nhà nước quy

định đội ngũ cán bộ quản lý trường học

phải là những người đã qua giảng dạy

nhiều năm, nhưng thực tế phần lớn các

nhà trường trong hệ thống giáo dục

quốc dân đều đi theo một xu hướng

chung trong việc tuyển chọn cán bộ

quản lí: đó là những giảng viên trong quá trình công tác lâu năm có nhiều

đóng góp, thành tích được ghi nhận, thường được bổ nhiệm vào các vị trí lãnh đạo; số này hầu hết là người có chuyên môn cao, dày dạn kinh nghiệm

và được quần chúng tín nhiệm, cấp trên tin tưởng Xu hướng tuyển chọn này theo chúng tôi, có nhiều điểm mạnh Tuy nhiên, sẽ không tránh khỏi những bất cập trong hoạt động quản lí Bởi lẽ, nếu cán bộ quản lý là người có chuyên môn giỏi nhưng lại không được đào tạo

về công tác quản lý sẽ thật sự khó khăn trong vấn đề xây dựng các chiến lược phát triển cho nhà trường, thực hiện công tác tổ chức, quản lý điều hành, kiểm soát các hoạt động tài chính…

Đây chính là ẩn số của bài toán phát triển, đòi hỏi chúng ta cần sớm tìm lời giải để khắc phục cho bằng được những bất cập này trong bối cảnh hội nhập Trong khuôn khổ bài báo, chúng tôi sẽ tập trung bàn về năng lực đội ngũ cán

bộ quản lí ở các trường ĐH, CĐ – một vấn đềcó tính quyết định cho tiến trình phát triển giáo dục đại học hiện nay

2 Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí – yêu cầu từ thực tiễn

Có thể nói, trong hơn mười năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã phải

Nhận bài ngày 23/6/2008 Sửa chữa xong ngày 22/7/2008

Nguyễn Văn Đệ BàN Về NĂNG LựC ĐộI NGũ BốI CảNH HộI NHậP, Tr 5-10

cọ xát, va chạm với nền kinh tế thị

trường và sự đổi mới của nền kinh tế xã

hội Sự va chạm, cọ xát ấy đã tạo ra

những nhân tố mới, những chuyển biến

theo hướng tích cực, rất đáng ghi nhận

nhưng đồng thời nó cũng đã nảy sinh

những mặt trái tiêu cực, cần chấn chỉnh

hoặc loại bỏ: “Nhân tố tích cực đáng kể

nhất là kích hoạt được động lực dạy học

trong nhà trường, khắc phục bước đầu

lối sống trì trệ, tắc trách, thờ ơ, thói dựa

dẫm, lười biếng, vô trách nhiệm, tính

bình quân trong phân công và hưởng

thụ lao động, xoá dần tính bao cấp

trong GD&ĐT Tuy nhiên, mặt trái của

cơ chế này là khơi dậy sự tham lam,

chụp giật, sự thương mại hoá giáo dục,

thái độ vô tình vô cảm trong quan hệ

đồng nghiệp, quan hệ thầy trò, làm xói

mòn các giá trị đạo lí truyền thống và

làm mất đi hình ảnh, vị thế của người

thầy cũng như các nét đẹp trong văn

hoá nhà trường, văn hoá sư phạm”[4]

Có thể nói, chưa bao giờ ngành giáo dục

phải đối mặt với những thời cơ và thách

thức khắc nghiệt như bây giờ Thách

thức đó, có lẽ sẽ ngày càng lớn hơn khi

sắp tới đây Việt Nam thực hiện cam kết

với Tổ chức Thương mại Thế giới

(WTO), từng bước mở cửa rộng hơn cho

nước ngoài tham gia vào hoạt động kinh

doanh trong lĩnh vực GD&ĐT Đồng

thời nhà nước thực hiện trao quyền tự

chủ cho các cơ sở đào tạo, mở rộng

quyền chủ động của các trường ĐH, CĐ,

gắn với việc tăng cường trách nhiệm, tự

chịu trách nhiệm về công tác tổ chức và

nhân sự, về các hoạt động đào tạo,

nghiên cứu khoa học, công tác quản lí

kế hoạch tài chính, thiết bị, quan hệ

quốc tế

Đứng trước những thách thức và nhu cầu cấp bách như vậy, Đảng và Nhà nước ta đã xác định việc xây dựng

và thực hiện chuẩn hoá đội ngũ cán bộ quản lí giáo dục là một giải pháp hết sức quan trọng trong Chiến lược phát triển giáo dục từ 2001 đến 2010 Chỉ thị

số 40 – CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban

Bí thư trung ương Đảng đã nêu rõ sự cần thiết của việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục Tại kì họp thứ 6, Quốc hội khoá 11 đã ra nghị quyết 37/2004/QH11, trong đó nhấn mạnh:

“Tập trung xây dựng đội ngũ nhà giáo

và cán bộ quản lí giáo dục đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đạt chuẩn về trình độ đào tạo, đặc biệt nâng cao bản lĩnh về chính trị, phẩm chất, đạo đức, lương tâm, trách nhiệm nghề nghiệp” Như vậy, trong hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đại học, vấn đề cốt lõi mang tính tiên quyết là xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lí Đây là hai mặt của một vấn đề: mặt trí tuệ và mặt quản lí trí tuệ Đội ngũ giảng viên

là tài sản trí tuệ lớn nhất, còn cán bộ quản lí nhà trường ĐH, CĐ là người quản lí lớn nhất khối trí tuệ đó Đó là hai nhân tố chi phối, quyết định chất lượng giáo dục đại học

Với yêu cầu và nhiệm vụ khá nặng

nề đó, các trường ĐH, CĐ phải nhanh chóng khắc phục những yếu kém chủ quan do tình trạng mất cân đối trong qui hoạch đội ngũ và những nguyên nhân khách quan do tác động của cơ chế thị trường mang lại Mặt khác, phải coi việc nâng cao năng lực đội ngũ cán

bộ quản lí nhà trường vừa là giải pháp

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008

cơ bản trước mắt, vừa là giải pháp

thường xuyên, lâu dài trong chiến lược

trung hạn hay dài hạn nhằm đảm bảo

sự tồn tại và tính thống nhất để phát

triển của một đơn vị giáo dục trong một

hệ thống giáo dục hoàn chỉnh Theo đó,

cuộc vận động “Hai không” với 4 nội

dung: “Nói không với tiêu cực trong thi

cử và bệnh thành tích trong giáo dục,

nói không với vi phạm đạo đức nhà giáo

và việc ngồi sai lớp”; gắn với các cuộc

vận động “Học tập và làm theo tấm

gương đạo đức Hồ Chí Minh”, “Mỗi thầy

cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự

học và sáng tạo” là giải pháp cụ thể

trong những cố gắng hướng tới các tiêu

chí hiện đại và phát triển, nhằm nâng

cao từng bước chất lượng giáo dục đại

học, góp phần chấn hưng nền giáo dục

nước nhà

Trong khung cảnh đó, việc nâng cao

năng lực đội ngũ cán bộ quản lí, đang

trở thành “điểm nóng” của không gian

giáo dục không chỉ trên bàn nghị sự ở

cấp quốc gia, mà còn là đòi hỏi từ thực

tiễn của chính mỗi nhà trường ĐH, CĐ

3 Xây dựng mẫu hình người cán

bộ quản lí mới trong không gian

giáo dục hội nhập

Người cán bộ quản lí ở các trường

ĐH, CĐ có nội dung hoạt động phong

phú, bao gồm quản lí trong nhà trường

về chuyên môn, nghiệp vụ, khoa học…

và quản lí theo lãnh thổ Đồng thời, họ

cũng có nội dung, phạm vi giao tiếp

rộng rãi với giảng viên, sinh viên, với

cấp trên, với các nhà khoa học trong và

ngoài nước, với lãnh đạo địa phương…

Nghĩa là, người cán bộ quản lí ở trường

ĐH, CĐ vừa là nhà sư phạm, vừa là

nhà quản lí, vừa là nhà nghiên cứu khoa học, và vừa là nhà hoạt động cung ứng dịch vụ cho xã hội

Theo lí thuyết của giáo dục học, những kỹ năng đòi hỏi trong việc phát triển khả năng quản lí ở một cấp độ mới không thể đáp ứng đầy đủ qua những chương trình đào tạo không được vạch sẵn Rõ ràng, một chính sách phát triển

đội ngũ cán bộ quản lí chặt chẽ, liên quan mật thiết đến “tầm nhìn chung” của các trường ĐH, CĐ cần phải được vạch ra Với tiêu chuẩn đánh giá hiện

đại, hai tiêu chí quan trọng nhất trong

số tiêu chí để đo lường hiệu quả nhà trường ĐH, CĐ đó là chất lượng đội ngũ giảng viên và chất lượng cán bộ quản lí

Do vậy, yếu tố mang tính sống còn của một cơ chế giáo dục hướng tới hội nhập

là phải tạo dựng mẫu hình người cán bộ quản lí nhà trường ĐH, CĐ với các tố chất quản lí phù hợp Trên tinh thần chuẩn hóa, theo chúng tôi, người cán bộ quản lí nhà trường ĐH, CĐ đồng thời phải có được những tố chất sau đây: a) Trước hết, người cán bộ quản lí phải có tố chất nhân cách - trí tuệ Cụ thể, phải có “nhận thức mẫu mực, tác phong mẫu mực, kiến thức mẫu mực và hiệu quả mẫu mực”[4]; hay nói cách khác, họ phải có “trí năng cá nhân, trí năng chuyên môn, trí năng lãnh đạo quản lí”[3] Tức là người cán bộ quản lí phải thể hiện rõ nét về tài và đức ở tầm mức cao hơn và thường trực hơn Đặc biệt phải tỏ rõ tính định hướng, chỉ huy

và đánh giá, cái mà Napoleon từng gọi

là con số 1 trước dãy số không vô tận

ấy

b) Thứ hai, người cán bộ quản lí phải có tố chất quản lí Quản lí ở đây

Nguyễn Văn Đệ BàN Về NĂNG LựC ĐộI NGũ BốI CảNH HộI NHậP, Tr 5-10

không chỉ đơn thuần là dựa vào pháp

chế, điều lệ, qui chế để “cầm cân nảy

mực” mà cần sử dụng tinh lọc, linh

hoạt, thích hợp, vận dụng tổng hợp các

phương pháp của “tay nghề quản lí”

Trong hoàn cảnh có sự tác động của nền

kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

hiện nay, công việc quản lí này càng

phức tạp và khắc nghiệt, đòi hỏi người

cán bộ quản lí phải nắm vững phương

pháp hành chính tổ chức, phương pháp

sư phạm, tâm lí xã hội, phương pháp

kinh tế giáo dục Người cán bộ quản lí

trong trường ĐH, CĐ của chúng ta là

những nhà giáo và đóng vai trò vừa

lãnh đạo vừa quản lí Do vậy, họ phải từ

chính mình đến việc xây dựng đội ngũ

giảng viên yêu nghề, yêu trường, hết

lòng thương yêu chăm sóc sinh viên,

không ngừng trau dồi đạo đức tác

phong, bồi dưỡng nâng cao tay nghề,

phải “học suốt đời” Đồng thời, họ phải

thực sự là tấm gương sáng về đạo đức,

sáng tạo và tự học, có phương pháp “dạy

chữ - dạy nghề” phù hợp; nhằm làm cho

sinh viên “biết hành động một cách tự

giác và tích cực để tiếp thu được những

nội dung giáo dục về lí tưởng, phẩm

chất đạo đức, ý thức văn hoá, khoa học

kĩ thuật, thói quen và kĩ năng lao động,

kĩ năng thực hành, chuyển hoá những

nội dung đó thành phẩm chất và nhân

cách”[4] Qua hoạt động này, tư duy lí

luận và tư duy thực tiễn của người cán

bộ quản lí sẽ được trau dồi và củng cố,

tạo ra những hiệu quả quản lí mới, được

nâng lên về chất

c) Thứ ba, người cán bộ quản lí phải

có tố chất về năng lực lãnh đạo và tổ

chức Cụ thể, người cán bộ quản lí nhà

trường ĐH, CĐ trong nền kinh tế thị

trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa cần quán triệt và tạo dựng cho mình hình ảnh người cán bộ quản lí mới Tâm-Tài-Trí-Đức với 10 phẩm chất và năng lực sau:

- Sự nhanh trí, nhạy cảm, ngay thẳng, trung thành

- óc phán đoán, quan sát, suy xét sâu sắc

- óc sáng kiến, chủ động, quyết

đoán

- Dám nghĩ, biết làm, dám chịu trách nhiệm

- Năng động, linh hoạt, sự thích ứng

- Có đầu óc tổ chức, tính kỉ luật

- Tính kiên trì, bền bỉ

- Tính mềm mỏng, tự kiềm chế

- Tính tự lập, tự quyết

- Lòng nhân từ, nhân ái

Những phẩm chất và năng lực này phải được bộc lộ và thể hiện đầy đủ trong mọi hoàn cảnh, mọi tình huống

mà người cán bộ quản lí phải xử trí Nếu như “đối với nghề dạy học đạo đức, kiến thức, kỹ năng, thái độ và niềm tin phải được hòa trộn đầy đủ”[3], thì đối với người cán bộ quản lí khó mà tách bạch “đức” và “tài”, mà chúng phải được

“hòa trộn” đầy đủ

Trong tiến trình hội nhập với khu vực và thế giới, vấn đề đặc biệt quan tâm là phải nâng cao năng lực quản lí các nguồn lực và năng lực quản lí nguồn nhân lực cho đội ngũ cán bộ quản lí Thêm nữa, vấn đề văn hóa quản lí, làm việc trong môi trường đa văn hóa cần có những cán bộ quản lí tâm huyết, có tư duy toàn cầu và thích ứng trong môi trường có đặc thù riêng

Đại chúng hóa và toàn cầu hóa đòi hỏi một hệ thống học thuật khác với trước

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008

đây và điều này chỉ có thể thực hiện

được với một hệ thống quản lí thích hợp

4 Chuyên nghiệp hóa trong

hoạt động quản lí

Cần xây dựng các chương trình đào

tạo, bồi dưỡng cho cán bộ quản lí nhà

trường ĐH, CĐ Cán bộ quản lí đi lên từ

chuyên môn phải qua đào tạo có hệ

thống về lý luận chính trị, trang bị

những kiến thức chuyên sâu về quản lý

hành chính, quản lý tài chính, phương

pháp quản lý cơ sở giáo dục, và thường

xuyên được cập nhật về chủ trương,

đường lối của Đảng, luật pháp của Nhà

nước Các cơ sở đào tạo, các trường ĐH,

CĐ trong nước cần mở rộng, tăng cường

liên kết hơn nữa với các cơ sở, trường,

viện nghiên cứu có uy tín ở nước ngoài

Đồng thời, tạo điều kiện cho đội ngũ cán

bộ quản lí đi tham quan, học tập các mô

hình tiên tiến ở nước ngoài; và cũng tạo

điều kiện thuận lợi cho chuyên gia quản

lí của nước ngoài vào trao đổi, làm việc

ở các cơ sở, trường ĐH, CĐ trong nước

theo chương trình hợp tác ở các cấp độ,

trình độ khác nhau Mặt khác, để có sự

phát triển mau chóng, hướng vào mục

tiêu hội nhập, hoà nhập, ngành

GD&ĐT cần tranh thủ sự hợp tác quốc

tế để xây dựng các trung tâm đào tạo,

bồi dưỡng cán bộ quản lí đạt trình độ

quốc tế Trước đó, chúng ta phải chuẩn

bị phương án chuyển giao công nghệ, kĩ

thuật, công cụ kết nối theo vùng, khu

vực, lĩnh vực, địa bàn Sử dụng có hiệu

quả các nguồn kinh phí đào tạo từ ngân

sách nhà nước, viện trợ, khoản vay và

các nguồn khác Chủ động nguồn cán bộ

và sử dụng cán bộ quản lí theo nhu cầu

của guồng quay hợp tác, hội nhập

Bộ GD&ĐT cần sớm hoàn thiện mô

hình đào tạo cán bộ quản lý trường học,

đào tạo ra đội ngũ có khả năng chuyên trách công việc quản lý trong các nhà trường; coi việc quản lý nhà trường là một nghề chính danh như các nghề khác chứ không chỉ đơn thuần là những nhiệm vụ nhất thời

Ngoài ra, một khía cạnh không kém phần quan trọng, yêu cầu bắt buộc các trường đại học là phải thành lập hội

đồng trường theo quy định trong Luật Giáo dục năm 2005, nhằm giám sát các hoạt động của lãnh đạo nhà trường và

đề ra định hướng chiến lược phát triển trường Lúc đó, người lãnh đạo trường

đại học đóng vai trò như một nhà quản trị thuần tuý, với chức năng hoạch

định, tổ chức, điều khiển và kiểm soát các hoạt động chung nhằm đưa nhà trường phát triển toàn diện Đó là cách

để nâng cao tính chuyên nghiệp của các nhà quản lý Đồng thời, nếu theo đúng

ý nghĩa của hội đồng trường thì một nhà trường tồn tại bộ máy này sẽ dung hoà được vai trò giữa nhà chuyên môn

và người làm công tác quản lý, hướng nhà trường đạt được những kết quả yêu cầu đã đề ra trong chiến lược phát triển

mà hội đồng trường đã định sẵn

5 Kết luận

Xu thế hội nhập đòi hỏi mỗi người cán bộ quản lí trong các trường ĐH, CĐ phải có nghề, có tâm, có tài và không ngừng rèn luyện học tập, vượt lên về mọi mặt, nhất là về nghề nghiệp quản

lí Đồng thời, họ phải thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện để có các thuộc tính nhân cách cần thiết nhằm làm cho đội ngũ cấp dưới tin yêu, tâm phục, khẩu phục, xứng đáng là tấm gương về năng lực và sự năng động đổi mới trong việc thực thi quá trình quản lí trường học

Nguyễn Văn Đệ BàN Về NĂNG LựC ĐộI NGũ BốI CảNH HộI NHậP, Tr 5-10

Đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đại

học hiện nay, việc nâng cao năng lực đội

ngũ cán bộ quản lí ở các trường ĐH, CĐ

theo mẫu hình mới là một nhiệm vụ nặng nề, quan trọng và là nhu cầu cấp thiết

Tài liệu tham khảo

[1] Đặng Quốc Bảo, Đỗ Quốc Anh, Đinh Thị Kim Thoa, Cẩm nang nâng cao năng lực

và phẩm chất đội ngũ giáo viên, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, 2007

[2] Nguyễn Văn Đệ, Tố chất của năng lực quản lí - Điểm gợi mở cho việc tạo dựng những mẫu hình cán bộ quản lí ở nhà trường đại học hiện nay, Kỷ yếu hội thảo Giải pháp bồi dưỡng cán bộ quản lí các trường đại học, cao đẳng và trung cấp chuyên nghiệp, Học viện quản lí giáo dục, Hà Nội, tháng 3/2008

[3] Trần Ngọc Giao (Trả lời phỏng vấn), Hiệu trưởng cũng là một nghề, cần phải có chuẩn, Báo Giáo dục & Thời đại, Số đặc biệt, tháng 12/2007

[4] Vũ Đức Thứ, Bàn về người cán bộ quản lí nhà trường với việc xây dựng đội ngũ

“nhà giáo mẫu mực”, Dạy và Học ngày nay, Số 5/2006

[5] Jennifer Barnes, Managerial staff development and human resource planing, http://www.unizg.hr

SUMMARY

Discussing the management staff’s competence in

universities, colleges at the time of integration

The article addresses the practical requirements to improve the management staff’s competence and some suggestions to create a management model in universities, colleges at the time of integration