Trong bài viết này, chúng tôi đi sâu tìm hiểu ngữ nghĩa lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, đó là: lời thoại phản ánh tâm lí, nguyện vọng, tính cách của nhân vật nữ; lờ
Trang 1Báo cáo nghiên cứu khoa học:
"Ngữ nghĩa lời thoại của nhân vật nữ trong
truyện ngắn Ma
Văn Kháng"
Trang 2trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008
NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA NHÂN VậT Nữ TRONG
TRUYệN NGắN MA VĂN KHáNG
Tóm tắt Ma Văn Kháng là nhà văn nổi tiếng, có những thành công trong việc xây dựng nhân vật nữ Trong bài viết này, chúng tôi đi sâu tìm hiểu ngữ nghĩa lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, đó là: lời thoại phản ánh tâm lí, nguyện vọng, tính cách của nhân vật nữ; lời thoại phản ánh sự triết luận về nhân sinh của nhân vật nữ; lời thoại phản ánh mối quan hệ đa chiều của nhân vật nữ
1 Đặt vấn đề
Trong thực tế cuộc sống cũng như
trong nghệ thuật, lời nói là một trong
những phương diện quan trọng mà qua
đó có thể phản ánh rõ tâm lý, tâm tư
nguyện vọng, tính cách của mỗi người,
mỗi giới Tác giả Nguyễn Thái Hòa đã
từng khẳng định: Nói là hành vi bộc lộ
tâm lí, tính cách rõ nhất, khó có thể che
giấu (3, tr.166) Còn tác giả Phan Cự Đệ
lại viết: Trong lời ăn tiếng nói con người
có dấu ấn của kinh nghiệm sống cá
nhân, trình độ văn hóa, tư tưởng và tâm
lý của họ Đằng sau mỗi câu nói điển
hình có phản ánh ít nhiều một hoàn
cảnh xã hội và một tiểu sử cá nhân
Ngôn ngữ của nhân vật là một thứ ngôn
ngữ phản ánh tính cách (2, tr 90) Điều
này có nghĩa là, bên cạnh nội dung
thông tin trao - đáp, thì mỗi lời thoại
đều có thể giúp chúng ta hiểu thêm về
bản thân người phát ngôn Nói cách
khác, thế giới bên trong của nhân
vật không chỉ được phát hiện bằng ý
nghĩa lôgíc của lời nói mà còn được bộc
lộ qua cách nói, cách tổ chức lời nói
Khảo sát 20 truyện ngắn của Ma
Văn Kháng trong tập truyện: Cỏ dại và
Truyện ngắn Ma Văn Kháng (t.2),
chúng tôi thấy dù là nhân vật chính
hay phụ, ở lứa tuổi nào, nghề nghiệp gì, tầng lớp xuất thân ra sao thì mỗi nhân vật nữ đều có mỗi cách nói khác nhau Vì vậy, bài viết của chúng tôi đi vào tìm hiểu đặc điểm lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng
2 Ngữ nghĩa lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng
Nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng thường sử dụng lời thoại hướng đến ba nội dung chính: thể hiện tính cách, thái độ sống của người phụ nữ; thể hiện sự triết lí, nhận thức về cuộc đời; thể hiện mối quan hệ đa chiều của người phụ nữ
2.1 Lời thoại thể hiện tâm lí, nguyện vọng, tính cách của người phụ nữ
2.1.1 Lời thoại thể hiện sự dịu dàng, ân cần, chu đáo và tâm hồn nhạy cảm của người phụ nữ
Tâm hồn nhạy cảm và sự dịu dàng,
ân cần, chu đáo là một đặc tính của người phụ nữ Nét tính cách này được biểu hiện rõ qua những lời thoại của họ
Đây là một điểm tạo ra sự khác biệt giữa lời thoại của nữ giới với lời thoại của nam giới Có thể thấy, người phụ nữ, ngay cả khi bức xúc nhất thì cách
Nhận bài ngày 13/11/2008 Sửa chữa xong 28/11/2008.
Trang 3Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR 45-54
nói của họ vẫn thường mềm mỏng, nhẹ
nhàng hơn nam giới
Trong Cỏ dại, dẫu không bằng lòng
với Hấn, cô con dâu trái tính, trái nết,
nhưng gần như lúc nào cả chị và mẹ
chồng Hấn cũng nhẹ nhàng, khi thì
khuyên giải, khi thì ân cần dặn dò, hỏi
han Muốn tìm việc làm cho Hấn, chị
chồng Hấn đã tế nhị ướm hỏi: Mẹ bán
hàng ở chợ, em có thể ra phụ giúp mẹ
được không? Còn mẹ chồng Hấn cũng
nhẹ nhàng hỏi: Hấn à, con có biết rán
đậu không? Đặc biệt hơn, bà không giận
con dâu, trái lại còn ân cần dặn dò,
khuyên nhủ con dâu: Hấn con à Nhà
mình là nhà lao động Bố con, hồi còn
sống làm nghề cơ khí Chồng con giờ
cũng thế Mẹ xưa làm thợ cầu đường
Chị Tâm con làm nghề dạy học Con
mới ra đây, còn non người trẻ dại Vốn
liếng không một chinh một chữ Nghề
nghiệp không Mẹ và cả nhà sẽ giúp con
Cần là con phải chịu khó, cơ chỉ làm ăn
Còn bây giờ có thai rồi, phải giữ gìn cẩn
thận, con nhé (Cỏ dại, tr.230)
Người nghe nhận thấy được thái độ
nhẹ nhàng, ân cần, cùng tình cảm chân
tình từ người mẹ Chính nhờ điều này
mà lời thoại đã có hiệu lực ở lời nhất
định Nó tác động tới Hấn, cô con dâu
vùng sơn cước vừa bướng bỉnh, vừa hạn
chế về trình độ văn hóa Không chỉ nhẹ
nhàng, mềm mỏng, ân cần, chu đáo, mà
nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn
Kháng còn mang trong mình tâm hồn
nhạy cảm, dễ xúc động trước những vui
buồn của cuộc sống
Trong Ngõ nhỏ tràn ánh trăng,
Yêng và Đăng yêu nhau tha thiết,
nhưng cũng là mối tình đầy trái ngang
Đăng là một người đàn ông đã có vợ, và
cũng rất có trách nhiệm với vợ (vợ anh
bị xuất huyết não nằm liệt cả chục
năm) Trước tình cảnh này, đã rất
nhiều lần Yêng đau khổ, day dứt, dày
vò, xót xa Có lần Yêng ấp chiếc khăn tay vào miệng và giọng chị đứt nối từng hồi
- Hôm lâu rồi, em bỗng nhớ anh quá, em gọi điện thoại đến nhà anh Em gặp chị ấy Chị ấy nhấc ống nghe, giọng
ốm yếu lắm, hỏi không ra hơi: “Ai hỏi anh Đăng đấy?” không thể nói được một lời, em cầm ống nói khóc nức nở
- Yêng à!
- Để em nói hết đã Đã nhiều lần
em tự hỏi mình: Vậy có phải em là con người quá ích kỷ, em chỉ biết đến mình?
- Yêng, em đừng nói thế!
- Em kể anh nghe Cái Hậu bạn em
có lần nó bảo em: Tao hỏi thật, mày phải nói thật, nghe Được tin bà vợ ông
Đăng xuất huyết não nằm liệt cả chục năm nay, mày nghĩ thế nào? Có bao giờ mày nghĩ là bà ấy sẽ chết không? Nó vừa dứt lời, em đã khóc nức lên Anh à, trong cơn giằng xé, nhiều lúc không kìm lòng được, em đã định liều lĩnh tìm đến nhà anh, quì xuống cạnh giường chị ấy,
để xin chị ấy tha thứ (Ngõ nhỏ tràn ánh trăng, tr.296)
Trong Đất màu, sự nhạy cảm của
bà mẹ Phùng thể hiện rõ không chỉ qua biểu hiện của nỗi buồn niềm vui hàng ngày mà ngay cả những thay đổi ở vào một thời điểm của con dâu Đoạn thoại sau thể hiện rõ điều này:
- Trồng sắn thì việc gì phải cuốc đất
kỹ thế hả, mẹ Phùng! - Bà cụ nói (Đất màu, tr.64)
Chồng Dự xung phong đi B với mục
đích tìm cơ hội để tiến thân Biền biệt phải cách xa chồng, trong nỗi khát khao chồng, Dự đã phải tìm đến lao động, thậm chí là tìm cảm giác với cả một người đàn ông xa lạ Mẹ chồng Dự đã thật nhạy cảm trong sự khác thường này của con dâu Trong lượt thoại của
bà, với hình thức là hành động hỏi, nhưng thực chất là một lời nhắc nhở
Trang 4trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008
Điều này càng được thể hiện rõ hơn qua
thành phần hô gọi Mẹ Phùng, bởi đã
bao năm nay rồi, hôm nay bà cụ mới
gắn nàng với tên chồng nàng
2.1.2 Lời thoại thể hiện lòng vị tha,
nhân hậu, bao dung
Lòng vị tha, nhân hậu, bao dung
là một trong những nét đẹp về phẩm
chất của người phụ nữ Việt Nam nói
chung và nhân vật nữ trong truyện
ngắn Ma Văn Kháng nói riêng Trong
Cỏ dại, Hấn là một trường hợp đúng
như lời của nhân vật “tôi” nhận xét: Một
thiếu nữ quá non trẻ, ngây dại, chưa
thành người đã thành vợ Theo về làm
vợ Quì, chỉ mới trong thời gian ngắn,
Hấn đã gây ra bao phiền toái: khi thì
tập tọng hành nghề mua bán vé giả, bị
công an bắt Khi thì xâu xé, đánh nhau
với bạn vì chia chác không đều trong
một vụ làm ăn, khi thì bắt trộm chó, ăn
cắp đồ của hàng xóm bị người ta phát
hiện ra Trước tình cảnh nàng dâu như
thế, mẹ Quì cũng đã có khi buồn rầu
than vãn cùng con trai: Quỳ à, người ta
nói bán gia tài mua danh diện Còn con
Hấn nó bôi tro trát trấu vào mặt tao
Mày phải bảo vợ mày thế nào chứ, ê chệ
quá con ạ Dẫu đã có lúc than vãn như
thế nhưng trong sâu thẳm, bà vẫn
thương con dâu, đó chính là tấm lòng
bao dung của người mẹ Ta có thể nhận
thấy điều đó qua lời nói của bà cụ với
con gái sau khi Hấn bị chồng đưa trở về
quê trả cho bố đẻ: Khổ, bỏ thì thương,
vương thì tội Hay là con ơi, con chịu
khó lặn lội đi đón nó về vậy (Cỏ dại,, tr
229)
Không riêng gì bà cụ mà ngay cả
nhân vật - Tôi - chị gái của chồng Hấn,
cũng là con người có tấm lòng thật bao
dung Bị chồng đem trả, nhưng rồi
chẳng được bao ngày, Hấn lại tìm về
nhà chồng Trước sự lạnh nhạt và lời
tuyên bố của chồng Hấn “cô ở đây thì tôi
đi”, chị gái của chồng Hấn đã trở thành chỗ dựa cho Hấn Suy nghĩ, hành động
và đặc biệt là lời nói của chị đầy ắp tình cảm yêu thương:
Tôi đưa Hấn vào buồng Bỗng thấy
nó như đứa trẻ thơ dại, cần phải dỗ dành săn sóc Nấu mì cho nó ăn, rồi tôi bảo nó ngủ đi cho lại sức Ngủ đi, ngáy thật to vào cho thoải mái em à Tôi nói
mà rưng rưng nước mắt (Cỏ dại, tr.230) Những lời nói, hành động, suy nghĩ
ấy, tất cả đều được xuất phát từ tấm lòng nhân hậu, bao dung, vị tha của người phụ nữ
2.1.3 Lời thoại thể hiện sự đảm
đang, quán xuyến Phụ nữ Việt Nam vốn là những con người tháo vát, năng động, đảm đang, quán xuyến Ma Văn Kháng đã khắc họa rõ những đặc điểm trên trong truyện ngắn của mình Ngay trong lời thoại của nhân vật ta có thể nhận thấy
rõ đặc điểm này Họ gánh vác công việc chẳng thua kém gì nam giới Họ đảm
đương việc nước, lo việc nhà chu đáo, trọn vẹn Ta có thể bắt gặp mẫu con người đảm đang này trong Tình biển Chị An trước đây đã từng là đại đội trưởng thanh niên xung phong ở mặt trận cực nam trung bộ Một con người năng động, hoạt bát và khỏe mạnh,
điều này được khẳng định qua lời của chị Lộc: Chị hát chèo, diễn kịch và đóng cả các vai hề Các bạn bảo: “con An là một nửa đại đội ” Quả thật, chị làm
được bao nhiêu việc cho mọi người, cho
đơn vị Kể từ nhiệm vụ đảm bảo thông
xe, san lấp hố bom đến việc xin gạo ruốc, lương khô của cánh lái xe và hạch tội những gã trai si tình bạc bội với chị
em (Tình biển, tr.281)
Không chỉ đảm việc nước mà họ còn
là những con người giỏi việc nhà, giỏi
Trang 5Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR 45-54
xoay xở, lo toan, giỏi việc đồng áng, nội
trợ Lời thoại của Yêng trong Ngõ nhỏ
tràn ánh trăng vừa thể hiện tình cảm
nặng sâu với người yêu nhưng đồng thời
cũng thể hiện được sự đảm đang quán
xuyến, tài nội trợ, của chị:
- Anh ăn ốc em nấu chuối xanh đi
Theo ý anh giờ em cũng ăn chế độ nửa
muối thôi Em xúc cho anh nhé
- Để anh!
miệng Còn thịt ba chỉ chỉ dắt mỡ thôi
Anh thấy có vừa miệng không?
- Rất ngon Nhưng bận sau đừng
cầu kỳ quá, em à (Ngõ nhỏ tràn ánh
trăng, tr.303)
2.1.4 Lời thoại thể hiện sự ganh
ghét, đố kị
Nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma
Văn Kháng, bên cạnh những bản chất
tốt đẹp thì họ đồng thời còn có một mặt
khác cũng rất thực, đó là những thói
hư, tật xấu Một trong những thói xấu
mà qua chính lời thoại của họ ta nhận
ra là thói ganh ghét, đố kị, luôn sợ
thiệt, luôn sợ người khác hơn mình
Trong Một vầng nắng nhỏ, bà Luân
là người phụ nữ nổi bật nhất cho mẫu
người mang thói xấu này Đây là lời của
nhân vật tôi trong truyện, kể về bà
Luân: Đàn bà không có bạn Nếu mệnh
đề này không phổ quát thì ít nhất cũng
chính xác với người đàn bà tính tình
khắt khe, cay nghiệt này Bà Luân
chẳng có thiện cảm, dù là thiện cảm tí ti
thôi, với bất cứ một người đàn bà con
gái nào Với những kẻ xấu xí kém cỏi thì
bà khinh bỉ, coi thường Với đồng
nghiệp ngang tài sắc thì bà tranh cạnh,
móc máy Với người có ưu thế trội bật
hơn về nhan sắc, tiền tài, quyền thế thì
bà lồng lộn ghen tức Cứ như họ là kẻ
thù của bà vậy, những ai trẻ trung đẹp
đẽ hơn bà Cứ như họ đẹp họ trẻ là do
họ ăn bớt, ăn tranh phần của bà Cứ như vì họ mà bà trở nên xấu xí, già nua
đi (Một vầng nắng nhỏ, tr.8)
Khi cơ quan bà khuyết đi một chân tạp vụ thì dù chỉ là một nhân viên tạp
vụ thôi nhưng cho đến Nương là người thứ 13, bà Luân chẳng bằng lòng với ai
Bà chê tất, xổ toẹt tất Ngay từ khi Nương được nhận vào làm việc, bà đã ganh ghét, ngấm nguýt, hậm hực và luôn rình tìm cơ hội Bắt đầu là những lời rên rỉ: Thế là chết tôi rồi! rước cái của
nợ miền rừng ngô nghê này về rồi mà hầu
nó à! Sau đó là những lời đay nghiến
đầy tức tối, đố kị: Bà Luân phóng hai con mắt ra phía Nương, và rít lên như một hồi còi:
- Còn nhớ hồi mới đến không? Chỉ
là loại gạo để bồ đài, muối để bàn chân, nghèo rớt mồng tơi chứ là cái gì Giờ thì
có da có thịt có vú có ví, có tiền có của may mặc sắm sửa rồi, tha hồ mà động hớn nhá (Một vầng nắng nhỏ, tr.5) Không chỉ riêng bà Luân mà Nhạn trong Trưa mùa thu trong sáng, dù không đến mức như bà Luân nhưng cũng là con người mang trong mình thói nhỏ nhen, ích kỷ Chính bản thân Nhạn
là một con người có lối sống tự do, phóng đãng, lối sống rất hiện đại: Nàng giao du với đủ loại người Anh anh em
em ngọt sớt với ông bác sĩ viện trưởng Mày mày tao tao bỗ bã với thằng thợ
điện Với ông bộ trưởng, nàng có thể chuyện trò thân mật dịu dàng Với tên côn đồ, nàng sẵn sàng lên mặt sưng xỉa Nàng chơi với tất cả mọi người Ăn với bất cứ ai mời Ngồi sau bất cứ chiếc xe máy nào (Trưa mùa thu trong sáng, tr.129) nhưng lại rất khắt khe với bạn mình Nhạn chỉ nhăm nhăm bóc mẽ cho trần trụi tất cả Nhất cử nhất động của Thương đều nằm trong tầm kiểm soát của Nhạn Để rồi từ đó Nhạn buông những lời nhận xét đánh giá cay cú hờn
Trang 6trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008
ghen nhỏ nhen: Thế thì tùy anh Với
tôi, nó là đồ rắn giả lươn, là con giả
ngây ăn người! Ca ve! Nó đích thực là
cave phố huyện! Nếu không thì nó là
đứa con gái đã già đời trong nghề đào
mỏ Thằng cha kỹ sư xây dựng nào sắp
lấy nó chẳng qua chỉ là thằng đổ vỏ,
tráng men Tráng men! Đổ vỏ! Bóc mẽ
trần trụi ra là thế! (tr.129, 131)
Như vậy, qua những lượt thoại của
bà Luân, của Nhạn hay của một số
nhân vật khác nữa, ta nhận thấy thêm
được nét tính cách của người phụ nữ,
một thói tật cố hữu của đàn bà: ganh
ghét, đố kỵ, nhỏ nhen, ích kỷ
2.2 Lời thoại phản ánh những triết
luận về nhân sinh
Triết luận là quan niệm chung của
con người về những vấn đề nhân sinh
và xã hội Mỗi con người tồn tại trong
xã hội đều có những quan niệm, cách
nghĩ, cách cảm, những đúc kết, những
chiêm nghiệm riêng về tất cả mọi
phương diện của cuộc sống Qua truyện
ngắn Ma Văn Kháng, chúng ta nhận
thấy một điều: nhân vật nữ trong
truyện ngắn của ông rất đa dạng và
phong phú, với đủ hạng người, kiểu
người, với nhiều chuyện đời, chuyện
người Có thể khẳng định rằng cuộc đời
thật có bao nhiêu kiểu người, thì có bấy
nhiêu kiểu trong truyện ngắn của ông
Những con người trong cuộc đời đi vào
trang văn của Ma Văn Kháng như
những gì nó vốn có Từ những bé gái
còn nhỏ tuổi, cho đến những cụ già tóc
bạc, từ những người trí thức cho đến
những người ít học, từ những người có
nghề nghiệp cho đến những kẻ vô công
rồi nghề, từ những người tốt cho đến kẻ
xấu Qua lời thoại của mình họ bộc
bạch, lý giải, biện minh, họ nêu quan
niệm, suy nghĩ và ít nhiều những lời
thoại đó đều mang màu sắc triết lý Cũng xuất phát từ đó mà ta nhận thấy những quan niệm của họ có thể đúng,
có thể sai, có thể uyên bác, sâu sắc nhưng cũng có thể tầm thường, thô tục;
có thể đầy lạc quan tin tưởng nhưng cũng có thể mang màu sắc bi quan, yếm thế, chua chát, xót xa
Vấn đề triết lý mà họ đặt ra ở đây cũng rất đa dạng và phong phú, đó là những vấn đề về cuộc đời, về tình yêu, hôn nhân, về đối nhân xử thế, về cách nhìn nhận, đánh giá con người Sau
đây chúng tôi đi vào cụ thể từng nội dung
2.2.1 Triết lý về tình yêu, hôn nhân Tình yêu là điều kỳ diệu mà tạo hóa ban tặng cho con người, là chất men làm cho cuộc sống thêm phần tươi đẹp Tình yêu hiện hữu trong cuộc sống thường ngày, tình yêu đi vào trong các trang văn, trang thơ, có mặt trong những câu châm ngôn, những câu triết
lý Từ những con người thật ngoài đời cho đến các nhân vật trong tác phẩm văn học, khi nhìn nhận về đề tài này thì
họ đều có tiếng nói riêng Xét riêng về nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, chúng ta có thể thấy rằng, qua lời thoại của họ, các nhân vật đã bộc lộ những suy nghĩ của bản thân về tình yêu một cách sâu sắc
Mỗi người một quan niệm, một cách nhìn nhận khác nhau về tình yêu Không ai giống ai, các nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng đã thể hiện rõ điều đó Trong chị Thiên của tôi, qua những lượt thoại đối đáp giữa hai chị em, ta thấy chị Thiên đã thể hiện quan niệm rất rõ:
- Khiếp không mày?
- Khiếp gì mà khiếp! Ai bảo bà ấy bắt bồ với bố già con bé!
Trang 7Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR 45-54
- Hừ! Thế mày có quyền cấm người
ta? Một đằng là góa vợ Một đằng là
chưa chồng (Chị Thiên của tôi, tr.274)
Và cũng trên quan điểm này, dù là
hành động chửi, nhưng qua tiếng chửi,
người đàn bà bán thịt đã khẳng định:
- Cha tiên nhân cố tổ cả lò nhà mày,
con đĩ Thiên nhé! Đồ mèo đàng chó
điếm là mày Bà nói cho mày biết Trai
không góa vợ thì chơi Đừng nơi có vợ,
đừng nơi có chồng nhá (Chị Thiên của
tôi, tr.274, 289)
Trái với quan điểm đó, trong Ngõ
nhỏ tràn ánh trăng, Yêng đã có quan
niệm rất đặc biệt trong tình yêu Biết
Đăng là người đàn ông đã có vợ nhưng
bất chấp tất cả Yêng vẫn chấp nhận
mối tình ấy, vẫn yêu tha thiết, yêu chân
thành, trong sáng Chị nghiêng trút hết
tình yêu của mình cho anh mà không
hề tính toán, vụ lợi Trong một lần gặp
nhau, Yêng đã tâm sự với Đăng:
- Em nói điều này anh đừng cười
nhé Gặp anh rồi, em không thể yêu
được một người đàn ông nào khác nữa
(Chị Thiên của tôi, tr.296)
Lượt thoại này của Yêng một mặt
vừa khẳng định tình yêu của chị đối với
người yêu, mặt khác qua đó cũng thể
hiện được quan niệm của chị trong tình
yêu
Đối lập với quan niệm của Yêng,
trong Dao sắc nhờ cán, Người đàn bà
đến ở với ông Thực lại quan niệm tình
cảm giữa đàn ông và đàn bà rất đơn
giản Chị lý giải với mọi người về sự có
mặt của mình trong nhà ông Thực: A,
tôi đang đi bán dưa lê, bê dưa bở, lê la
trò chuyện với cô bạn tôi ở nhà xuất bản
văn chương thì gặp ông ấy đến lấy tiền
nhuận bút Thế là ông ấy xoắn xuýt lấy
tôi, rồi ông ấy mời tôi về đây đấy chứ
Con bạn tôi nó bảo: Thôi tao bờ ra xin
mày, vừa vừa thôi kẻo lão ra tóp đấy
Nghe nó nói vậy, tôi đã định e lờ đi rồi Nhưng ông ấy lại năn nỉ (Dao sắc nhờ cán, tr.115)
Với chị trong quan hệ giữa nam và nữ không có gì ràng buộc, tình yêu chẳng là cái gì cả Thích thì đến mà không thích thì ra đi Ông Thực yêu chị thực lòng nhưng với chị chỉ có tiền mới quan trọng, còn tình yêu Đúng như lời nhân vật tôi đã kể: Và cứ như thế đấy,
đến ở với ông ít lâu, gặp khi ông trắc trở, chị lại bỏ ông đi
2.2.2 Triết lý về cuộc đời, thái độ sống và lẽ sống
Cuộc sống là đa dạng và cách nhìn nhận của con người về cuộc sống ấy cũng đa dạng, không ai giống ai Qua lời thoại của mình, nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng đã thể hiện quan điểm, cách nghĩ, cách nhìn nhận của mình về lẽ sống, sự lựa chọn một thái độ sống trước cuộc đời Trong Cỏ dại, bà mẹ chồng Hấn đã đưa ra những triết lý về lẽ sống ở đời những mong đưa
đến cho Hấn một lối sống, một thái độ sống tích cực: Xã hội là một tổ chức khổng lồ, nhưng người nào việc nấy Kẻ văng ra khỏi guồng máy, chân không
đến đất, cật không đến trời, là cái mầm bất ổn Hư hỏng sa đọa cũng từ đấy mà
ra Sĩ, nông, công, thương, binh, ai cũng phải có một cái nghề, con ạ
Hoặc là: Con mới ra đây, còn non người trẻ dại Vốn liếng không một chinh, một chữ Nghề nghiệp không Mẹ
và cả nhà sẽ giúp con Cần là con phải chịu khó, cơ chỉ làm ăn (Cỏ dại, tr.231, 232)
Lượt thoại trên của bà cụ là hướng
đến con dâu nhằm tác động, mong cho con có sự thay đổi về cách sống, cách nhìn và hành động Nhưng đồng thời cũng thể hiện nhận thức, quan điểm của bà về lẽ sống Theo bà, trong cuộc
Trang 8trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008
sống, con người muốn tồn tại một cách
bình thường thì phải có một nghề, phải
chịu khó, cơ chỉ làm ăn
Không chỉ những người lớn tuổi mới
có lời thoại mang màu sắc triết lý, mà
ngay cả với bọn trẻ, lời lẽ của chúng
cũng rất sâu sắc, điển hình như bé Hà
và bé Ngàn trong Buổi bình minh
huyền thoại:
Đây là lời của bé Hà:
- Mày lại giữ ý với cô à?
- Không! Hà cười: Để sống được thì
không khó cô ạ
Còn đây là lời của bé Ngàn:
- Cháu cũng biết trông em, giặt giũ,
nấu nướng như cái Hà Con nhà nghèo
không thế thì chết (Buổi bình minh
huyền thoại, tr.316, 321)
Cũng là thể hiện quan điểm về lẽ
sống ở đời nhưng cô con gái ông lão
Biền trong Ngõ nhỏ tràn ánh trăng lại
bộc bạch trên một phương diện khác
Khi ông bố lấy một cô giáo góa chồng
năm mươi hai tuổi, cô con gái này đã
giao hẹn với cô giáo: Nếu bố tôi chết,
chợ trần gian sớm họp chiều tan, bà
phải dọn ngay đi nơi khác (Buổi bình
minh huyền thoại, tr.291)
Quan niệm về lẽ sống ở đời của cô
con gái này là thế Thái độ thật rõ ràng
và cũng thật ghê gớm
2.3 Lời thoại thể hiện mối quan hệ
đa chiều của người phụ nữ trong cuộc
sống
Trong xã hội hiện đại ngày nay,
người phụ nữ không còn bị khép kín
trong không gian gia đình, trong những
mối quan hệ hẹp với những thứ lễ giáo
phong kiến khắt khe Người phụ nữ
ngày nay đã có được sự “bình đẳng
giới ”, có được tự do chính vì vậy mà
có thể nói mối quan hệ của họ cũng
không chỉ còn giới hạn trong gia đình
mà đã được mở rộng trong cả xã hội
Người phụ nữ với mối quan hệ đa chiều trong cuộc sống, đó là những mối quan hệ như: Quan hệ với ông bà, cha
mẹ và con cháu; quan hệ với chồng; quan hệ với người yêu; quan hệ với bạn bè; quan hệ với đồng nghiệp; quan hệ với hàng xóm láng giềng Trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, những mối quan
hệ này của người phụ nữ đã được thể hiện thông qua lời thoại của chính
họ Chúng tôi đi vào xét cụ thể như sau: 2.3.1 Quan hệ với cha mẹ và con cái a/ Quan hệ giữa mẹ với con
Tình mẫu tử là thứ tình cảm thiêng liêng, khó gì có thể thay thế Đối với con cái tấm lòng người mẹ bao giờ cũng bao dung rộng lượng, hết lòng lo toan Trong mắt mẹ, những đứa con của mình, dù ở lứa tuổi nào thì chúng vẫn
là những đứa con bé bỏng, yếu đuối cần
được chở che Trước sự trở về của con trai sau bao năm trời xa cách, bà mẹ không kìm được cơn nức nở sung sướng:
- Phùng à Thế là anh đi được tám năm rồi đấy nhỉ? Ăn uống kham khổ quá hay sao mà choắt cheo thế hả con?
- Ô hay, sao con lại gắt với mẹ thế! Mày về mày không cho mẹ mừng à? Mày đi xa một ngày, mẹ lo buồn nẫu ruột nẫu gan một ngày Khổ, con giai tôi giờ sao chỉ bằng cái chét tay thế này! (Cỏ dại, tr 65)
Tấm lòng của người mẹ còn được thể hiện qua niềm vui mừng khôn xiết khi biết mình sắp có con Hấn trở về, tay cầm quả khế xanh cắn dở, miệng xớt nước “Mẹ ơi!” chưa kịp hỏi đã thấy
nó gọi vào trong lều, đứng sau quầy hàng, tốc hai vạt áo lên, ưỡn hai bầu vú thây lẫy trắng nhẫy, kêu nghèn nghẹn:
- Mẹ ơi, có chửa thật rồi! mẹ xem này!
- Này, Thêm ơi, tao sắp có con rồi
đấy (Cỏ dại, tr.232)
Trang 9Nguyễn Thị Quí Lân NGữ NGHĩA LờI THOạI CủA MA VĂN KHáNG, TR 45-54
Lượt thoại của Hấn ở ví dụ này chỉ
là lời thông báo thôi, nhưng ta thấy rõ
niềm vui dâng trào nơi Hấn Đứa con đã
làm cho Hấn thay đổi Hấn đang ở vào
thời kỳ tự ý thức được về mình, đang
đòi hỏi hoàn thiện bản thân Cái thai và
đứa con tương lai đánh thức Hấn, đánh
thức bản năng sinh tồn, bản năng làm
mẹ của Hấn, làm mẹ cả một công cuộc
lớn lao Vì chả phải là con người ta
trước nay thường tốt đẹp lên bởi con cái
họ đó sao!
b/ Quan hệ giữa con cái với cha mẹ
Cùng với tấm lòng bao dung,
thương con vô bờ bến của người mẹ, ta
cũng bắt gặp những tình cảm đáng trân
trọng mà con cái dành cho cha mẹ Với
cha mẹ, người phụ nữ trong truyện
ngắn Ma Văn Kháng luôn thể hiện thái
độ kính trọng, yêu thương, một mực giữ
lễ nghĩa truyền thống Nhâm trong Bến
bờ, suốt mấy năm trời đằng đẵng chị
không có điều kiện để về thăm mẹ Vì
điều đó, chị đã rất xót xa, ân hận và có
thể nói rằng nó trở thành nỗi niềm day
dứt không thể nguôi ngoai Để rồi
dường như, như không thể chần chừ lâu
hơn được nữa, chị đã quyết định về
thăm mẹ Trước những lời dặn dò của
mẹ, không kìm được chị đã phải thốt
lên:
- Mẹ ơi!
Bật lên một tiếng nấc nghẹn, Nhâm
ôm chầm mẹ Trong giây lát, qua thân
hình mẹ còm cõi, yếu đuối đang run rẩy
trong tay chị, chị nhận ra toàn bộ nỗi cô
đơn thống khổ của mẹ mình Chị khóc
ròng ròng: Mẹ ơi! con đã để lại mẹ nơi
này, con có tội với mẹ, mẹ ơi (Bến bờ,
tr.218)
c/ Quan hệ giữa mẹ chồng nàng
dâu
Trong quan hệ với cha mẹ và con
cái, cũng không thể không nhắc đến
mối quan hệ giữa mẹ chồng và nàng
dâu Có thể nói, quan hệ mẹ chồng nàng dâu “Cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt”
là vấn đề đã được phản ánh từ lâu trong văn học Có điều, trong các sáng tác trước đây địa vị chủ gia đình thuộc về
mẹ chồng, còn nàng dâu chỉ là kiếp tôi
tớ, bị đè đầu cưỡi cổ Ngược lại, trong văn học đương đại địa vị này có nhiều
đổi thay, nhất là khi mẹ chồng chịu cảnh ở chung với con cháu và nàng dâu
là kẻ nắm “tay hòm chìa khóa” Những mâu thuẩn gay gắt này được thể hiện rất rõ qua lời thoại của chính họ
Trong Bồ nông ở biển luôn diễn ra cảnh mẹ chồng - nàng dâu gây sự để mạt sát, thóa mạ nhau
Bà cụ từ trong buồng đi ra, đặt vòng khăn vừa quấn lên đầu, nhìn vợ Lương, cắn chặt hai hàm răng:
- Này nhà chị thâm môi kia! Chị là
họ nhà tôm, hả? Chị cứ tưởng chị là chủ cái nhà này, chị muốn làm gì thì làm hả!
Vợ Lương đỏ văng mặt quát:
- Bà im ngay đi!
- Này, mày bắt bà im mồm bao nhiêu năm nay rồi? Đã đến nước này thì
bà phải làm cho ra nhẽ
- Cụ mà nói nữa là tôi không để cụ yên đâu (Bồ nông ở biển, tr 34)
Trong Phép lạ thường ngày mâu thuẫn giữa mẹ chồng nàng dâu cũng đã
có khi trở nên gay gắt Bà Đồng từ trong buồng đã bước tới cửa thông ra sân từ lúc nào Đợi Đào nói hết câu, bà mới nhìn Đào, chậm rãi:
- Chị Đào! Chị vừa hỏi giật thằng bé: Bà nào! Bà nào! Tôi đây! Tôi là bà
nó đây Chị thử hỏi xem ăn nói như thế
có phải là con người có học không? Chống tay vào gối, Đào đứng dậy, mặt bỗng tối sầm, vội dụi vào bắp tay nâng cao, rồi như kẻ quấn trí, môi tím bợt hoác rộng, bật một hơi gào thật thê thảm và quyết liệt:
Trang 10trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008
- Bà để nó cho tôi! Tôi không khiến
bà!- A, chị Đào! Há hốc miệng, mặt thất
sắc, môi bà Đồng lật bật:
- Có thật là chị không khiến tôi
không? Chị Đào!
- Phải! Bà để mặc tôi Mặc tôi! Các
người cứ để mặc tôi! (Phép lạ thường
ngày, tr 394)
Tuy nhiên một thực tế cho thấy, dù
có những khi xung đột lên đến cao điểm
như thế, nhưng cái cuối cùng cũng chưa
đến mức con người cạn kiệt nghĩa tình
Nhân vật Thoa khi mẹ chồng bị tai nạn
và sau đó qua đời, chị đã có những cử
chỉ hành động chân thành Thoa mím
miệng, không đáp, kéo áo bà cụ, đặt bà
cụ trở lại tư thế cũ, rồi thình lình bước
xuống đất, nhìn quanh ngơ ngác-cái ngơ
ngác của kẻ mất hồn, thất thoát hết trí
khôn-và ngọng líu:
- Bố đâu?
- Ra gọi xích lô, đưa bà đi bệnh
viện!
Nói vừa hết câu, môi Thoa đã vội
bậm chặt lại, tím bầm Chị cố giữ cơn
bấn lọan trào lên từ lồng ngực sôi gào
(Bồ nông ở biển, tr.40)
Còn Đào, khi sự việc đã rơi vào
nghiêm trọng, bà Đồng bỏ đi, Đào đã ân
hận, nghẹn ngào nói rời rạc, đứt quãng
với chồng trong hơi thở yếu ớt:
- Anh xin lỗi bà hộ em Em không
muốn thế Mà sao bỗng dưng em lại thế
Thật tình không bao giờ em muốn thế
Anh à, dạo này em yếu quá Có lẽ em
không sống với anh, với con, với bà được
bao lâu nữa đâu (Phép lạ thường
ngày, tr.405)
Những lượt thoại của Đào và Thoa
đều thể hiện tình nghĩa con người, dù
muộn nhưng cả hai đều đã ân hận sau
những gì xảy ra Điều đó chứng tỏ Ma
Văn Kháng dẫu rất buồn cho sự đời
nhưng ông chưa bao giờ bi quan Có thể nói quan niệm nhân bản về con người trong truyện ngắn Ma Văn Kháng thấm
đẫm một tinh thần lạc quan Tinh thần lạc quan ấy có cơ sở ở niềm tin của nhà văn vào ý thức, lý trí và tính năng động như là bản chất của sự sống con người
3 Kết luận Lời thoại nhân vật nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng đa dạng, phong phú Một mặt nó là phương tiện để trao
đáp thông tin nhưng mặt khác qua lời thoại, ta thấy hiện lên rõ nét tâm lý, tính cách, sở thích, nguyện vọng của người phụ nữ Lời thoại của họ thể hiện tâm hồn nhạy cảm, thái độ nhẹ nhàng,
ân cần chu đáo, sự bao dung, lòng vị tha, đức hy sinh, sự đảm đang quán xuyến và cả những thói xấu của họ Ngoài ra, nhân vật nữ còn sử dụng lời thoại để thể hiện khát khao hạnh phúc, tình yêu thủy chung, cũng như bày tỏ những nỗi uất ức, bức xúc trong tâm hồn mình
Lời thoại nhân vật nữ giàu tính triết lý, vấn đề triết lý mà họ đề cập đến cũng rất đa dạng và phong phú Đó là những vấn đề về tình yêu; về cuộc đời, thái độ sống và lẽ sống; vấn đề về số phận, tâm lý, tình cảm con người Những lời thoại giàu chất triết lý này phần nào tái hiện được cuộc sống cũng như quan niệm và ước mơ khát vọng của người phụ nữ
Lời thoại của nhân vật nữ còn phản
ánh sâu sắc mối quan hệ đa chiều của
họ trong cuộc sống như quan hệ với cha
mẹ và con cái; quan hệ bà cháu; quan
hệ với người yêu; quan hệ với chồng Qua các mối quan hệ này, chân dung người phụ nữ hiện lên sinh động, chân thực đúng như chính họ ngoài cuộc sống thực