trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1A-2009 kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái và bò sát ở huyện Quỳ hợp, Nghệ An Đậu Quang Vinh a, Hoàng Ngọc Thảo b Tóm tắt..
Trang 1trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1A-2009
kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái và bò sát
ở huyện Quỳ hợp, Nghệ An
Đậu Quang Vinh (a), Hoàng Ngọc Thảo (b)
Tóm tắt Qua điều tra nghiên cứu đã xác định khu hệ ếch nhái, bò sát huyện Quỳ Hợp có 74 loài (gồm 18 loài ếch nhái và 56 loài bò sát) thuộc 21 họ, 3 bộ Trong đó có 19 loài ếch nhái, bò sát quý, hiếm và có giá trị bảo tồn Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra phân bố của các loài ếch nhái, bò sát theo sinh cảnh cũng như theo các khu vực có tầm quan trọng về bảo tồn Đặc biệt đã ghi nhận 29 loài ở khu vực núi đá vôi, là dạng địa hình đặc trưng cho huyện Quỳ Hợp
Huyện Quỳ Hợp thuộc khu vực Tây Bắc Nghệ An có toạ độ địa lý 19010’ - 19029’
vĩ độ Bắc, 104056’ - 105021’ kinh độ Đông, tiếp giáp với 6 huyện Quỳ Châu, Tương Dương, Con Cuông, Anh Sơn, Tân Kỳ và Nghĩa Đàn Đây là khu vực có địa hình gồm rừng núi đất, núi đá vôi và một phần đồng bằng Đặc biệt, ngoài khu vực núi đá vôi rải rác là các đồi núi thấp có độ cao từ 200 - 300 m Diện tích toàn huyện là 94.177,8
ha, trong đó có một phần của khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Pù Huống
Trong những năm gần đây đã có một số nghiên cứu về động vật có xương sống
được tiến hành, chủ yếu tập trung vào khu bảo tồn hoặc cả khu vực Tây Bắc Nghệ
An (Hoàng Xuân Quang và cs., 1993, 2005, 2006 [3], [4], [5])
Bài báo này dẫn ra kết quả nghiên cứu thành phần loài ếch nhái, bò sát huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An
I Phương pháp nghiên cứu
1.1 Địa điểm và thời gian
Các đợt điều tra khảo sát được tiến hành từ tháng 10/2006 đến tháng 11/2007 tại thị trấn Quỳ Hợp và các xã Văn Lợi, Châu Đình, Châu Quang, Yên Hợp, Châu Lộc, Liên Hợp, Châu Thái, Châu Lý, Bắc Sơn, Nam Sơn, Châu Cường, Châu Thành, Châu Hồng, Châu Tiến
1.2 Tư liệu và phương pháp
Thành phần loài được xác định qua phân tích 540 mẫu vật thu được ở thực địa; quan sát ngoài tự nhiên hoặc tại các điểm thu mua động vật; phỏng vấn người dân
và thợ săn địa phương Ngoài ra còn tham khảo tài liệu của các nghiên cứu trước đây [3], [4], [5]
Mẫu vật được bảo quản tại Phòng thí nghiệm Động vật, khoa Sinh học, trường
Đại học Vinh
Đặc điểm hình thái và định tên khoa học của các loài dựa vào tài liệu của Bourret R (1942, 1943) [2]; Smith M A (1943) [7]; Taylor E H (1963) [8] Tên phổ thông và tên khoa học của các loài theo Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Nguyễn Quảng Trường (2005) [6]
Nhận bài ngày 27/06/2008 Sửa chữa xong 25/10/2008.
Trang 2Đ Q Vinh, H N Thảo kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái , Tr 81-86
II Kết Quả Nghiên Cứu
2.1 Thành phần loài ếch nhái, bò sát ở huyện Quỳ Hợp, Nghệ An
Kết quả điều tra nghiên cứu đã ghi nhận ở huyện Quỳ Hợp có 74 loài ếch nhái,
bò sát thuộc 21 họ, 3 bộ (bảng 1), trong đó có 46 loài được xác định bằng mẫu vật, qua quan sát điều tra 6 loài và qua tư liệu 22 loài [3], [4] Ngoài ra còn có 1 phenon thuộc giống Gekko chưa được định danh Như vậy, số loài hiện biết ở huyện Quỳ Hợp chiếm 84,09% số loài của khu vực Tây Bắc Nghệ An [4] và chiếm 63,19% số loài của Nghệ An [3], [4], [5], [6]
Bảng 1 Thành phần loài ếch nhái, bò sát ở huyện Quỳ Hợp
TT Tên khoa học Tên phổ thông Tư liệu Phân bố
I Megophryidae Họ Cóc bùn
1 Leptolalax pelodytoides (Boulenger, 1893) Cóc mày bùn TL 2
2 Megophrys lateralis (Anderson, 1871) Cóc mắt bên TL 2
3 Bufo galeatus Gunther, 1864 * Cóc rừng TL 2
4 Bufo melanostictus Schneider, 1799 Cóc nhà M(8) 2,3,4,5,6
5 Hyla simplex Boettger,1901 Nhái bén nhỏ M(1) 6
6 Hoplobatrachus rugulosus (Weigmann,
7 Limnonectes limmocharis (Boie, 1834) Ngoé M(112) 1,3,4,5,6
8 Occidozyga laevis (Gunther, 1859 "1858") Cóc nước nhẵn TL 5
9 Occidozyga lima (Gravenhorst, 1829) Cóc nước sần M(9) 2,5
10 Rana guentheri Boulenger, 1882 Chẫu chuộc M(1) 1,2,5,6
11 Rana macrodactyla (Gunther, 1859
"1858")
Chàng hiu M(2) 2,5
12 Rana nigrovittata (Blyth, 1855) ếch suối TL 2
13 Rana taipehensis Van Denburgh, 1909 Chàng đài bắc M(4) 3,4,5
V Rhacophoridae Họ ếch cây
14 Polypedates leucomystax (Gravenhorst,
1829)
Chẫu chàng mép trắng M(7) 1,2,3,5,6
VI Microhylidae Họ nhái bầu
15 Kaloula pulchra Gray, 1831 ễnh ương thường ĐT 3,4,5,6
16 Microhyla heymonsi Vogt, 1911 Nhái bầu hây môn TL 2
17 Microhyla ornata (Dumeril and Bibron,
18 Microhyla pulchra (Hallowell,
1861"1860")
Nhái bầu vân M(7) 1,2,3,4,5,6
Trang 3trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1A-2009
TT Tên khoa học Tên phổ thông Tư liệu Phân bố
VII Gekkonidae Họ Tắc kè
19 Gekko gecko (Linnaeus, 1758) * Tắc kè M(1) 2,3,4,6
20 Gekko palmatus Boulenger, 1907 Tắc kè chân vịt TL 2
22 Cyrtodactylus chauquangensis Hoang et
al., 2007
Thạch sùng ngón châu quang M(4) 1
23 Hemidactylus frenatus Schlegel, in
Dumeril et Bibron, 1836
Thạch sùng đuôi sần M(149) 1,3,4
24 Acanthosaura lepidogaster (Cuvier, 1829) Ô rô vảy M(1) 2,6
25 Calotes versicolor (Daudin, 1802) Nhông xanh TL 2
26 Calotes emma Gray, 1845 Nhông emma M(5) 1,4,5,6
27 Draco maculatus (Gray,1845) Thằn lằn bay đốm TL 2
28 Physignathus cocincinus Cuvier, 1829 * Rồng đất M(2) 2,4,6
IX Scincidae Họ Thằn lằn bóng
29 Eumeces quadrilineatus (Blyth, 1853) Thằn lằn eme chỉ M(1) 5
30 Eumeces tamdaoensis Bourret, 1937 Thằn lằn eme tam
31 Mabuya chapaensis (Bourret, 1937) Thằn lằn bóng sapa M(1) 1
32 Mabuya longicaudata (Hallowell, 1856) Thằn lằn bóng đuôi
dài M(1) 1,2,5,6
33 Mabuya multifasciata (Kuhl, 1820) Thằn lằn bóng hoa M(37) 1,3,4,5,6
34 Tropidophorus baviensis Bourret, 1939 Thằn lằn tai ba vì M(7) 1
35 Tropidophorus berdmorei (Blyth, 1853) Thằn lằn tai béc mơ TL 2
36 Scincella reevesii (Gray, 1838) Thằn lằn cổ rive M(3) 1,3,5
X Lacertidae Họ Thằn lằn thực
37 Takydromus sexlineatus Daudin, 1802 Liu điu chỉ M(2) 2,4
38 Takydromus wolteri Fischer, 1885 Liu điu vôn te M(2) 4
39 Varanus salvator (Laurenti, 1786) * Kỳ đà hoa ĐT
XII Typhlopidae Họ Rắn giun
40 Ramphotyphlops braminus (Daudin,
1803)
Rắn giun thường M(2) 3,4,5 XIII Xenopeltidae Họ Rắn mống
41 Xenopeltis unicolor Reinwardt, in Boie,
1827
Rắn mống M(8) 4,6
42 Python molurus (Linnaeus, 1758) * Trăn đất ĐT 1,4
XV Colubridae Họ Rắn nước
Trang 4Đ Q Vinh, H N Thảo kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái , Tr 81-86
TT Tên khoa học Tên phổ thông Tư liệu Phân bố
43 Ahaetulla prasina (Reinwardt, in Boie,
1827)
Rắn roi thường M(2) 1,2,3,4
44 Amphiesma stolata (Linnaeus, 1757) Rắn sãi thường M(2) 2
45 Dendrelaphis pictus (Gmelin, 1789 ) Rắn leo cây M(5) 1,3,4,6
46 Boiga multomaculata (Reinwardt, in Boie,
1827)
Rắn rào đốm M(3) 1,6
47 Elaphe moellendorffii (Boettger, 1886) * Rắn sọc đuôi khoanh ĐT 1
48 Elaphe radiata (Schlegel, 1837) * Rắn sọc dưa M(4) 1,3,4
49 Enhydris plumbea (Boie, 1827) Rắn bồng chì M(27) 3,5,6
50 Enhydris chinensis (Gray, 1842) Rắn bồng trung quốc M(7) 5
51 Oligodon chinensis (Gunther, 1888) Rắn khiếm trung
52 Oligodon cinereus (Gunther, 1864) Rắn khiếm xám M(1) 1,2
53 Ptyas korros (Schlegel, 1837) * Rắn ráo M(3) 1,3,4,5,6
54 Rhabdophis chrysargus (Schlegel, 1837) Rắn hoa cỏ vàng TL 2
55 Rhabdophis subminiatus (Schlegel, 1837) Rắn hoa cỏ nhỏ M(11) 4,5
56 Sibynophis collaris (Gray, 1853) Rắn rồng cổ đen TL 2
57 Xenochrophis piscator (Schneider, 1799) Rắn nước M(37) 3,5,6
58 Sinonatrix percarinata (Boulenger, 1899) Rắn hoa cân vân đen TL 2
59 Bungarus fasciatus (Schneider, 1801) * Rắn cạp nong ĐT 1,3,5,6
60 Bungarus multicinctus Blyth, 1861 Rắn cạp nia bắc TL 6
61 Naja atra Cantor, 1842 * Rắn hổ mang M(5) 1,3,4,5,6
62 Ophiophagus hannah (Cantor, 1836) * Rắn hổ chúa ĐT 1,4 XVII Viperidae Họ rắn lục
63 Trimeresurus albolabris (Gray, 1842) Rắn lục mép trắng M(1) 4
64 Trimeresurus mucrosquamatus (Cantor,
1839)
Rắn lục cườm M(1) 1,2
65 Trimeresurus stejnegeri K Schmidt, 1925 Rắn lục xanh M(1) 4
66 Trimeresurus cornutus Smith, 1930 Rắn lục sừng M(1) 1
XVIII Platysternidae Họ rùa đầu to
67 Platysternon megacephalum Gray, 1831 * Rùa đầu to TL 2 XIX Emydidae Họ rùa thường
68 Cuora galbinifrons Bourret, 1939 * Rùa hộp trán vàng TL 2
69 Cyclemys tcheponensis (Bourret,
1939)
Rùa đất sê pôn TL 2
70 Geoemyda spengleri (Gmélin, 1789) Rùa đất spengle M(1) 1,2
71 Sacalia quadriocellata (Siebenrock, 1903) Rùa bốn mắt TL 2
XX Testudinidae Họ rùa núi
72 Indotestudo elongata (Blyth, 1853) * Rùa núi vàng TL 2
Trang 5trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1A-2009
TT Tên khoa học Tên phổ thông Tư liệu Phân bố XXI Trionychidae Họ ba ba
73 Palea steindachneri (Siebenrock, 1906) Ba ba gai TL 2
74 Pelodiscus sinensis (Weigmann, 1834) Ba ba trơn TL 2 Ghi chú:
(*): Các loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007)
Cột 4: ĐT điều tra; QS quan sát; M () mẫu và số mẫu; TL tài liệu [4]
Cột 5: Các sinh cảnh: 1 Núi đá vôi; 2 Rừng núi đất; 3 Rừng trồng; 4 Rừng phục hồi sau nương rẫy; 5 Đồng ruộng; 6 Làng bản và khu dân cư
2.2 Nhận xét
- Về các loài quý, hiếm có giá trị bảo tồn:
Trong tổng số 74 loài ếch nhái và bò sát của khu hệ có 15 loài (chiếm 20,27% tổng số loài) quý, hiếm có giá trị bảo tồn được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), gồm 5 loài ở mức VU (sẽ nguy cấp): Bufo galeatus, Gekko gecko, Physignathus cocincinus, Elaphe moellendorffii, Elaphe radiata; 7 loài ở mức EN (nguy cấp): Varanus salvator, Ptyas korros, Bungarus fasciatus, Naja atra, Platysternon megacephalum, Cuora galbinifrons, Indotestudo elongata, 2 loài ở mức CR (rất nguy cấp): Python molurus và Ophiophagus hannah
- Về phân bố theo sinh cảnh:
Trong các sinh cảnh nghiên cứu, gặp nhiều nhất là rừng núi đất với 37 loài (chiếm 50% tổng số loài), tiếp đến là núi đá vôi 29 loài (39,19%) Khu vực rừng phục hồi sau nương rẫy, đồng ruộng, làng bản và khu dân cư có 25 loài (33,78%), thấp nhất là khu vực rừng trồng 20 loài (27,03%) Có 5 loài chỉ gặp ở sinh cảnh núi đá vôi
là Cyrtodactylus chauquangensis, Mabuya chapaensis, Tropidophorus baviensis, Elaphe moellendorffi, Trimeresurus cornutus
III Kết luận
Kết quả nghiên cứu đã xác định khu hệ ếch nhái, bò sát huyện Quỳ Hợp có 74 loài (gồm 18 loài ếch nhái và 56 loài bò sát) thuộc 21 họ, 3 bộ Trong đó có 15 loài (chiếm 20,27% tổng số loài) ếch nhái, bò sát quý , hiếm có trong Sách Đỏ Việt Nam (2007)
Sinh cảnh rừng núi đất gặp nhiều loài nhất với 37 loài (50%), sinh cảnh núi đá vôi gặp 29 loài (39,19%), trong đó 5 loài chưa gặp ở các khu vực khác trong vùng nghiên cứu
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường, Sách Đỏ Việt Nam (phần Động vật), NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 2007, tr 7-21
[2] Bourret R., Les Batraciens de l'Indochine, Mem Inst Ocean - Indoch, Hanoi,
1942, pp 517
Trang 6Đ Q Vinh, H N Thảo kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái , Tr 81-86 [3] Hoàng Xuân Quang, Hoàng Ngọc Thảo, Cao Tiến Trung, Kết quả điều tra sơ bộ các loài ếch nhái và bò sát ở khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An, Tạp chí Sinh học, Hà Nội, Tập 27, số 4A (2005), tr 109-116
[4] Hoàng Xuân Quang và cs., Bảo vệ đa dạng động vật có xương sống (cá, lưỡng cư,
bò sát) hệ sinh thái rừng khu vực Tây Bắc Nghệ An, Đề tài KHCN cấp Bộ, Mã số
B 2005-42-84, Vinh, 2006
[5] Hoang Xuan Quang et all., Description of a new species of the genus Cyrtodactylus Gray, 1827 (Squamata: Sauria: Gekkonidae) from the karst of North central Vietnam, Russian Journal of Herpetology, Folium Publishing Company, Vol 14, No 2, 2007, pp 98-106
[6] Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Nguyễn Quảng Trường, Danh lục Bò sát và ếch nhái Việt Nam, NXB Nông nghiệp, Hà Nội, 2005
[7] Smith M A., The Fauna of British India, Ceylon and Burma, including the whole
of the Indo-Chinese subregion, Reptilia and Amphibia, Vol 3 - Serpents, London,
1943
[8] Taylor E H., The Lizards of Thailand, The University of Kansas Science Bulletin, Vol XLIV, No 14, 1963
SUMMARY
results of the preliminary survey of Amphibian and Reptiles
species in quy hop district, Nghe An Province The surveys have defined 74 species (include 18 amphibians species and 56 reptiles species) belonging to 21 families of 3 orders in Quy Hop Among them, 19 species are valuable, rare and they need to be conserved The results of survey show that distribution of amphibians and reptiles species in habitats and importance conservation areas Especially, 29 species have been recorded in the karts, which are specific topography form of Quy Hop district
(a) Cao học 14, chuyên ngành Động vật, Trường Đại học Vinh
(b) Bộ môn Động vật, Khoa Sinh, Trường Đại học Vinh.
