Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Sự gia tăng của yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay - nhìn từ cội nguồn truyền thống" ppsx

Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Sự gia tăng của yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay - nhìn từ cội nguồn truyền thống"... trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XX

Báo cáo nghiên cứu

khoa học:

"Sự gia tăng của yếu tố

kỳ ảo trong truyện

ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay - nhìn từ cội nguồn truyền thống"

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 1b-2009

sự gia tăng của yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay- nhìn từ cội nguồn truyền thống

đinh Trí Dũng (a)

Tóm tắt Gia tăng yếu tố kỳ ảo đã trở thành một xu hướng vận động của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Bài viết của chúng tôi đi sâu làm rõ mối quan hệ giữa yếu

tố kỳ ảo trong truyện ngắn hiện nay với các yếu tố thần kỳ, kỳ ảo trong văn học trung đại, văn học 1930 - 1945 để thấy được sự vận động hợp qui luật của dòng chảy lịch sử văn học

khoảng sau 1986 đến nay, một bộ phận

quan trọng của truyện ngắn Việt Nam

đã mở rộng khả năng phản ánh hiện

thực bằng cách đưa thêm các yếu tố “kỳ

ảo” (Fantastique) để tạo nên những tác

phẩm văn chương vừa có tính hiện thực,

nhân văn, vừa kích thích óc tưởng

tượng tích cực của người đọc, tạo ra

những hình tượng đa nghĩa, trong đó

cái thực được chuyển tải qua bức màn

sương khói hư ảo của cái không thực,

nhờ thế mà đánh thức khả năng đồng

sáng tạo của người đọc ở những mức

độ khác nhau, có thể tìm thấy xu hướng

này trong các sáng tác của Nguyễn

Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Ma

Văn Kháng, Lê Minh Khuê, Phạm Thị

Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị

Hảo, Lưu Sơn Minh, Lý Lan, Ngô Tự

Lập, Nguyễn Đình Bổn, Hồ Anh Thái

Trong một công trình nghiên cứu, qua

việc khảo sát 10 tập truyện ngắn tiêu

biểu xuất hiện sau 1975, tác giả

Nguyễn Minh Hồng đã thống kê được

50 truyện ngắn mà ở đó có sự tham gia

của yếu tố kỳ ảo ở những mức độ khác

nhau (1) Bùi Việt Thắng đã chính xác

khi khẳng định một đặc điểm của

truyện ngắn sau 1986: “Đã tái xuất loại

“truyện ngắn kỳ ảo” trong đó yếu tố

huyễn tưởng đã nâng cao trí tưởng

tượng của nhà văn, từ đó giúp bạn đọc

khám phá sâu hơn thực tại” (2) Trong

bài viết này, chúng tôi cũng dùng khái niệm cái “kỳ ảo”- tương đương với Fantastisque của phương Tây, khái niệm này khi chuyển sang tiếng Việt, các dịch giả thường dịch là kỳ ảo, kỳ dị, huyễn tưởng, huyền ảo Có lúc nó còn

được mở quá rộng biên độ thành Truyện

ma, truyện kinh dị Thuật ngữ này có nguồn gốc từ cái tên La tinh là Fantasticus, được Ampère - nhà phê bình văn học Pháp đưa ra khoảng năm

1828 nhằm giới thiệu với độc giả về Hoffmann, một nhà văn chưa hề có tên tuổi ở Đức lúc ấy (Theo chúng tôi, không nên lạm dụng khái niệm “kỳ ảo”

để chỉ mọi sáng tác mà ở đó có sự tham gia của yếu tố “ảo”, yếu tố ma quái Nếu mục đích chỉ là gợi sự hiếu kỳ, tò mò, thậm chí khiếp đảm, nhà văn rất có thể

sẽ trượt dần sang lãnh địa của truyện

ma quái, truyện kinh dị (ghost story), nơi có những tác phẩm khiến người ta phải e ngại về ý nghĩa nhân văn đích thực)

2 Sau ngày giải phóng miền Nam năm 1975, đất nước bước vào thời kỳ xây dựng xã hội mới với muôn vàn khó khăn, thử thách Cuộc sống bề bộn sau chiến tranh với bao nhiêu điều lạ lùng không thể giải thích bằng đầu óc duy lý thông thường, nhu cầu đi sâu khám phá thế giới nội tâm phức tạp, đầy bí ẩn của con người, quá trình tiếp xúc với hàng

Nhận bài ngày 13/02/2009 Sửa chữa xong 17/03/2009

đinh Trí Dũng sự gia tăng của yếu tố kỳ ảo trong truyện , tr 5-8

loạt sáng tác kỳ ảo của J Joyce, T

Mann, F Kafka, Edgar Allan Poe được

dịch ra tiếng Việt là những lý do khiến

cho các truyện ngắn kỳ ảo có mặt nhiều

hơn trong đời sống văn học chúng ta

Đọc nhiều truyện ngắn Việt Nam sau

1986, người ta thấy xuất hiện nhiều thủ

pháp tương đồng với các thủ pháp của

truyện kỳ ảo thế giới Chảy đi sông ơi,

Con gái thuỷ thần, Trương Chi (Nguyễn

Huy Thiệp), Sự tích ngày đẹp trời (Hoà

Vang), Hồn trinh nữ (Võ Thị Hảo), Thư

gửi mẹ Âu Cơ (Y Ban), Con hổ mun

(Đặng Thư Cưu) đã ảo hoá không -

thời gian, dùng những hình tượng thần

thoại và folklore đã được cải biến để tạo

ra những nhận thức bất ngờ cho người

đọc Nghệ thuật sử dụng cái nghịch dị

(Grotesque) được vận dụng để thể hiện

những nét dị biệt, khác thường ở nhân

vật Nguyễn Minh Châu là người sớm

đưa cái “dị biệt” vào văn học với nhân

vật Quì (Người đàn bà trên chuyến tàu

tốc hành), lão Khúng (“Phiên chợ Giát”

và “Khách ở quê ra”) Mô típ nhân vật

“hoá thân”, nhân vật biến dạng được

thể hiện khá thành công thể hiện

những suy tư sâu sắc về sự méo mó, què

quặt ở con người: Lão Khúng có lúc thấy

mình hoá thành con bò Khoang Đen

Lão còn thấy con cái mình dường như

không còn là con lão mà là con của loài

cầy cáo, trăn beo nào đấy Trong Lên

ruồi của Đoàn Lê, nhân vật trong cơn

sốt nhà đất đã biến thành ruồi ngay

trước mắt đồng nghiệp và gia nhập vào

thế giới ruồi và ở đó anh ta cũng không

thể thoát khỏi sự phàm tục, phi lý (Câu

chuyện của Đoàn Lê gợi nhớ “Biến

dạng” của Kafka với hình ảnh người

biến thành con bọ) Hoan (Chạy trốn

-Phạm Ngọc Tiến) mường tượng mình và

con lợn có chung một kiếp Lão Tuế

trong Hoá kiếp (Tạ Duy Anh) không

hiểu con Sừng măng hay chính lão đang

được hoá kiếp Với bút pháp kỳ ảo, các tác giả đã có những suy tư sâu sắc về con người, về những vấn đề nóng bỏng của cuộc sống hiện tại Và đây cũng là một biểu hiện của sự gặp gỡ tất yếu giữa văn học Việt Nam đương đại với văn học hiện đại thế giới

3 Rõ ràng, không thể phủ nhận

ảnh hưởng của văn học nước ngoài, đặc biệt là ảnh hưởng của bộ phận văn học

kỳ ảo có truyền thống từ Hoffmann, Edgar Poe, Balzac (Miếng da lừa) đến J Joyce, Th Mann, Buzzati, văn học kỳ

ảo Mỹ la tinh Nhưng theo chúng tôi, căn nguyên sâu xa của việc gia tăng các yếu tố kỳ ảo thì phải xem xét trong truyền thống văn học dân tộc Về phương diện này, Bakhtin thật có lý khi

ông viết rằng mọi hiện tượng văn học

đều “bắt rễ rất sâu vào ký ức xa xôi” Nguyễn Đăng Mạnh cũng cho rằng:

“Mỗi thể loại, ngoài ý muốn của người

sử dụng nó, không bao giờ chịu quên tổ tiên của nó dù đã lùi rất xa vào thời viễn cổ” (3) Còn Nguyễn Tuân thì nói

đến cái “gen” của thể loại Có thể thấy mối dây liên hệ bền chặt giữa các yếu tố

kỳ ảo của văn học sau 1986 với thần thoại, cổ tích, đặc biệt là với truyền thống văn xuôi trung đại với hàng loạt tác phẩm kiểu chích quái, truyền kỳ như Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục, Truyền kỳ tân phả Các tác phẩm này thường đem đến cho người

đọc một không khí hoang đường, lạ lùng, với những thần, phật, yêu quái, hồn ma nhan nhản khắp nơi đang hàng ngày, hàng giờ can thiệp vào cuộc sống con người Các tác giả truyền kỳ, bên cạnh niềm tin nhất định vào những yếu tố siêu nhiên còn chủ yếu muốn dùng cái kỳ ảo như một thủ pháp để thể hiện những nghịch cảnh trớ trêu, những số phận bi kịch, đồng thời để

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 1b-2009

giáo hoá, răn đời Đến thời kỳ 1930 -

1945, hàng loạt tác phẩm có yếu tố kỳ

ảo xuất hiện trong các sáng tác của Thế

Lữ, Thanh Tịnh, Nguyễn Tuân, Nhất

Linh (Trại bồ tùng linh, Vàng và máu

của Thế Lữ, Đám cưới hai u hồn ở chùa

Dâu, Bóng ma nhà mệ Hoát của Vũ

Bằng, Lan rừng, Bóng người trong

sương mù của Nhất Linh, Rượu bệnh,

Xác ngọc lam, Loạn âm của Nguyễn

Tuân) Dường như lúc này, người viết

không còn muốn phúng dụ, răn đời mà

qua những cái hoang đường muốn tìm

một cách thức để “lạ hoá” văn chương,

cuốn hút người đọc bằng những cảm

giác khác lạ, thậm chí rùng rợn Đáng

chú ý trong số này là hàng loạt tác

phẩm “Yêu ngôn” của Nguyễn Tuân

xuất hiện trên các tờ Thanh nghị và

Trung bắc chủ nhật, tạo thành cả một

mảng sáng tác độc đáo của ông Nguyễn

Tuân - người hâm mộ Liêu trai chí dị

của Bồ Tùng Linh, bằng tài năng của

mình đã tạo ra cả một thế giới nửa

người, nửa ma, mà ma cũng là loại ma

tài hoa, tài tử, luôn khắc khoải đi tìm

cái đẹp, sống ở cõi âm nhưng vẫn hướng

về cõi trần để làm tiếp việc đền ơn, báo

oán, trả nghĩa, trả tình còn dang dở Có

lẽ cho đến nay, chưa có nhà văn hậu

sinh nào vượt được Nguyễn Tuân với

những tác phẩm ma quái, rùng rợn kiểu

Liêu trai như Xác ngọc lam, Lửa nến

trong tranh, Chùa đàn Sau cách

mạng tháng Tám, với truyền thống

nhấn mạnh tính hiện thực, tính tuyên

truyền, tính chính trị, các yếu tố kỳ ảo

có lúc bị xem như mê tín, dị đoan, phản

duy vật Vì thế nó dần dần trở nên lạc

loài trong đời sống văn học Sau thắng

lợi mùa xuân 1975, đặc biệt là sau

1986, yếu tố kỳ ảo lại dần dần xuất hiện

trở lại, ngày càng sâu đậm, phản ánh sự

vận động mang tính qui luật, khi chúng

ta biết rằng hiện thực cuộc sống và nội

tâm con người luôn luôn chứa đựng những điều bí ẩn và kỳ lạ, những điều

bí ẩn ấy không bao giờ cả khoa học lẫn văn chương có được lời giải đáp cuối cùng

Đọc các truyền ngắn kỳ ảo sau

1986, người ta dễ dàng nhận ra mối dây liên hệ bền chặt với truyền thống Truyện ngắn kỳ ảo Việt Nam không nhiều những tình tiết giống truyện kỳ

ảo thế giới như ký giao kèo với quỉ, tiếng hú trong đêm, xác chết gõ cửa, ứng nghiệm của lời phù chú…Ngược lại, truyện kỳ ảo của ta thường tìm về với cội nguồn truyền thuyết, cổ tích, dã sử hoặc truyện truyền kỳ dân tộc Đọc Nguyễn Huy Thiệp, ta thấy “hiện diện vết tích của các huyền thoại, truyền thuyết, dân ca, tục ngữ và đó không đơn giản chỉ là những trích đoạn riêng rẽ hay sự mượn nhập các môtip mà là sự

ảnh hưởng, cách điệu hoá chúng” (4) Bản thân tác giả cũng xác nhận: “Khi viết văn, tôi luôn luôn tìm lại những giá trị truyền thống Tôi nghĩ một nhà văn phải bắt đầu từ những kinh nghiệm nguyên thuỷ nhất của dân tộc mình” (4)

Có lẽ vì thế mà nhiều nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp là những con người suốt đời đi tìm huyền thoại, tìm “giấc mơ ban ngày” về Mẹ Cả (Con gái thuỷ thần), về trâu đen (Chảy đi sông ơi), về hoa tử huyền (Muối của rừng) Nhiều truyện ngắn của Võ Thị Hảo như những truyền thuyết, dã sử, cổ tích viết lại, với những tiêu đề gợi màu sắc huyền ảo: Dây neo trần gian, Vũ điệu địa ngục, Hồn trinh nữ, Biển cứu rỗi , với các

khu rừng kia…”, “Ngày ấy…” Tạ Duy Anh, Lý Lan, Ngô Văn Phú, Ngô Tự Lập cũng đã tạo ra trong nhiều truyện ngắn những tình huống, những nhân vật bảng lảng sương khói, với những mô típ quen thuộc của dân gian

đinh Trí Dũng sự gia tăng của yếu tố kỳ ảo trong truyện , tr 5-8

và văn xuôi truyền kỳ trung đại như âm

dương gặp gỡ (Hoa lạ - Nguyễn Đình

Bổn, Miêu Cẩm - Lưu Sơn Minh, Cặp bồ

với ma - Ngô Văn Phú, Giấc mộng tâm

giao - Lã Thanh Tùng); mô típ báo ân,

báo oán (Xác chết trả thù - Ngô Tự Lập,

Huyền thoại về người đẹp - Kiều Bích

Hậu, Bướm trắng - Ngô Văn Phú, Người

cùng phố - Nguyễn Anh Thư); môtip “sự

lạ” như cô bé mồ côi nhỏ bé nhấc được

hòn đá nặng chưa từng ai nhắc nổi

(Nàng Sinh - Nguyễn Huy Thiệp), bông

đại trắng trên tờ lịch bỗng biến mất

(Hoa đại trắng - Đức Ban) Quan niệm

về sự sống của linh hồn sau khi chết,

quan niệm về mối liên thông cõi âm và

cõi dương, quan niệm thiện giả thiện

báo, ác giả ác báo của cha ông xưa

đang sống lại trong những hình thức

hiện đại Và những niềm tin tâm linh

ấy quả là cần thiết để con người biết

dừng lại trước cái ác, biết sống nhân

hậu hơn với đồng loại

Tất nhiên, trong xã hội hiện đại, không ai lại chỉ nhắm mắt tin vào những điều bí ẩn, không ai tìm về quá khứ để chỉ sống với quá khứ Đưa cái kỳ

ảo vào văn học cũng chỉ là một con

đường trong nhiều con đường để nhà văn khám phá chiều sâu của hiện thực

đời sống Cũng còn chờ thêm thời gian

để nói rằng đã xuất hiện một khuynh hướng văn học kỳ ảo trong văn học Việt Nam Nhưng rõ ràng đây là một trong những hướng đi triển vọng của truyện ngắn, là sự gặp gỡ tất yếu giữa xu hướng hội nhập với bên ngoài và sự tìm

về những truyền thống văn học dân tộc Thạch Lam trong Theo dòng từng nói

đại ý rằng muốn tiến kịp nhân loại thì trước hết phải đi sâu vào tâm hồn dân tộc mình Rõ ràng, truyền thống văn học đang tiếp sức, đang bền bỉ, âm thầm tạo nên sức mạnh cho sự sáng tạo của các nhà văn nói chung, cho các cây bút truyện ngắn hôm nay nói riêng

Tài liệu tham khảo

[1] Nguyễn Minh Hồng, Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Vinh, 2002

[2] Phan Cự Đệ (chủ biên), Văn học Việt Nam thế kỷ XX, NXB Giáo dục, 2004, tr 341 [3] Nguyễn Đăng Mạnh, Lời giới thiệu Yêu ngôn, NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2000, tr 11 [4] TN Philimonova, Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp, NXB Văn hoá - Thông tin, Hà Nội,

2001, tr 59

SUMMARY

The INCREASE OF FANTASY IN VIETNAMESE SHORT STORIES

FROM 1986 UP TO NOW in the perspective of TRADITIONAL POSITION

Increase of fantanstic character has become a evident tendency of Vietnamese short stories in the period from 1986 up to now The paper deals with the relationship between fantanstic character in contemporary short stories and the one

in the middle time and the period from 1930 up to 1945 literature in the order to define indispensable movement of literature development

(a) khoa ngữ văn, trường đại học vinh