Viết về họ, nhà văn đã có những suy ngẫm, tìm tòi và phát hiện mới về số phận con người ngoại ô gắn với sự đổi thay của hoàn cảnh.. Bằng những sáng tác đầu tay, Tô Hoài đã thể hiện được
Trang 1trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009
con người ngoại ô trong truyện ngắn Tô Hoài
trước cách mạng tháng tám
Thái Thị Lan Anh (a)
Tóm tắt Trong bài viết này, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu cách nhìn về con người của Tô Hoài qua truyện ngắn trước Cách mạng Viết về họ, nhà văn đã có những suy ngẫm, tìm tòi và phát hiện mới về số phận con người ngoại ô gắn với sự đổi thay của hoàn cảnh Đó là một trong những đóng góp của Tô Hoài đối với nền truyện ngắn trước Cách mạng
uan niệm nghệ thuật về con
người là phương diện mang tính
đặc thù trong tư duy nghệ thuật của
nhà văn Trong sáng tạo nghệ thuật,
nhà văn nào cũng có ý thức thể hiện
một quan niệm nghệ thuật sâu sắc, độc
đáo Tô Hoài là một trong những nhà
văn như thế Suốt cuộc đời cầm bút, ông
vẫn không ngừng trăn trở, kiếm tìm để
làm nên những tác phẩm nghệ thuật
đặc sắc, đưa đến một cách nhìn mới về
con người, về cuộc đời Bằng những
sáng tác đầu tay, Tô Hoài đã thể hiện
được quan niệm mới về hình ảnh con
người ngoại ô trong bối cảnh những
năm trước Cách mạng
Viết về những con người ngoại ô, Tô
Hoài thường chú ý những mối quan hệ
gia đình, họ hàng, làng xóm của vùng
ven thành trước sự thay đổi của hoàn
cảnh xã hội Có thể nói, họ là những con
người chân chất, gần gũi mà ông có sự
thấu hiểu sâu sắc từ tâm hồn, tính cách
đến lối sống, phong tục sinh hoạt Trên
những trang viết của mình, nhà văn đã
thể hiện hết sức chân thực, xúc động tất
cả những gì diễn ra trong cuộc sống
hàng ngày của người dân quê hương
Tạo nên được những hình ảnh thấm
thía, xót xa ấy, một phần là do chính
những gì bản thân Tô Hoài từng trải
nghiệm Đất nước trong cảnh nô lệ,
nghề
nghề tơ cửi cổ truyền ở làng Bưởi suy sụp và trở nên tiêu điều xơ xác, nhiều gia đình phải li tán, nhiều thợ cửi thất nghiệp phải kéo nhau ra Kẻ Chợ hoặc đi phu Nam Kỳ, vào Sài Gòn… Trong sự biến đổi ấy, Tô Hoài đã nhận thấy ảnh hưởng của nền kinh tế tư bản làm cho
đời sống con người cũng đổi thay, bao nếp sống xưa cũ, bao phong tục bị xáo trộn, mai một
Là nhà văn thân thiết của làng quê Nghĩa Đô, Tô Hoài luôn mở rộng lòng mình để cảm nhận bao biến động trong cuộc sống của người dân nơi đây Ông
am tường và nhạy cảm hơn ai hết trước tâm lý, tính cách khác thường đang diễn ra xung quanh Giờ đây, những con người ven đô ấy, đã ít nhiều nhiễm thói tục của chốn kinh kỳ với bao đổi thay phức tạp Họ không thuần tuý là những con người dân quê như các miền quê khác Bởi vùng quê mà họ sinh sống là vùng gần với Kẻ Chợ “chỉ cần nhảy tàu
điện một thoáng là ra đến Kẻ Chợ, có tàu điện, có tàu hoả, ô tô, nước máy chảy ngược, có ông Tây, bà Đầm và những cô tân thời ” [1, 253] Sống gần với đô thị như thế nên nếp sống, sinh hoạt của họ bị đảo lộn là điều dễ hiểu Dấu ấn đô thị đã len lỏi vào lối sống của người dân nghèo, người thợ thủ
Nhận bài ngày 13/3/2009 Sửa chữa xong 13/4/2009
Q
Trang 2T T L Anh con người ngoại ô trong truyện ngắn Tô Hoài , tr 5-9 công, người nông dân, người trí thức
Những thầy giáo làng nghèo túng trong
Giăng thề như Kền, Câu, Răng,
Hoạnh cũng bị cuốn theo ham muốn
tầm thường Các nhà giáo ấy dù cái ăn
cho cuộc sống hàng ngày chưa đủ
nhưng cũng cố góp chung tiền làm
chung một chầu ả đào cho thoả thú vui
chơi Họ gọi nhau bằng ngôn ngữ “lai
căng”: “Vu”, “Moa”, “Toa”, chào nhau
theo thứ tiếng mới lạ “Bông dua”, “Xà
và”, “bồng” Ngôn ngữ “Tây” này cũng
trở nên thông dụng với bác Quyền Vực
(Vàng phai) sau một thời gian đi lính
Tây về Chính ảnh hưởng của đời sống
thị thành đã làm cho con người của làng
quê Nghĩa Đô hướng về quầng sáng của
thành phố, về chốn nhộn nhịp ăn chơi,
mua bán Hình ảnh những cô gái hát ả
đào trong Giăng thề cũng đang bắt đầu
học đòi theo lối sống kinh kỳ từ trang
phục cho đến suy nghĩ “hai cô tân thời
ăn mặc đờ mi, quấn tóc, đi guốc”
Những đổi thay không ngờ của cô Miến
khiến cho lòng anh giáo Câu nghèo
cũng phải thốt lên: “Miến ơi! chẳng nên
ở đất Kẻ Chợ Chúng ta là người chân
quê” Chỉ cần một lần lên tỉnh thì
“hương đồng gió nội” của cô cũng “bay
đi ít nhiều”, không còn cô Miến ngày
trước Câu gặp, mà là “cô tân thời làng
ta ( ) đầu chít khăn nhiễu vàng dây
Một bên mái tóc gài chùm hoa mộc
Tấm áo nhiễu tây nâu mịn Mỗi bước đi
ống quần lĩnh bóng loáng xao động
nhịp nhàng Chưa bao giờ Miến ăn
mặc tân thời như thế này Dáng cô bước
lả lơi, tay ve vẩy thong thả Rõ ra lối đi
của người Kẻ Chợ, ăn trắng, mặc trơn”
(Giăng thề)
Sự đổi thay của những người dân
quê nơi đây còn biểu hiện ở sự hiện đại
trong cách bày biện, trang trí nhà cửa
Tô Hoài đã chỉ ra cho người đọc thấy rõ
hiện tượng này qua truyện ngắn Bức vẽ
truyền thần Cái cách mà ông nhang Chỉnh sắp xếp trong nhà là lối khoe của hợm hĩnh của kẻ thích học đòi lối sống thị thành “bây giờ ông nghĩ cách bày biện ở trong nhà ( ) Hai gian bên treo
la liệt những ảnh và tranh Tàu loè loẹt Trên bàn thờ, cái đỉnh đồng bóng nhoáng làm át cả những chiếc mâm bồng đỏ và chiếc đèn ba dây đen xỉn Gian bên phải, một cái phản bằng ba tấm gỗ mít ” Đặc biệt, qua sự gợi ý, tâng bốc của bác Quyền Vực về bức vẽ truyền thần “chỉ có ngoài tỉnh người ta mới biết chơi Ông cũng nên chơi một cái truyền thần cho khác kiểu”, đã thôi thúc ông lên tỉnh, ông “sung sướng, hả
hê thực” bởi đã có “những thứ mà bấy lâu nay ông hằng ao ước - do bác Quyền Vực khơi mào cho Bức vẽ truyền thần
ấy trở thành một sự kiện lạ, khiến ai cũng ao ước trầm trồ “Chịu! Thiên hạ lắm người tài” Phong thái, điệu bộ của nhang Chỉnh qua bức hình càng khẳng
định thêm những tiếp xúc mau lẹ của người dân Nghĩa Đô với cuộc sống mới
“ông nhang Chỉnh chít khen đen nhánh, trên mồm, chỉnh chện hai cái mác ria
đen nhọn hoắt Sao mà khéo thế, tài thế
Ông mặc áo gấm (ô hay, ông Nhang có
áo gấm bao giờ), gấm hoa tròn như cái bát cẩn thân, ông ngồi trên bộ ghế rất sang Cánh tay ông khuỳnh ra, tựa vào mép cái bàn, một tay ông cầm chiếc quạt Rõ ra điệu bộ một người đúng bậc
và phong lưu”
Là cây bút hiện thực khách quan, Tô Hoài không hề né tránh những hiện tượng không lành mạnh của đời sống thị thành Ông đã đưa lên trang viết tất cả hình ảnh chân thực về sự thay đổi của người dân quê hương Biết bao những mối tình lãng mạn của trai gái trong làng cũng bị cái bả phù hoa Kẻ Chợ làm cho tan vỡ, chia li Tình yêu của cô Miến và anh giáo Câu với những
Trang 3trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 lời thề nguyện dưới ánh trăng dịu dàng,
giờ đây cũng tan tành theo mây khói,
theo cuộc sống đô thị, làm cho “ruột Câu
đau quặn từng khúc” và thốt lên trong
nỗi bất lực của chàng trai ý thức rõ
thân phận của người nghèo thôn quê
“đàn bà nhẹ dạ, mau quên” (Giăng thề)
Chuyện phụ tình “tham vàng bỏ ngãi”
của Mây (Vàng phai) xem ra cứ nhẹ
như không Những lời thề nguyền đá
vàng rồi cũng phôi phai khi Mây gặp
Quyền Vực - lính “khố đỏ” từ tỉnh về
Hẹn đã để người yêu tuột khỏi vòng tay
của mình và chịu thất thế trước Quyền
Vực, chỉ vì anh quá rụt rè và thiếu đi
những lời nói năng hoa mỹ, những cử
chỉ yêu thương tình tứ, mới mẻ của
chốn đô thành So với Hẹn, thì Quyền
Vực lại có tất cả, bởi anh ta từ tỉnh về
làng, học đòi kịp thời lối sống kiểu cách,
lối yêu đương “Âu hoá” Từ trang phục
lạ mắt cho đến cách thể hiện của Quyền
Vực khi gặp người làng cũng sặc mùi
chốn phồn hoa khiến cho người dân quê
phải trầm trồ, ngạc nhiên “giày Tây nện
cồm cộp ( ) Cái tiếng động lạ ấy làm
cho bao nhiêu chó và trẻ con trong xóm
chạy nhảo ra xem Bởi vậy ở cái xóm
tỉnh mạc ấy, cả năm cũng chả một lần
có cái âm thanh kỳ quặc như vậy ( )
ngã cái mũ vàng ra chào theo kiểu Tây”
Đặc biệt trong cách biểu lộ tình cảm
“rất hiện đại” với “những câu nói êm
dịu ngọt như đường, khác hẳn lối rụt rè,
khờ khạo của chàng Hẹn chân quê
“Quyền Vực ta đến sát tận nơi, giơ hai
tay quàng chặt vai cô ả” và thủ thỉ nồng
nàn: “ Mình ơi! Tôi yêu mình quá Mình
đừng nguây nguẩy thế Tôi bảo mẹ cho
tôi lấy mình Chúng ta lên Hà Nội ở với
nhau sướng lắm” và “không quên cái lối
từ biệt nhau của các cặp tình nhân Hà
Nội là hôn một cái” Những lời tỏ tình,
hứa hẹn có cánh ấy, như một “cơn gió
lạ” có sức cuốn hút mãnh liệt đối với
Mây, hắn đã dùng “quyền lực chiếm
được mối tình của cô Mây [2, 136] Vì thế, Mây đã quên Hẹn một cách nhanh chóng, giờ đây cô ta chỉ nhớ “cái hôn
đánh choét vào má của bác Quyền Vực giỏi trai, lịch sự và mốt mới ( ) Thế là cái mảnh tình nhẹ bỗng của anh cu Hẹn bay lên trời”
Xây dựng hình ảnh những con người ngoại ô trước sự thay đổi của hoàn cảnh, Tô Hoài không hề thi vị hoá cuộc sống của họ Ông đã lắng nghe, cảm thấu hết thảy mọi nỗi niềm của người dân nơi đây, để hiểu hơn về sự biến đổi tính cách của họ, đồng thời nhà văn còn muốn chỉ ra cho người đọc thấy rằng, chính môi trường đô thị là nguyên nhân đẻ ra nhiều thứ tệ nạn Vì thế, ta bắt gặp ở truyện ngắn thời kỳ này, hình
ảnh những người dân nghèo đã ảnh hưởng rất nhiều lối sống thực dụng Những cô gái chân quê như Miến, như Mây, rồi cũng bị văn minh tỉnh thành
“phỗng” mất bởi sự cám dỗ trước sức mạnh ghê gớm nền kinh tế mới Trong truyện ngắn Một người đi xa về, cuộc hôn nhân do cha mẹ sắp đặt được cô Pha ưng thuận cũng với mục đích thực dụng ấy “Ai mà biết được những ý nghĩ tráo trở của người con gái mắt trắng kia Muốn nơi no ấm, chẳng ai muốn nơi bần hàn Cô ta nghĩ phần lợi cho mình Tháng giêng ấy cô Pha lấy anh cả Nhiệm Đám cưới làng nọ đi sang làng kia rất linh đình” Sự phụ tình của Pha
đã làm cho anh Tại nhận ra rằng “chỉ vì anh ta thiếu đi một thứ, nên mới bị phụ tình Anh thiếu những đồng bạc tròn tròn, trăng trắng Gõ xuống gạch bạc kêu reng reng” Thế rồi, Tại đã đi vào Nam Kỳ để tìm được thứ mình còn thiếu và anh đã trở thành một tay buôn bán giàu sang Với những kẻ từ chốn thị thành về thì sự ảnh hưởng của lối sống thực dụng này càng đáng sợ hơn Động
Trang 4T T L Anh con người ngoại ô trong truyện ngắn Tô Hoài , tr 5-9 cơ lấy vợ của Quyền Vực (Vàng phai) đã
cho ta thấy rõ bộ mặt thật của kẻ hám
lời “Tôi nghĩ có vợ bây giờ lợi lắm. ở đã
không phải ở nhà thuê, mà lại thêm cả
tiền lương vợ mẹ ạ”
Như thế, ảnh hưởng của đời sống đô
thị đã thực sự chi phối cuộc sống của
người dân ngoại ô đem đến cho họ
nguồn sáng mới, nhưng thứ ánh sáng
ấy rồi cũng tàn lụi dần vì khó khắn của
sự kiếm sống, vì khủng khoảng kinh tế,
vì thất nghiệp, thiếu thốn, đói rách
Nhiều gia đình trước kia vốn đầm ấm
trong cảnh sum họp gia đình, nay trở
nên chia lìa, tan vỡ, họ đánh nhau, chửi
nhau, rồi xa nhau vì cái đói và miếng
ăn (Buổi chiều ở trong nhà, Nhà nghèo,
Cu Lặc) Những nền nếp, những phong
tục sinh hoạt văn hoá lâu đời bị vi
phạm và dần dần mai một, nền tảng
luân lý, đạo đức, nhân cách đang có
nguy cơ băng hoại Miêu tả, khám phá
về những con người này, Tô Hoài khác
các nhà văn khác, “trên những trang
sách của mình, Tô Hoài không nói đến
những thú vui xê dịch Ông cũng không
xây dựng kiểu nhân vật giang hồ, phiêu
bạt, mà ông muốn nói nhiều hơn đến
ước mong sum họp gia đình của những
tổ ấm trên mảnh đất thân thiết của
mình” [3, 111] Vì thế, chứng kiến sự
tàn lụi của những cách sống không còn
nguyên vẹn nếp xưa ở những con người
Nghĩa Đô vốn mộc mạc, chân chất đã
khiến cho nhà văn không khỏi xúc
động, xót xa Và hẳn rằng nhà văn đang
muốn giãi bày bao tâm sự với chúng ta
Phải chăng, đó là một lời nhắn nhủ tâm
tình về lẽ sống, về bản lĩnh, nhân cách
của mỗi con người trước sự xô đẩy của
hoàn cảnh?
Qua sự khám phá của Tô Hoài về
những con người ngoại ô trước sự ảnh
hưởng của đời sống đô thị, đã giúp ta
hiểu được phần nào quan niệm về con
người của ông nói riêng và các nhà văn hiện đại nói chung Văn xuôi hiện thực nhìn nhận xã hội trong quan hệ với số phận và ứng xử cá nhân, với hoàn cảnh, nhưng con người vẫn là điểm tựa để nhìn vào hoàn cảnh, con người vẫn là sản phẩm của hoàn cảnh Tất cả những sáng tác về quê hương của nhà văn đã
đem đến cho người đọc một cái nhìn mới
về con người đặt trong hoàn cảnh đặc biệt Quan niệm của Tô Hoài cũng là cái nhìn chung của các nhà văn hiện thực lúc bấy giờ, chỉ có điều là cách thể hiện của ông không giống họ Ông khám phá
và phát hiện những nét bản chất nhất ở người dân nghèo quê hương mình - sống chịu thương, chịu khó, bình dị, đáng thương và trước những biến động của xã hội họ cũng rất dễ bị dao động, thay
đổi Song sự thay đổi của họ không có gì ghê gớm, mạnh mẽ như một số nhân vật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao Gắn sự biến đổi của tính cách con người với hoàn cảnh là một quan niệm mang tính duy vật, song Tô Hoài cũng như một số nhà văn hiện thực phê phán cùng thời, chưa tiến tới một cách nhìn duy vật đầy đủ về quan hệ giữa con người với hoàn cảnh Chỉ đến văn học hiện thực theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa mới tìm ra được ẩn số của
nó theo tinh thần của Mác “Nếu như tính cách của con người ta do hoàn cảnh tạo nên thì do đó phải làm cho hoàn cảnh hợp với tính người” (Gia đình thần thánh)
Viết về những thay đổi của con người ngoại ô trước sự biến chuyển của hoàn cảnh xã hội, Tô Hoài không hề bôi nhọ họ Ngược lại ông đã bày tỏ cả niềm
đồng cảm sâu sắc với nhân vật như chính lời tâm sự của nhà văn: “Tâm sự xót xa của tôi đối với những nhân vật và cuộc sống, thật tình cũng không thể phân biệt được đấy là đau đớn cho cảnh
Trang 5trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 ngộ trong truyện hay chính vì những
gian truân cười ra nước mắt của chính
người cầm bút viết nên câu chuyện mà
mình cũng chính là một nhân vật trong
ấy” [4, 1] Qua những trang viết về
vùng quê của Tô Hoài, ta thực sự cảm
nhận được bao nỗi niềm băn khoăn trăn
trở, bao mong ước, hi vọng gìn giữ
những vẻ đẹp truyền thống của làng
quê ngàn năm văn hiến Với ngòi bút
hiện thực nghiêm nhặt, cách nhìn sắc
sảo, tinh nhạy, Tô Hoài đã tạo dựng
được bức tranh sinh động, độc đáo với những phát hiện mới về số phận con người ngoại ô trước sự đổi thay của hoàn cảnh Được nói, được viết, được tìm tòi khám phá về những con người quê hương sống gần gũi với mình, dẫu
có những điều làm Tô Hoài phải trăn trở - phải chăng cũng là niềm hạnh phúc lớn lao của một nhà văn chân chính
tài liệu tham khảo [1] Nguyễn Đăng Mạnh, Tô Hoài với quan niệm "con người là con người" Sách nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách, NXB Trẻ, TP Hồ Chí Minh,
2000, tr 352
[2] Hà Minh Đức, Lời giới thiệu "Tô Hoài về tác giả và tác phẩm", NXB Giáo dục, tr
136
[3] Hà Minh Đức, Lời giới thiệu "Tuyển tập Tô Hoài ", NXB Văn học, tr 111
[4] Tô Hoài, Tuyển tập truyện ngắn trước năm 1945, NXB Văn học, 1994, tr 1
Sumary
suburban people through to hoai's short stories
before the august revolution
In this paper, we conducted a thorough study on To Hoai's views on people through his short stories before the August Revolution Writing about them, he had his new thoughts, findings and discoveries of the fate of suburban people along with the changes in their life That is one of To Hoai's contributions to the short foundation before the August Revolution
(a)Cao học 14, chuyên ngành lý luận văn học, trường Đại học Vinh