trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 rèn luyện kĩ năng sử dụng phương pháp trình bày miệng cho sinh viên ngành sư phạm lịch sử Nguyễn Thị Duyên a, Nguyễn Thị H
Trang 1trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009
rèn luyện kĩ năng sử dụng phương pháp trình bày miệng
cho sinh viên ngành sư phạm lịch sử
Nguyễn Thị Duyên (a), Nguyễn Thị Hương (b)
Tóm tắt Phương pháp trình bày miệng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong dạy học lịch sử Trong bài viết này, chúng tôi tập trung làm rõ một số kĩ năng cơ bản nhằm khai thác phương pháp trình bày miệng trong dạy học bộ môn cho sinh viên ngành sư phạm Lịch sử nhằm tạo hiệu quả cao nhất cho bài học lịch sử ở trường phổ thông
1 Hiện nay, hàng năm tại khoa
Lịch sử, trường Đại học Vinh, có gần
một trăm sinh viên ngành sư phạm tốt
nghiệp ra trường Đó là chưa kể hàng
trăm sinh viên thuộc các hệ để hoàn
thành chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm
Điều đó đặt ra yêu cầu cho khoa Lịch
sử, nhất là tổ Lí luận và Phương pháp
dạy học bộ môn nhiệm vụ trang bị cho
các sinh viên này kiến thức về nghiệp
vụ sư phạm để đáp ứng yêu cầu dạy học
ở trường phổ thông
Trên cơ sở kiến thức về khoa học
giáo dục và chuyên ngành lịch sử đã
được trang bị trong thời gian học tập ở
trường đại học, các giáo viên tương lai
phải nghiên cứu kĩ chương trình, SGK,
đặc điểm tâm lý lứa tuổi, phải nắm
vững kiến thức về phương pháp dạy học
lịch sử ở trường phổ thông để có thể
thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ giáo
dục
Sinh viên cần nắm vững quá trình
hình thành tri thức lịch sử cho học sinh,
vận dụng các hình thức tổ chức dạy học
bộ môn, cấu tạo, nội dung của chương
trình, SGK môn học, đặc biệt nắm vững
hệ thống các phương pháp dạy học để
vận dụng vào thực tiễn sư phạm
Hệ thống các phương pháp dạy học
lịch sử ở trường phổ thông gồm nhiều
phương pháp, biện pháp cụ thể Về đại
thể, có thể chia các phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông thành 3 nhóm chính: các phương pháp thông tin
- tái hiện lịch sử, các phương pháp nhận thức lịch sử, các phương pháp tìm tòi - nghiên cứu Các nhóm này gồm những phương pháp cụ thể như: trình bày miệng, sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng tài liệu học tập Mỗi nhóm phương pháp, mỗi phương pháp có vị trí, ý nghĩa khác nhau trong quá trình dạy học bộ môn Trong đó, phương pháp trình bày miệng có một vị trí hết sức quan trọng Thế nên, theo các nhà nghiên cứu thì lời nói có thể thay thế đồ dùng trực quan, nhưng không có đồ dùng trực quan nào có thể thay thế lời nói
Đối với các sinh viên ngành sư phạm lịch sử, ngoài việc hình thành kĩ năng làm việc với đồ dùng trực quan, tài liệu học tập, trình bày bài giảng với
sự hỗ trợ của máy vi tính thì việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt bằng lời vẫn
được các giảng viên hết sức quan tâm Bởi vì trong quá trình sư phạm, lời nói
là phương tiện giao tiếp chủ đạo giữa thầy và trò, là công cụ, là đường dẫn của tri thức và là cách thức để giáo viên
tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh Ngoài ra, lời nói của giáo viên còn
Nhận bài ngày 28/5/2009 Sửa chữa xong 20/7/2009
Trang 2N T Duyên, N T Hương rèn luyện kĩ năng cho sinh viên , tr 17-21
có ý nghĩa quan trọng vì lời nói phong
phú do tính đa dạng của ngữ điệu, được
nung nóng bằng tình cảm và trở thành
một ngôn ngữ có sức thuyết phục hơn
Do đó, trong các tiết thực hành bộ
môn Phương pháp dạy học lịch sử, các
giảng viên phải dành một luợng thời
gian thích hợp để rèn luyện kĩ năng
trình bày miệng cho sinh viên Qua đó
rèn khả năng tự tin, phong thái chững
chạc khi đứng trước đám đông, rèn
luyên các thao tác sư phạm giúp sinh
viên có thể diễn đạt, giảng giải kiến
thức, kĩ năng, kĩ xảo
2 Nhóm các phương pháp trình bày
miệng trong dạy học lịch sử bao gồm các
phương pháp sau: thông báo, tường
thuật, miêu tả, nêu đặc điểm, giải thích
2.1 Phương pháp thông báo được
sử dụng rộng rãi, thường xuyên trong
dạy học bộ môn Với phương pháp này,
trong một thời gian ngắn, giáo viên có
thể trình bày tương đối đầy đủ các sự
kiện làm cơ sở cho nhận thức của học
sinh Mặc dù không giàu tính hình ảnh,
tính biểu tượng song đây là phương
pháp có thể cung cấp cho học sinh một
số lượng sự kiện lịch sử cơ bản trong
một thời gian ngắn nhất Khi vận dụng
phương pháp này, cần phải đảm bảo
tính chính xác, khoa học về nội dung
đồng thời phải phát huy tính tích cực
của học sinh trong việc tiếp nhận, vận
dụng và bổ sung kiến thức
2.2 Phương pháp tường thuật
không được sử dụng một cách thường
xuyên trong quá trình dạy học bộ môn,
song nó có ý nghĩa và tác dụng lớn
trong việc tạo hình ảnh cụ thể, tạo biểu
tượng sinh động, gây hứng thú học tập
cho học sinh Phương pháp này tốn thời
gian, yêu cầu sinh viên phải có sự đầu
tư công sức để tập hợp tư liệu, xây dựng
nội dung các bài tường thuật Do đó,
phương pháp này chủ yếu sử dụng khi tạo biểu tượng về những sự kiện lịch sử cơ bản, có ý nghĩa trọng đại đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc, lịch sử thế giới, có ý nghĩa giáo dục đặc biệt sâu sắc đối với học sinh Ví dụ, có thể tường thuật những sự kiện về chiến thắng của nhân dân ta trong kháng chiến chống ngoại xâm trên sông Bạch
Đằng của Ngô Quyền 938, chiến thắng chống Tống lần thứ nhất của Lê Hoàn năm 981, chiến thắng chống Tống của
Lý Thường Kiệt (1075-1077), ba lần kháng chiến chống Nguyên - Mông của quân, dân nhà Trần Khi tiến hành bài tường thuật, sinh viên phải dựa trên nguồn tư liệu đáng tin cậy, có quan
điểm đánh giá đúng đắn đối với sự kiện, nhân vật lịch sử Khi thực hiện phương pháp này cần xây dựng bài tường thuật theo kết cấu của N G Cácxốp Bài tường thuật gồm có ba phần: mở đầu; tiến trình của sự kiện - trong đó sắp xếp tình tiết của sự kiện theo chiều phát triển, để có thể tạo được căng thẳng trong kết cấu, tạo được cao trào; ở phần kết thúc, sắp xếp cho tình tiết giảm mức độ căng thẳng và kết thúc Kết cấu của bài tường thuật làm cho việc trình bày diễn biến các sự kiện lịch sử có chứa đựng mâu thuẫn cao độ để có thể tạo căng thẳng, kịch tính trong kết cấu
Ví dụ, sự kiện phá ngục Baxti 14/07/1789 trong CMTS Pháp thế kỷ XVIII được trình bày tạo cho học sinh nhận thấy tình thế cách mạng đã chín muồi, cho thấy sức mạnh của quần chúng trong việc tấn công pháo đài - nhà tù, đại diện cho chế độ quân chủ chuyên chế
Khi sinh viên thực hiện phương pháp tường thuật thì cũng cần sử dụng kết hợp với các loại đồ dùng trực quan như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ để học sinh có biểu tượng và bước đầu hình
Trang 3trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 thành khái niệm lịch sử Sinh viên cần
tạo nên các thao tác sư phạm khi tiến
hành bài tường thuật Thao tác trong
dạy học lịch sử là: “hệ thống các động
tác nhuần nhuyễn của thầy và trò diễn
ra trong hoạt động dạy học” [3, 13] Thế
nên, sau khi đã nắm vững hệ thống
kiến thức cần hình thành cho học sinh,
yêu cầu sinh viên phải hình thành các
thao tác sư phạm như: các động thái
biểu cảm của mắt, tay, bước đi trên bục
giảng nhằm tạo nên giá trị biểu đạt
cao nhất Đối tượng của bài tường thuật
thường là diễn biến của một sự kiện lịch
sử, sinh viên phải sử dụng ngôn ngữ
giàu hình ảnh của mình để học sinh
hình dung cụ thể các giai đoạn phát
triển của sự kiện lịch sử đó Khi lựa
chọn ngôn ngữ của bài tường thuật,
sinh viên cần chú ý đến đặc điểm này
vì: “Ngôn ngữ của tường thuật nặng âm
hưởng của sự vận động [3, 102]
2.3 Phương pháp miêu tả cũng
được sử dụng thường xuyên trong dạy
học lịch sử Đó là cách dùng lời nói để
trình bày cụ thể những đặc điểm bên
ngoài, bên trong của nhân vật, hiện
tượng lịch sử Phương pháp này nhằm
tái hiện lịch sử một cách chân thực trên
cơ sở xây dựng những biểu tượng cụ thể,
rõ ràng Qua đó, giúp học sinh phân
biệt các hiện tượng, đối tượng được đề
cập đến; tránh nhầm lẫn, tránh khuynh
hướng hiện đại hóa lịch sử
Đối tượng của miêu tả rất phong
phú Đó có thể là công cụ sản xuất, các
loại vũ khí, trang phục, điều kiện địa lý,
cơ sở kinh tế, công trình văn hóa, ngoại
hình và tính cách của các nhân vật lịch
sử
Khi miêu tả, sinh viên cần sưu tầm,
sử dụng các loại tranh ảnh, đồ dùng
trực quan khác Khi trình bày về các
nhân vật lịch sử như Phan Bội Châu,
Phan Châu Trinh, Nguyễn ái Quốc, sinh viên cần tìm chân dung các nhân vật tiêu biểu này để hỗ trợ cho đoạn miêu tả của mình
Phương pháp miêu tả trong dạy học lịch sử thường được chia làm hai loại chính: miêu tả bộ phận và miêu tả toàn cảnh Miêu tả bộ phận chủ yếu tập trung vào một khía cạnh của hiện tượng lịch sử, qua đó làm rõ đặc trưng của chúng Ví dụ, đoạn miêu tả của Hồ Chí Minh về các cuộc hành hình theo kiểu Linsơ ở Mĩ là một ví dụ thuộc dạng miêu tả này Đây là một kiểu hành hình man rợ theo kiểu trung cổ, được tiến hành trong thời kì cận đại của nước Mĩ Linsơ vốn là một điền chủ ở Viếcghinia, người đã “phát minh” ra kiểu hành hình này đối với những người nô lệ trong các
đồn điền miền Nam lúc đó, với những người phạm tội - nhất là đối với người
da đen Qua ngòi bút miêu tả tài tình của Người, chúng ta thấy hiện lên hình
ảnh một xã hội vô nhân tính, phân biệt dân tộc, coi người da đen như một công cụ Đó là hình ảnh của chế độ nô lệ
đồn điền ở miền Nam nước Mĩ thời cận
đại
Miêu tả toàn cảnh tập trung vào một đối tượng tương đối trọn vẹn như miêu tả trống đồng Ngọc Lũ, chùa Một Cột, chùa - tháp Phổ Minh
Trong bài miêu tả, sinh viên cần chú ý sử dụng ngôn từ để cụ thể hoá đối tượng lịch sử Đặc biệt, cần sử dụng các loại tài liệu lịch sử, số liệu để minh họa cho nội dung Ví dụ, miêu tả lăng TaJơ Mahan - một kiệt tác kiến trúc của ấn
Độ, sinh viên có thể dựa vào đoạn tư liệu trong cuốn “Tình nghĩa anh em Việt - ấn - Miên” của Hồ Chí Minh, viết năm 1958 như sau: “Lăng được xây dựng ở Agra, trên bờ sông Yamana, cách Đêli 200 km, trên một khu đất
Trang 4N T Duyên, N T Hương rèn luyện kĩ năng cho sinh viên , tr 17-21 hình chữ nhật, dài 508m, rộng 309m
Đây là lăng của hoàng hậu Nungtát
Mahan, vợ vua Sagiêhan (đầu thế kỷ
XVII) Hai vạn dân lao động làm trong
22 năm mới xong, tốn phí hơn 30 triệu
đồng rupi Lăng hình bát giác, cao 75
m, được xây bằng đá cẩm thạch và sa
thạch đỏ Nhìn vào ảnh, thấy nóc lăng
là hình vòm tròn khổng lồ Chung
quanh vòm nóc là 4 nhà “bát giác” (như
hình lăng thu nhỏ) Bốn phía là 4 tháp
tròn, đứng nhô lên cao, trên hình có 4
vọng lầu Trên vòm cửa hình cung, mi
cửa được chạm trổ rất tỉ mỉ Hai cánh
cửa bằng bạc (nay được thay thế bằng
hợp kim đồng) đi vào lăng Trên tường
đá cẩm thạch được chạm trổ như một
tấm thêu, lại dát ngọc thành hình chữ
một đoạn kinh Côran: “Người nào có
trái tim trong sạch thì hãy vào thiên
đường của trần gian” ở trong hang có
hai quan tài bằng đá của hoàng hậu
Nungtát Ma han và nhà vua
SaGiêhan Người kiến trúc sư xây lăng
này khéo lợi dụng điều kiện thiên nhiên
để tô điểm cho nó thêm đẹp Khi trời
nắng, những chạm trổ và những sắc
màu nổi lên óng ánh rất xinh tươi Đêm
trăng sáng thì sắc trắng của trăng và
màu xanh của vuờn hòa lẫn với ánh
trăng thành một phong cảnh rất thơ
mộng [4, 102-103]
Trong các đoạn miêu tả, sinh viên
cần đặc biệt chú ý tạo một cách diễn đạt
khúc chiết, rõ ràng, biểu cảm và phải
đảm bảo tính chính xác của các tài liệu
được sử dụng
2.4 Phương pháp nêu đặc điểm
cũng nằm trong nhóm các phương pháp
trình bày miệng Trong một số tài liệu,
người ta xếp nó vào một dạng đặc biệt
của phương pháp miêu tả trong dạy học
lịch sử Nó không đi vào miêu tả một
cách chi tiết mà chỉ nêu những nét nổi
bật về đặc điểm bên ngoài, bên trong của sự kiện, hiện tượng Nó giúp học sinh có một biểu tượng, hình dung chung nhất về nội dung lịch sử đó Sinh viên có thể sử dụng phương pháp này trong các trường hợp như: đan xen với đoạn tường thuật để cụ thể hóa một nội dung lịch sử; dùng để khái quát tính chất, bản chất của sự kiện, hiện tượng dưới dạng một hình ảnh tượng trưng - giúp học sinh dễ nắm nội dung lịch sử đó Ví dụ, khi nói đến lăng TaiJơ Mahan, người ta nghĩ đến “một công trình Hồi giáo thực sự, duy nhất ở ấn
Độ”, “là bài thơ bằng đá gấm”, Kim Tự Tháp Ai Cập là “những nấm mồ khối xây khổng lồ” Trong các tiết dạy, nếu
điều kiện thời gian không cho phép, muốn tạo biểu tượng về các nhân vật lịch sử, sinh viên cũng có thể sử dụng phương pháp này Ví như, nói đến Pie
đại đế (1672-1725) thì phải nhấn mạnh
đây là nhà cải cách số một, vĩ đại nhất trong lịch sử nước Nga, “người đã dùng những biện pháp dã man nhất để chống lại tình trạng dã man” (Vôn te); nói đến
M Rôbexpie là con người liêm chính của nhân dân, không thể mua chuộc
được, người đã cùng với các đồng chí của mình đưa cách mạng tư sản Pháp phát triển đến giai đoạn đỉnh cao - giai đoạn chuyên chính Jacôbanh
2.5 Phương pháp giải thích được sinh viên sử dụng thường xuyên trong các bài tập giảng của mình Đây là phương pháp có mức độ từ đơn giản đến phức tạp, tùy vấn đề cần giải thích cũng như trình độ của học sinh Sinh viên có thể giải thích một thuật ngữ, khái niệm hay một vấn đề lịch sử nào đấy Qua đó, giúp học sinh nắm chắc vấn đề, hiểu bản chất, cắt nghĩa được lí do tồn tại của sự kiện, hiện tượng lịch sử Ví dụ, học về Cách mạng tháng Tám 1945 ở Việt Nam, giáo viên và học sinh phải
Trang 5trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 giải thích được thế nào là “thời cơ ngàn
năm có một”, thế nào là “khởi nghĩa
từng phần”, “tổng khởi nghĩa”, “cách
mạng DCTS kiểu mới” Đối với phương
pháp này, sinh viên cần huy động kiến
thức đã học, đặc biệt phải sử dụng các
thao tác tư duy để giải thích Khi giải
thích, sinh viên cần chú ý đảm bảo tính
vừa sức đối với học sinh Ngoài ra, cần
tạo điều kiện để học sinh phát huy năng
lực nhận thức của mình bằng cách để
học sinh tự giải thích, giáo viên bổ
sung, sữa chữa sau
3 Nhóm các phương pháp trình bày
miệng có vị trí và ý nghĩa vô cùng trong
quá trình dạy học nói chung, dạy học
lịch sử nói riêng Thế nên, đối với công tác rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên, cần đặc biệt chú ý đến kĩ năng trình bày miệng Qua đó, sinh viên hình thành tác phong sư phạm, trau dồi khả năng diễn đạt bằng lời để
có thể hoàn thành tốt các mục tiêu sư phạm đặt ra trong bài học lịch sử Rèn luyện kĩ năng trình bày miệng cho sinh viên, tất nhiên cần đặt trong tổng thể các kĩ năng sư phạm khác như: kĩ năng
sử dụng đồ dùng dạy học, sử dụng phương tiện dạy học, khả năng tổ chức giờ học… Có như vậy, công tác rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên mới đạt được kết quả như mong muốn
Tài liệu tham khảo
[1] Phan Ngọc Liên (chủ biên), Phương pháp dạy học Lịch sử (tập 1 và tập 2), NXB
Đại học Sư phạm, 2002
[2] Trần Viết Thụ, Đại cương phương pháp dạy học Lịch sử, Vinh, 2000
[3] Kiều Thế Hưng, Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học, NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, 1999
[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, NXB CTQG, 1996
Summary
training the oral presentation skill for pedagogic historic students
The oral presentation method plays an important role in teaching history In this paper, we focused on clarifying some main skills with the aim at exploiting the oral presentation method in teaching history to pedagogic historic students in order
to get the highest effects in history lessons at secondary schools
(b) 46A lịch Sử, trường đại học vinh.