Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết "Mẫu Thượng ngàn" potx

Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết "Mẫu Thượng ngàn" Tín ngưỡng thờ Mẫu: Một nhà thực dân khác lại phải hứng chịu sự trừng phạt của Mẫu khi dám lên tiếng báng bổ đạo Mẫ

Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết "Mẫu Thượng

ngàn"

Tín ngưỡng thờ Mẫu: Một nhà thực dân khác lại phải hứng chịu sự trừng

phạt của Mẫu khi dám lên tiếng báng bổ đạo Mẫu là mê tín quàng xiên, thờ rắn

là tà giáo, không thể so sánh với các Phật giáo và Thiên Chúa giáo, ngay lập tức bị rắn (được người dân Cổ Đình cung kính gọi là “ngựa ngài”) đuổi (ở chi tiết này, người kể chuyện để cho người đọc thấy tính hư hư thực thực của thế giới được thêu dệt nhiều bằng lời đồn đại: “có người còn nói”, “có người còn kể lại những điều khó tin”, “chẳng biết những lời xầm xì ấy có đúng không”…

tr.436) Với chi tiết này, người kể chuyện muốn tạo một dư luận trong công

chúng để hạ bệ tư thế ngạo nghễ của kẻ đi chinh phục bằng phép thiêng của đạo Mẫu hiện ra ở chốn trần gian

Theo dẫn dắt của người kể chuyện, sự thức tỉnh của các nhà thực dân

đã đưa họ đến với nhận thức chung của cộng đồng thuộc địa Nhà văn đã để cho họa sĩ thực dân Pierre tổng kết về đạo Mẫu một cách say sưa và thấm thía như người trong cuộc: “Đạo của họ thờ mẹ Trời, mẹ Đất, mẹ Nước Họ nói đó

là đạo Người mẹ Có thể nói gọn, đó là đạo thờ khí thiêng của thiên nhiên, thờ người mẹ đã sinh ra thế gian này Thờ như vậy là thờ những điều cao quý nhất, đâu có phải là tà giáo” (tr.427)

Cùng với mạch truyện trên, người kể chuyện còn để cho nhà thực dân bênh vực và đánh giá cao tín ngưỡng dân gian bản địa, sánh nó ngang hàng với những tôn giáo lớn “Tôi nghĩ bất cứ tôn giáo nào cũng đều có trạng thái lênđồng Cơ Đốc giáo có sự thiên khải, Phật giáo có trạng thái ngộ đạo Khi đã

lí thuyết hóa, ta mới coi đó là tôn giáo Còn những sự thiên khải vô ngôn thì sao? Còn những người bình thường bằng trực giác bỗng nhiên thấy được

những điều đẹp đẽ bí ẩn thì sao?” (tr.715) Ở đây, người kể chuyện đã đồng nhất các khái niệm trên thực tế là không tương đồng nhau như: thiên khải, ngộ

đạo và lên đồng Chính vì vậy, người kể chuyện đã tạo ra những cuộc đối thoại

giữa các nhà thực dân với nhau mà phần thắng nghiêng về phía những người bênh vực và đề cao tín ngưỡng bản địa Với người kể chuyện, trước sự áp đặt của ngoại bang, tín ngưỡng dân gian Việt Nam có sức phản kháng mãnh liệt, sức cảm hóa sâu sắc, thậm chí, sự áp chế trở lại của nó là một bí ẩn khiến cho các nhà chinh phục thua cuộc Sức sống này được Nguyễn Xuân Khánh thể hiện trong tác phẩm bằng nguyên lí tính nữ, và Nguyễn Xuân Khánh đã mượn lời một nhân vật để đưa ra lí thuyết chinh phục cho rằng, sức mạnh chinh phục nam tính sẽ bị sự kháng cự mềm mại nữ tính đánh bại, từ đó đề cao nguyên lí tính nữ trong tác phẩm của mình (tr.347) Lí thuyết này được hiện thực hóa trong suy ngẫm của nhà văn qua những nhân vật phụ nữ đẹp và tràn trề sức sống Nhà thực dân Philipe đã bị chinh phục và đã chết trong một khát vọng khôn nguôi về hoan lạc và chiếm đoạt người phụ nữ đẹp của làng Cổ Đình là

cô Mùi, mà theo tác giả là hiện thân của vẻ đẹp tràn trề nữ tính và sự huyền bí của văn hóa bản địa

3 Tín ngưỡng dân gian với tư cách là vô thức cộng đồng cần khai phóng

Tâm huyết khám phá hạt nhân của văn hóa làng: Nguyễn Xuân Khánh là

người trăn trở với những vấn đề quan thiết đối với số phận của cộng đồng

Nếu như ở Hồ Quý Ly, ông chia sẻ những khó khăn to lớn của một nhà cách tân vĩ đại thì ở Mẫu Thượng Ngàn, ông đã nỗ lực tìm kiếm một yếu tố mang

tính nền tảng của văn hóa Việt, một hằng số có khả năng kiến tạo văn hóa Việt,

có sức cố kết cộng đồng qua bao cuộc nổi nênh, thăng trầm của lịch sử dân tộc từ xa xưa cho đến tận ngày hôm nay Người kể chuyện Mẫu Thượng

Ngàn đã thể hiện một khát vọng khám phá để nhận diện nó, soi xét nó từ nhiều chiều ngõ hầu nhận ra những gì bất cập, những gì cần khai phóng để tìm

hướng đi cho dân tộc Nhân tố đó, theo ông là văn hóa làng Chính ông đã tâm sự: “Tôi muốn viết một cuốn sách về văn hóa làng, một vấn đề thiết yếu của dân tộc Tất cả chúng ta hiện nay ít nhiều đều mang gốc nông dân, có tính

nông dân Cái hay, cái tốt cũng như cái hạn chế, nhược điểm cũng từ đó mà ra Tôi muốn phân tích sâu sắc vấn đề ấy Và dù có những hạn chế gì đi chăng nữa, tôi vẫn muốn đặt lòng tin và khẳng định một cách mạnh mẽ vào văn hóa Việt Nam”(14)

Ở đây, cần phân định rõ khái niệm văn hóa làng Trong bài Làng, liên

làng và siêu làng - mấy suy nghĩ về phương pháp, Giáo sư Hà Văn Tấn khi

nghiên cứu làng Việt Nam từ phương diện cấu trúc đã nêu và làm rõ các khái niệm làng, liên làng và siêu làng Ông viết: “Để tránh các khái niệm phiến diện,

đã đến lúc chúng ta phải chú ý đầy đủ đến các mối liên hệ giữa làng với bên ngoài, tức là những mối liên hệ ngoài cấu trúc Có thể chia những liên hệ đó làm hai loại: một loại gồm những liên hệ giữa làng này với làng khác, tức là mối liên hệ giữa các hệ thống tương đương, mà ở đây, chúng tôi gọi là liên hệ liên làng Loại thứ hai gồm những liên hệ giữa làng với cộng đồng hay khu vực rộng lớn hơn tức mối liên hệ giữa hệ thống coi làng với các hệ thống lớn chứa đựng nó mà ở đây chúng tôi gọi là liên hệ siêu làng Cộng đồng siêu làng rộng hẹp với các thứ bậc khác nhau Khi cộng đồng tộc người đã tiến tới trình độ dân tộc thì cộng đồng siêu làng lớn nhất là nước, là dân tộc”(15) Căn cứ vào sự phânđịnh này thì những tục thờ mà Nguyễn Xuân Khánh miêu tả trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn không chỉ thuộc phạm vi văn hóa làng (chỉ với việc thờ thần cây đa, thần cẩu) mà còn thuộc phạm vi liên làng (lễ hội thờ ông Đùng,

bà Đà, lễ hội đền Mẫu) Nói điều này để nhìn nhận rõ hơn về tính tương đồng của các làng ở phương diện tín ngưỡng vật linh (thờ Mộc thần, thờ Cẩu thần),

và tính mở, tính liên kết các làng từ góc độ tín ngưỡng dân gian (thờ Mẫu, lễ hội vùng); đồng thời, để thấy rõ hơn việc nhìn nhận tín ngưỡng dân gian (với cácđối lực: sức kết tủa, lắng đọng và sức bùng nổ và bứt phá, độ nhạy cảm và

tính vững bền, khả năng cố kết nội tại và khả năng kháng cự quyết liệt với các yếu tố ngoại lai) như một sợi chỉ cố kết cộng đồng làng và liên kết cộng đồng các làng là một phát hiện quan trọng của Nguyễn Xuân Khánh Tư tưởng này tạo nên tính hướng đạo, chất kết dính cho tác phẩm, vượt lên và lấn át phần viết của ông về mối giao lưu Pháp-Việt ở phương diện chính trị và lịch sử

Nhân vật cộng đồng và vấn đề tâm lí đám đông: Tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn không có nhân vật trung tâm mà có nhiều nhân vật chính Nhân vật trung tâmở đây chính là cộng đồng làng Cổ Đình Nhân vật này có một hành trang tinh thần chung cho tất thảy, hay nói cách khác, các nhân vật dù có từng đời sống riêng đều được quy tụ vào một mối quan tâm chung, đó chính là tín

ngưỡng dân gian của làng Việc thờ thần cây, thần chó đá, việc thờ Mẫu, lòng ngưỡng vọng đối với các nhân vật huyền thoại của làng là những mẫu số

chung của tất cả các thành viên trong làng Cổ Đình mà mọi biến động bể dâu của thời cuộc không làm dời đổi Phải chăng đó là hằng số văn hóa mà

Nguyễn Xuân Khánh đã tìm thấy trong văn hóa Việt? Trả lời phỏng vấn

báo Tu ổi trẻ ngày 23-7-2006, ông đã nói: “Người làm văn chương phải có tài,

nhạy cảm, biết rung động, biết nói lên phần vô thức của dân tộc, chạm vào đúng sợi tơ đàn ẩn ngầm của từng số phận con người và dân tộc mình”

Xây dựng hình tượng nhân vật này, chắc chắn Nguyễn Xuân Khánh đã chịu ảnh hưởng của học thuyết tâm lí học đám đông của nhà tâm lí học xã hội nổi tiếng người Pháp Gustave Le Bon mà ông đã dịch Một mặt, ông tìm thấy

sự tương đồng ở tính bất biến của đám đông và của cộng đồng làng và liên làng Mặt khác, ông nhìn thấy sự đồng chất của đám đông với làng ở “sự biến mất cá tính có ý thức và việc định hướng những tình cảm, tư tưởng theo một chiều nhất định là những nét đầu tiên của đám đông đang tự tổ chức”(16) Ngoài

ra, đó còn là sự gặp gỡ của tính cộng đồng ở làng và ở đám đông vì “việc họ chuyển biến thành đám đông, họ đã có một thứ tâm hồn tập thể để cho họ cảm nhận, suy nghĩ và hành động theo một cách hoàn toàn khác với cách mà một

cá nhân riêng lẻ vẫn cảm nhận, suy nghĩ và hành động”(17)

Xây dựng nhân vật cộng đồng trong Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Xuân Khánh nhận thấy những trải nghiệm cộng đồng, hằng số văn hóa của người dân làng Cổ Đình mang trong mình nó đặc trưng tâm lí của đám đông Từ bối cảnh chật hẹp của làng Cổ Đình và những mối liên hệ liên làng, ông đã nhìn thấy sự đồng thuận vững chãi cần được khai phóng và những mù quáng và thiển cận cần được dẫn lối chỉ đường Ở đây, Nguyễn Xuân Khánh thể hiện mình vừa với tư cách là một nhà văn, vừa với tư cách là một nhà tư tưởng

Trong tác phẩm, sau những sự mô tả mê mải về sự yên ổn, vững chãi của cộng đồng, Nguyễn Xuân Khánh đã bắt đầu hé mở những sự rạn nứt báo hiệu những đổi thay tất yếu xảy ra: dịch tả và việc xác nhận sự thất bại của những thói tục (tr.538); bên cạnh đó là sự xuất hiện của hội Nông phu tương tế, của lớp dạy chữ quốc ngữ, là sự xuất hiện của lớp trẻ có học và đi theo cách mạng Đó là xu thế không thể đảo ngược của lịch sử Con đường đi đã mở, nhưng những sự xuất hiện trên vẫn chỉ là thưa thớt, mà người dân Cổ Đình thì vẫn mang nặng hành trang là hằng số văn hóa làng mà họ chưa sẵn sàng trả giáđể đổi thay Đó là một câu hỏi đặt ra thật gay gắt và khẩn thiết cho cả cộng đồng trong buổi giao lưu Nguyễn Xuân Khánh đã bộc bạch những trăn trở của mình, mà qua đó, phần nào có thể soi sáng những gì ông gửi gắm qua số phận của con người và làng Cổ Đình: “Văn hóa của chúng ta là văn hóa nông dân Chúng ta là những người nhà quê “Nhà quê” đã tạo ra dân tộc ta với những kỳ tích Nhưng cái nếp nông dân ấy cũng tạo nên những nếp hằn trong đầu óc từng người dân ta và cũng gây khó khăn không ít cho dân tộc trong phát triển Cuộc giao lưu với phương Tây, cụ thể là với người Pháp, đã gây cho dân tộc

ta bao tủi nhục đau đớn; nhưng nếu bình tĩnh mà suy xét, cuộc va chạm lịch sử

ấy cũng làm cho chúng ta thức tỉnh khỏi giấc mơ dài để tạo ra những cơ hội để tiến vào hiện đại”(18)

Trải nghiệm cộng đồng và trải nghiệm cá nhân: Khai thác hình tượng

cộng đồng, người kể chuyện trong Mẫu Thượng Ngàn xuất hiện với tư cách là người khái quát những kinh nghiệm cộng đồng như đã nói ở trên Để thấy rõ hơn điều này, chúng tôi so sánh cách triển khai của Nguyễn Xuân Khánh

trong M ẫu Thượng Ngàn và Nguyễn Huy Thiệp trong Con gái thủy thần Truyện

của Nguyễn Huy Thiệp là câu chuyện của một cá nhân, không có gì chung với những người xung quanh, hành trình của nhân vật là hành trình đơn độc, thậm chí lập dị với xung quanh Cũng như các nhân vật của Mẫu Thượng Ngàn, Chương - nhân vật trong Con gái thủy thần cũng sinh ra ở nông thôn nhưng làng quê ở đây đã đánh mất hoàn toàn vẻ thuần nhất của không gian và giá trị cộng đồng Làng quê đã bị cắt vụn ra thành những mảnh đời lam lũ, toàn

những chuyện lột giang, xắn đá ong, đào cát, canh bãi mía, đào đất đóng gạch,

khi ăn thì vục mặt xuống như chó Vẻ điêu tàn và thê lương của làng quê, sự

ngu tối và vô vọng của người dân khiến cho những giá trị tinh thần trở thành một cái gì đó thật là xa xỉ Trong bối cảnh ấy, khát vọng về Mẹ Cả của Chương xuất hiện Cũng như trong Mẫu Thượng Ngàn, Mẹ Cả của Con gái thủy thần có nguồn cội từ chính tín ngưỡng dân gian nơi làng quê Mẹ Cả là con của giao long, được sinh ra trong một đêm mưa gió dưới gốc muỗm bên sông Chúng ta đều biết rằng, sinh nở thần kỳ là một motif khá phổ biến trong truyền thuyết Việt Nam Vua Đinh Tiên Hoàng, vua Nam Chiếu, hoàng tử Linh Lang, Yết Kiêuđều là con của thủy thần Chính vì vậy, hình ảnh Mẹ Cả là một cổ

mẫu trong kho tàng folklore Việt Nam, và việc Chương đi tìm Mẹ Cả chính là

việc con người sống trong một thế giới bị giải thiêng triệt để đang hoài vọng về những huyền thoại đã mất Nuôi khát vọng tìm con gái thủy thần, tạo hóa đã nhen nhóm lên trong lòng Chương một ngọn lửa phủ nhận thực tại tầm thường với khát khao cháy bỏng tìm lại thế giới thiêng Ràng buộc mình vào thế giới thiêng đó là một thử thách nặng nề, khiến tín đồ “phải sống kiếp sống của kẻ khổ sai, lưu đầy” mà rõ ràng cái làng quê tả tơi vì miếng cơm manh áo kia

không chịu nổi, không cần đến Trước khi biết đến Mẹ Cả, Chương cũng như

họ, “chưa giác ngộ về lẽ tồn tại của cá nhân, cũng như của cả bầy người”; nhưng khi khát khao đi tìm Mẹ Cả, Chương không còn lối quay về: “Tôi cũng ước ao tâm lực của tôi hướng về một thứ vật chất cụ thể Nếu như thế được, nếu được như thế ” Không dừng lại, tiếp tục cuộc hành trình vì biết “trái tim tôi thuộc về Mẹ Cả”, Chương cảm nhận một niềm hạnh phúc mới mẻ, “không nghĩ về mình”, “những khát khao của tôi nhấc tôi lên khỏi mặt đất Những ý nghĩ của tôi không gắn gì với đời sống và sự tồn tại của bản thân tôi” mà gắn với “hình ảnh của một nửa thế giới bên trên tôi hoặc bên dưới tôi, thượng giới

và trần gian” Kết thúc truyện, nhân vật Chương vẫn trên hành trình không ngừng nghỉ đi về phía biển, với một câu hỏi diết da, đau đớn: “Con gái thủy thần! Nàng ở đâu? Nàng ở chỗ nào? Bởi lẽ gì?” Những câu hỏi rất người đó chỉ đặt ra với mỗi mình Chương và lời giải đáp vẫn treo lơ lửng đâu đó, có có không không(19) Còn với làng Cổ Đình, câu hỏi đó đã có lời giải từ xa xưa, và xem ra lời giải ấy vẫn làm yên lòng người hôm nay Với người Cổ Đình, phép màu hiện hữu, còn với Chương, chỉ có sự cô đơn hiện hữu còn phép màu ở đâu xa quá, chàng phải đi tìm Hành trình của Chương là hành trình đầy cô đơn, còn hành trình của làng Cổ Đình là hành trình của cả cộng đồng Trong bối cảnh làng Việt có nhiều đổi thay, hành trình của Chương tỏ ra ứng hợp với tâm trạng con người ở thời điểm đầu thế kỷ XXI, còn hành trình của những con người làng Cổ Đình rõ ràng là câu chuyện của quá khứ Để tìm đường đi cho dân tộc, khó có thể “coi cộng đồng siêu làng hay cộng đồng nước chỉ là một thứ “làng lớn” Như vậy, tâm lí làng được phóng chiếu lên quy mô nước” Và theo giáo sư Hà Văn Tấn, “đó cũng là một thực tế cần thấy trong lịch sử và cần khắc phục trong hiện tại”(20) Thiết tưởng suy ngẫm này không quá xa với vấn

đề đang bàn trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn.

Trở lại học thuyết về tâm lí đám đông, có thể nhìn nhận sự khác biệt giữa Con gái thủy thần và Mẫu Thượng Ngàn ở hai phía của thực tại đang được phản ánh “Đám đông bao giờ cũng thấp kém về mặt trí tuệ so với con người đứng riêng lẻ, nhưng cũng phải kết luận rằng, xét về mặt tình cảm và hànhđộng mà tình cảm này gây ra, đám đông có thể tốt hơn hay xấu hơn tùy theo hoàn cảnh Tất cả phụ thuộc vào cái cách đám đông được gợi ý” (tr.53) Trở về vấn đề đã bàn ở trên, khi miêu tả không-thời gian đặc biệt của lễ hội ôngĐùng-bà Đà, Nguyễn Xuân Khánh đã nhìn thấy sự cuồng nhiệt, sự nương

theo, sự lây lan đặc thù của tâm lí đám đông và từ đó, ông nhìn thấy một nhu

cầu khẩn thiết “cần một tôn giáo cho đám đông”(21) tàng ẩn dưới lớp ngôn từ Chínhở tư tưởng này, Nguyễn Xuân Khánh đã thiết tha mong muốn có một định hướng, một sự dẫn dắt để cho đám đông kia không lầm đường lạc lối, có được sự khơi thông về sức mạnh

Nguyễn Xuõn Khỏnh - người tỏi tạo truyền thuyết: Truyền thuyết dõn gian

được chộp vào cỏc văn bản của văn xuụi trung đại từ khỏ sớm (tỏc phẩm cú niờnđại sớm nhất cũn lại ngày nay là Việt điện u linh, 1329), và trong những

chặng đường đi của mỡnh, việc ghi chộp truyền thuyết lại mang những sắc thỏi khỏc nhau Chặng đường đầu, tớnh đến trước thế kỷ XV, với Việt điện u

linh và Lĩnh Nam chớch quỏi, cỏc truyền thuyết dõn gian được chộp với sắc thỏi

tụn vinh, nhõn vật trung tõm ở đõy là cỏc vị thần là “tinh tỳy của nỳi sụng, là nhõn vật kiệt linh, khí thế rừng rực lúc đơng thời, anh linh toả rộng đến đời sau” (Lời tựa Việt điện u linh) Tiờu biểu cho xu hướng tụn vinh này là cỏc

truyện chộp về Phựng Hưng, Trương Hống, Trương Hỏt, Hai Bà Trưng

Chặng đường sau, với văn xuụi thế kỷ XVIII và XIX, truyền thuyết dõn gian được chộp theo hai hướng, hướng tụn vinh chiếm số lượng ớt và hướng nghi ngờ, giễu nhại và giải thiờng chiếm số lượng nhiều hơn

Nối tiếp mạch văn bản húa truyền thuyết dõn gian từ thời trung đại,

Nguyễn Xuõn Khỏnh - nhà khảo cứu và Nguyễn Xuõn Khỏnh - nhà văn đó tung hoành ngũi bỳt của mỡnh ở cả hai xu hướng: tụn vinh và giải thiờng Mẫu

Thượng Ngàn vừa cú sự thừa nhận sự hiện hữu của phộp màu lại vừa lồng

vàođú yếu tố giải thiờng như một xu thế tất yếu của thời hiện đại Là sỏng tạo của riờng cỏ nhõn ụng nhưng Mẫu Thượng Ngàn mang khỏt vọng hũa vào để

nhận ra tiếng núi chung của cả cộng đồng mà ụng là một thành viờn Dựa trờn

đời sống tớn ngưỡng dõn gian truyền thống, bằng việc tạo dựng khụng gian văn húa liờn làng, quy trỡnh sỏng tạo tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn vỡ vậy, cú sự gần gũi với quy trỡnh sỏng tạo văn học dõn gian, nhưng hiển nhiờn nhà văn Nguyễn Xuõn Khỏnh đó khụng hũa tan vào nhõn vật đỏm đụng như cỏc nhà biờn soạn văn học dõn gian thuần tuý mà đó chứng tỏ sự khỏc biệt của mỡnh bằng sự nghiền ngẫm và tổng kết ngay trong vai người kể chuyện ở trong tỏc phẩm Cú thể núi, người kể chuyện - Nguyễn Xuõn Khỏnh đó thành cụng trong việc “đúng vai” và “thoỏt xỏc” khỏi vai một nghệ nhõn bằng sự chững chạc của

tư thế một nhà khảo cứu, và bằng tai hoa của một nhà văn sống hết mỡnh với những lao tõm khổ tứ cho nghệ thuật

Chọn thời điểm đầu thế kỷ XX làm bối cảnh cho cuốn tiểu thuyết, có thể thấy, vấn đề mà Nguyễn Xuân Khánh đặt ra trong Mẫu Thượng Ngàn là vấn đề

số phận của dân tộc trước ngoại xâm, rộng ra là những thách đố về ứng xử của cả dân tộc trước sự tiếp xúc với ngoại bang - một vấn đề nổi lên nhức nhối

ở nhiều thời điểm trong lịch sử Việt Nam Xuất bản cuốn sách vào đầu thế kỷ XXI này, Nguyễn Xuân Khánh không thể là người ngoài cuộc về các vấn đề giao lưu và hội nhập đang đặt ra hết sức bức thiết và nóng bỏng vào thời điểm hiện nay

Tìm hằng số văn hóa người Việt trong tín ngưỡng dân gian ở văn hóa làng và liên làng, Nguyễn Xuân Khánh đã thực sự tìm cho mình một lối nẻo mới Nếu Hồ Quý

Ly là vi ệc nhìn nhận vai trò của cá nhân đối với lịch sử thì Mẫu Thượng Ngàn nhìn

nhận vai trò của cộng đồng như là một nền tảng mà từ đó, cá nhân mới có cơ hội

để bứt phá Nhưng cộng đồng, với sự đồng thuận và mù quáng đặc trưng của tâm líđám đông, lại dựa vào tín ngưỡng dân gian với tất cả sức mạnh và sức ỳ của nó, với tác dụng cố kết cộng đồng cũng như tác hại cản trở đối với sự phát triển của nó, quả là có nhiều giới hạn Nhận diện để khai phóng nguồn sức mạnh

đó là một vấn đề quan thiết cho vận mệnh của dân tộc hôm nay./