Bấy giờ, năm tiêu chí ấy mới chỉ là những xác định mang tính chất một “tín chỉ” để “nhập cảnh” vào thế giới của nền văn học hiện đại – một nền văn học được khu biệt về loại hình với nền
Trang 1Tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại Việt Nam và
một cách nhìn từ thể loại
1 Tính năng động nghệ thuật là một thuộc tính bản chất, một đặc trưng loại hình của văn học hiện đại Chúng tôi đã có dịp nêu vấn đề này như một trong năm tiêu chí để hiểu nội dung khái niệm văn học hiện
đại trên Tạp chí Nghiên cứu văn học số 9/2005 và sau đó, tháng 3/2006
trong Hội nghị Lý luận phê bình văn học nghệ thuật toàn quốc (Ban tư
tưởng văn hoá TW tổ chức tại Hà Nội) Bấy giờ, năm tiêu chí ấy mới chỉ là những xác định mang tính chất một “tín chỉ” để “nhập cảnh” vào thế giới của nền văn học hiện đại – một nền văn học được khu biệt về loại hình với nền văn học trung đại
Tính năng động nghệ thuật vừa là một đặc trưng loại hình, vừa là một quy luật tồn tại và phát triển của văn học hiện đại Điều hiển nhiên, tính năng động là đặc điểm của mọi nghệ thuật và mọi loại hình văn học Bởi vì nóiđến văn học nghệ thuật là nói đến sự sáng tạo cái mới, cái độc đáo Không có tính năng động nghệ thuật thì làm sao văn học các thời đại có thể
để lại những giá trị nghệ thuật đặc sắc, không trùng lặp, làm sao toàn bộ nền văn học có thể vận động phát triển từ phạm trù này, trình độ này đến phạm trù khác, trình độ khác được? Nhưng mặt khác, xét ở quan điểm
chính thống, quan phương của văn học từng thời đại, tính năng động nghệ thuật không phải bao giờ cũng được đặt ở bình diện thứ nhất như là hệ
Trang 2thống chiếm ưu thế trong tương quan với tính quy phạm, khuôn mẫu được giới định bởi hệ thống các quy tắc nghệ thuật, các công thức thẩm mỹ Ở loại hình văn học trung đại, không phải không xuất hiện tính năng động nghệ thuật trong sáng tác Nhưng điều chắc chắn, tính năng động đó chủ yếu được biểu hiện trong thực tiễn sáng tạo của nhà văn khi nó có nhu cầu
và có khả năng vượt thoát ở những vị trí nhất định trên biên giới nghiêm khắc của “luật pháp” nghệ thuật thời trung đại Nó không có được đặc
quyền đứng ở bình diện số một, chiếm ưu thế Đặc quyền ấy thuộc về các phép tắc, các quy chuẩn nghệ thuật của thời đại Đảo ngược vị thế giữa hai mặt đó sẽ không còn là loại hình văn học trung đại Nhìn ở ý nghĩa này, trên hoạt động tổng thể của nền văn học có thể khẳng định sự tiến bộ của văn học hiện đại so với văn học trung đại, trong khi không thể nói được nghệ thuật thơ Xuân Diệu tiến bộ hơn, cao hơn nghệ thuật thơ Nguyễn Du hay thơ Hồ Xuân Hương chẳng hạn
2 Văn học hiện đại xem tính năng động nghệ thuật như là bình diện chiếm ưu thế trong tương quan với các “phép tắc” nghệ thuật hiện đại
Nhưng không phải vì thế mà văn học hiện đại là một nền văn học hoàn toàn phi chuẩn Nó có chuẩn của nó, ở mỗi thời kỳ văn học hiện đại, đều có mô hình nghệ thuật, có chuẩn mực thẩm mỹ cho thời kỳ đó Song tuyệt nhiên, các chuẩn mực, phép tắc nghệ thuật này không phải là luật pháp bất di bất dịch của nghệ thuật, không phải là những phép tắc thống trị nghệ thuật hiện đại “nhất thành bất biến”
Tính năng động nghệ thuật như một yêu cầu bản chất của văn học hiện đại, đã biến văn học hiện đại thành một hệ thống mở, luôn luôn vận
động, đổi mới trên mọi phương diện của nó Từ nhà văn đến người đọc, từ
quan niệm về thế giới và con người, từ ý thức văn hoá đến nhận thức lịch
sử của nhà văn, từ tư duy nghệ thuật đến thể loại, ngôn ngữ, phong cách
và thi pháp v.v Mỗi phương diện đó, ở từng thời kỳ nhất định của văn học hiện đại, khi đã phát triển đến độ chín có nghĩa là tự nó mở ra những giới hạn mới cho sự chiếm lĩnh nghệ thuật, nghĩa là tự nó có nhu cầu tiếp tục
Trang 3đổi mới để vươn xa hơn khả năng phát hiện và sáng tạo thế giới nghệ
thuật Điều đáng nói là quy luật về tính năng động nghệ thuật cũng chi phối
cả phương diện “phép tắc” - nếu có - ở mỗi thời kỳ của văn học hiện đại, biến các “phép tắc” đó thành một phạm trù lịch sử - nghĩa là bản thân các
“phép tắc” cũng vận động, thay đổi để bắt kịp sự phát triển của thế giới hiện thực và của nghệ thuật
Vì vậy, không thể nhận thức được bản chất của văn học hiện đại xét trên ý nghĩa toàn thể cũng như không thể giải thích một cách đúng đắn, công bằng những đổi mới, cách tân của các hiện tượng văn học cụ thể đã, đang và sẽ xuất hiện nếu không quan tâm đến tính năng động nghệ thuật -như một đặc trưng loại hình của văn học hiện đại
*
3 Tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại, do đó đã trở
thành một trong những cái nhìn phương pháp luận phổ biến trong nhiều công trình nghiên cứu, khảo sát phê bình các hiện tượng văn học hiện đại
cả một thế kỷ vừa qua Nhưng chính bản thân nó với tư cách một đặc trưng loại hình của văn học hiện đại, hầu như chưa được khái quát một cách đích thực, rõ ràng, chưa được lý giải và thực chứng thỏa đáng để nhận ra một quy luật tồn tại và phát triển của nền văn học hiện đại Chính không ý thức đầy đủ tính năng động nghệ thuật như là một bản chất, một quy luật của văn học hiện đại nên từ đầu nửa cuối thế kỷ XX, khi xuất hiện trào lưu văn học hậu hiện đại, lập tức trào lưu này mở cuộc tuyên chiến đối lập với văn học hiện đại Theo họ, văn học hiện đại đã lỗi thời phải thay thế bằng văn học hậu hiện đại Xung đột nói trên xoay quanh câu chuyện “quyền uy” của văn học hiện đại Tinh thần hậu hiện đại chống lại “quyền uy” này như là chống lại những quy phạm nghệ thuật mới, hay là tính “cổ điển mới” của văn học hiện đại Theo đó, chủ nghĩa hậu hiện đại chống lại việc văn học hiện đại từng phủ nhận tính khuôn mẫu khắt khe trong tư duy nghệ thuật
Trang 4trungđại, nhưng đến lượt nó, văn học hiện đại lại đẻ ra những khuôn mẫu nghệ thuật của nó, trong khi thực tiễn cuộc sống xã hội hậu công nghiệp từng giây, từng phút phá vỡ những giới hạn lý thuyết đã có trên mọi hoạt
động của con người Trào lưu hậu hiện đại ra đời còn muộn mằn hơn,
nhưng cũng như một số trào lưu khác trong văn học thế kỷ XX, nó mong muốn cắt đứt mối liên lạc giữa nghệ thuật với hiện thực Ý đồ ly khai với hiện thực đời sống của một số khuynh hướng nghệ thuật nào đó, thực chất
là việc phủ nhận một cách chủ quan quy luật về tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại
Hiện thực của cuộc sống hiện đại là một hiện thực luôn luôn vận động
về phía trước, về tương lai Đó là sức sống của thực tiễn không ai phủ nhận được mà chính C Mác từng khẳng định nó như một quyền lực, “quyền lực của thực tiễn” Nó chính là nguồn gốc sâu xa khởi động quy luật về tính năng động của văn học hiện đại Do đó, sự xuất hiện nhiều chủ nghĩa,
nhiều xu hướng nghệ thuật trong thế kỷ vừa qua - kể cả “hậu hiện đại”, một mặt là những phương thức khác nhau của nghệ thuật để chiếm lĩnh hoặc
dự báo những thực tiễn mới của xã hội, biểu hiện quan hệ máu thịt không thể ly khai giữa văn học nghệ thuật với hiện thực Mặt khác, xét từ tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại, nó chính là kết quả, là sự hiện thân sinh động của quy luật này Vậy thì “hậu hiện đại” cũng là văn học hiện đại ở cấp độ mới, trong chiều kích mới Chẳng qua muốn tìm cách đối lập với tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại, những người đề
xướng văn học hậu hiện đại muốn tách nó ra như một loại hình nghệ thuật mới, thoát ra khỏi loại hình văn học hiện đại một cách siêu hình vì trên thực
tế chính họ chưa thể khai phóng được một khái niệm mới để gọi tên đích đáng loại hình nghệ thuật mới này (nếu có) để đối lập với khái niệm “văn học hiện đại” (như văn học hiện đại từng đối lập với văn học trung đại) mà vẫn phải sử dụng khái niệm “hiện đại”, còn “hậu” chẳng phản ánh ý nghĩa phạm trù hay loại hình mà chỉ có ý nghĩa thời gian, như một thời kỳ phát triển sau những thời kỳ khác của văn học hiện đại mà thôi Mặt khác, người
ta vẫn thường hiểu khái niệm “hiện đại” theo hai nghĩa: Một là để chỉ một
Trang 5thời kỳ lịch sử và văn học bắt đầu từ khi xuất hiện nền sản xuất cơ khí đại công nghiệp, lấy xã hội đô thị làm trung tâm thay thế nền sản xuất nông nghiệp trung cổ lấy nông thôn làng xã làm điểm tựa Hai là “hiện đại” nói với nghĩa trình độ cao nhất mà nền văn minh nhân loại đạt tới hiện thời (đương đại) Cả hai cách hiểu này không đối lập nhau, cách hiểu thứ hai nằm trong cách hiểu thứ nhất, bởi theo quy luật vận động của xã hội hiện đại, trình độ cao nhất của thời kỳ này bao giờ cũng là bà đỡ, là bậc thang để nhân loại vươn tới trình độ cao hơn ở thời kỳ sau
*
4 Từ quy luật về tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại, có thể hiểu rõ hơn thực chất ba bước chuyển lớn của văn học Việt Nam thế kỷ XX
Bước thứ nhất: thời điểm 1932: khi những trào lưu văn học hiện đại chính thức trình diễn sau hơn một phần tư thế kỷ quằn quại, vật lộn trong cuộc đấu tranh mới - cũ, Đông - Tây để đổi mới Những thể nghiệm đầu tiên
đã xứng với vị trí mở đầu của nó: văn xuôi hiện thực từ Hồ Biểu Chánh qua Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, tiểu thuyết lãng mạn với Tố Tâm của
Hoàng Ngọc Phách và thơ lãng mạn Tản Đà được coi như những tiếng nổ
“đề pa”, những bản nhạc dạo đầu cho cuộc hoà tấu hiện đại bắt đầu náo nhiệt Tính năng động nghệ thuật được giải phóng, đẩy văn học đi lên với tốc độ “một ngày của ta bằng ba mươi năm của người” Đến một ngày nào
đó, tính năng động nghệ thuật qua thị hiếu cảm thụ của công chúng cũng
đẩy những khúc dạo đầu vào quá khứ Từ sau 1932, Tố Tâm không còn
bán chạy như 7 năm trước, ít ai còn đọc thơ Tản Đà, người ta lạ lẫm với giọng đạo lý răn đời trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, người ta tìm đến Tự
lực văn đoàn, thơ Mới và văn xuôi hiện thực phê phán Và hơn 10 năm, đến
trước 1945 cả ba tư trào này sau khi đạt đến độ chín với những thành tựu nghệ thuật ngang tầm văn học hiện đại thế giới cùng thời kỳ lại rơi vào bế
Trang 6tắc Do tính năng động nghệ thuật của nó, đến đây văn học hiện đại cần tiếp tục đổi mới Có lẽ không cần đặt một giả định khác khi cuộc Cách mạng tháng Tám - 1945 thực sự đã tạo ra một thế giới hiện thực mới cho văn học hiện đại Hiện thực đã năng động đổi mới, văn học cũng tìm được lối thoát mới cho những bế tắc của mình Bước chuyển của văn học từ sau 1945 trước hết biểu hiện tính năng động của nền văn học ở phương diện sứ mệnh lịch sử cải tạo thế giới của nó Ở phương diện này, văn học cách mạng và kháng chiến từ 1945 đến 1975 trong chừng mực nhất định đã có nhiều thành tựu Nó đã tạo ra được thi pháp đặc thù của thời đại mà không thể nói là cao hơn hay thấp hơn so với trước và sau nó, vì nó giải quyết những bài toán cuộc sống đặc trưng cho thời đại của nó
Nhưng, như bất cứ thời kỳ nào của văn học hiện đại, tự thân nền văn học 1945-75 cũng bao hàm trong nó những mâu thuẫn: trong giao thời văn học trước và sau 1945, tính năng động nghệ thuật đã là bà đỡ cho sự “lột xác”, cho sự giải thoát bế tắc của nền văn học, thì từ sau 1945, tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại theo quy luật của nó lại bắt đầu va chạm với các “quy tắc” miêu tả, những chuẩn mực và định hướng nghệ thuật của văn học thời kỳ này
Sự va chạm, mâu thuẫn thể hiện trên nhiều phương diện: giữa con người cá nhân với con người cộng đồng, giữa tư duy nhị nguyên phân lập với cái nhìn đa tuyến, đa phương về con người và cuộc sống, giữa cái một thời và cái vĩnh cửu… Tất cả tập trung vào va chạm điển hình: giữa cá tính sáng tạo tự do với những yêu cầu chính trị xã hội của thời đại đối với văn học Nhiều hiện tượng văn học phức tạp “có vấn đề” của thời kỳ 1945-75 và đến cả 1985 đều là những “mảnh vỡ” khác nhau của sự va chạm đó Điều
đó chứng minh rằng tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại đang
có mặt, đang vận hành để thúc đẩy nền văn học tiếp tục phát triển trên
hành trình hiện đại hoá
Trang 7Giờ đây nền văn học hiện đại của ta đang trong bước chuyển thứ ba
kể từ đổi mới (1986) Thực ra, bước chuyển này đã được dự báo từ một số hiện tượng văn học trước 1986 Nhưng tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại thực sự được thể hiện một cách thuận lợi hơn nhờ có sự năng động mở đường của tư duy chính trị xã hội Cá tính sáng tạo tự do của nhà văn dường như tìm được chân trời mới của nghệ thuật Cá tính sáng tạo của nhà văn được trả lại tính năng động nghệ thuật vốn có của nó bởi vì nói như R Rô-lăng: “Hoạt động của tôi (của nhà văn - LVT) luôn luôn có tính chất năng động Tôi bao giờ cũng viết cho những người đang tiến lên phía trước, bởi vậy bản thân tôi bao giờ cũng tiến lên phía trước Đối với tôi cuộc sống sẽ không là gì cả nếu như nó không biểu thị sự vận động, lẽ cố nhiên là hướng thẳng về phía trước”(1)
Cá tính sáng tạo tự do của nhà văn ngày càng tìm được sự đồng thuận, bình đẳng với yêu cầu chính trị Một tác phẩm văn học hiện đại đích thực ngày nay phải được một sự bảo đảm đầy đủ cho cá tính sáng tạo của nhà văn, thể hiện rõ rệt nhất phương thức cảm thụ thế giới của chủ thể Có như vậy, văn học hiện đại mới tạo ra được những thế giới nghệ thuật sống động, đỉnh cao, gắn bó máu thịt với sự vận động của thế giới hiện thực hiện đại đang diễn ra chóng mặt Cá tính sáng tạo được giải phóng tự do, có nghĩa là tính năng động nghệ thuật tìm được môi sinh của nó, truyền cho sáng tác văn học hiện đại một ý nghĩa xã hội, một sức mạnh thẩm mỹ to lớn Vì vậy, ý nghĩa đích thực của sự giải phóng cá tính sáng tạo không thể tách rời sự vận động của thế giới hiện thực Ý đồ muốn khẳng định cái “tôi” chủ quan một cách cực đoan, siêu hình, dìm mình vào một thế giới đơn thể, quay lưng, đối lập với thế giới phức điệu của hiện thực cuộc sống đương đại, của dân tộc và nhân loại, của số phận và tương lai của con người sẽ đẩy nhà văn và nghệ thuật đến chỗ đánh mất cái sức mạnh thực sự của nghệ thuật, cái sức mạnh được nảy sinh trên cơ sở sự gắn bó mật thiết với hiện thực
*
Trang 85 Tính năng động nghệ thuật của văn học hiện đại chi phối mọi
phương diện của nền văn học này Nó là một thứ năng lực đặc thù, một khả năng đặc biệt để văn học hiện đại vận hành theo một lối riêng tạo ra thế giới nghệ thuật phong phú, phức tạp chưa từng có xét ở cả hai chiều đồng đại
và lịch đại Dưới đây là bước đầu nghiệm thu hiệu quả của thứ năng lực đặc thù đó qua hành trình vận động đổi mới thể loại hiện đại
Thể loại trong văn học nói chung thường là điểm gặp, là phạm trù nghệ thuật hội ngộ các phạm trù khác Khi ở ngoài tác phẩm, thể loại là cái khuôn vô hồn Khi nhà văn lựa chọn một thể loại để viết tác phẩm, thì thể loại thành một yếu tố nghệ thuật mang ý thức văn hoá của nhà văn trong tác phẩm Cũng như các yếu tố hình thức khác, thể loại của tác phẩm là một kiểu khúc xạ các dạng thức, hình thái của hiện thực qua tâm lý sáng tạo của chủ thể Thể loại trong tác phẩm là một phần linh hồn, một phần chân dung văn hoá của nhà văn
Thể loại văn học trung đại mang tính khép kín xét trong cả hệ thống
và từng thể loại Có vận động, biến đổi ít nhiều là kết quả của những cá tính sáng tạo mạnh, không phải do đặc trưng bản chất loại hình của văn học trungđại Tính khép kín tạo ra những quy tắc thể loại máy móc, bất biến, cầm tù sáng tạo của nhà văn trong những công thức tiền định Hiện tượng
số hoá công thức thể loại là biểu hiện rõ nhất của tính khép kín đó:
“Th ất ngôn bát cú”, “Thất ngôn tứ tuyệt”, “Ngũ ngôn tứ tuyệt”, “lục bát”,
“song th ất lục bát”,… Nghe tên các thể loại này, người ta liên tưởng liền
mạch với những quy phạm nhân sinh cũng bị số hóa: đàn ông thì
“Tam cương, ngũ thường”; đàn bà phải “Tứ đức, tam tòng” Sách vở chỉ
nam thì phải là “Tứ thư ngũkinh” Cùng với số hoá thể loại là những quy tắc
về bố cục, kết cấu, chất liệu, những niêm, luật, vần, đối, bằng trắc, v.v… Tất
cả là những “barie” nghệ thuật bao vây, cản trở tính năng động sáng tạo của cá tính nhà văn
Trang 9Thể loại văn học hiện đại là một hệ thống mở đầy tính năng động Ngay từ đầu quá trình hiện đại hoá văn học, thể loại cũng bắt đầu một tiến trình vận động, biến đổi không ngừng, vì bản thân cuộc sống hiện thực hiện đại đang từng giờ đổi thay, mở rộng tầm nhìn người Việt vào những chân trời mới lạ, những quan hệ đa chiều phức tạp Phương thức và quan niệm thể loại cũng thay đổi Sau những thể nghiệm do học tập các thể loại hiện đại phương Tây ở bước đi đầu với tiểu thuyết Nguyễn Trọng Quản, Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc Phách…, truyện ngắn Phạm Duy Tốn…, kịch nói Vũ Đình Long, Nam Xương…, cùng những cải biến thể loại truyền thống của Tản Đà, Phan Bội Châu…đến cuối những năm 20 thế kỷ trước đã có thể nóiđến một “sự định hình tính chất mới, hệ thống thể loại mới của văn học hiện đại”(2) Nhưng không nên hiểu “định hình” ở đây như là một sự cố định hoá, như là các thể loại đã được an bài mà nên hiểu “định hình” theo nghĩa khẳng định xu hướng và quan điểm thể loại mới chuẩn bị cho một cuộc cách mạng thật sự về thể loại sắp mở màn Xưa, cha ông ta tập theo thể loại của văn học cổ Trung Hoa và hầu như chủ yếu là rập khuôn theo mẫu gốc suốt 10 thế kỷ văn học trung đại Những cải biến thể loại không nhiều
do tính năng động, sáng tạo của nhà văn không được phát động Bước sang văn học hiện đại, thế hệ nhà văn đầu tiên cũng bắt chước học tập thể loại văn học hiện đại phương Tây (trực tiếp là văn học Pháp) Hiện tượng
đó là tự nhiên, cần thiết, nhưng chỉ diễn ra chủ yếu trước 1920, từ 1920 về sau nhất là từ đầu những năm 30 trở đi, các “mẫu gốc” thể loại hiện đại phương Tây sẽ đi qua ý thức sáng tạo của nhà văn Việt Nam không ngừng vận động, đổi mới làm cho năng lực chiếm lĩnh nghệ thuật đối với hiện thực của thể loại ngày càng tăng trưởng cả chiều sâu lẫn chiều rộng
Tính năng động của thể loại hiện đại đã phát động đầu tiên cuộc cách mạng về thơ Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam đã nói đến cuộc đổi thay này như “những năm đại náo trong làng thơ”, đó là một “cơn gió dữ dội” tạo
ra “cuộc biến thiên vĩ đại”, “cuộc cách mệnh về thi ca” Nền tảng thơ xưa “bị một phen điên đảo” do cuộc thâm nhập táo tợn của văn xuôi “tràn vào thơ,
Trang 10phá phách tan tành” thơ cũ để tạo dựng mô hình thơ mới Cuộc thâm nhập này làm chuyển hoá căn bản kiểu câu thơ điệu ngâm trung đại sang câu thơ điệu nói hiện đại Chất văn xuôi tạo câu thơ vắt dòng, ngắt dòng kiểu mới không chỉ trong thơ Mới mà cả trong Từ ấy của Tố Hữu Hiện
tượng câu thơ không tương ứng với dòng thơ đã thành phổ biến (trong khi thơ trung đại câu thơ thường trùng khớp với dòng thơ): do yêu cầu diễn tả
đa dạng các kiểu thức lời nói có logíc, có sự mạch lạc, khúc chiết nhằm truyền đạt những ý tưởng khác nhau: nhân quả, tương hỗ, hô ứng, khẳng định - phủ định, đồng tình - tranh biện, và để trình bày những lý lẽ ấy, thơ hiện đại sử dụng nhiều hư từ, quan hệ từ vốn không thông dụng trong thơ trungđại: vẫn, để, như, nhưng, hãy, cứ, chẳng, sẽ, với, nếu, hay, Đoạn
thơ tám dòng sau đây thực ra là diễn đạt một câu – lời nói dài với một chủ từ: “ta” và nhiều từ chỉ hành động của “ta”: “ta hát”, ta“cười
nói”, ta “khổ”, ta “nuốt”, ta “nao nao”, ta “cháy ruột”:
N ếu đôi lúc ta hát thầm nho nhỏ
Dưới gầm xai, hay cười nói huyên thiên
Như một thằng trẻ dại, một thằng điên
Là để khổ trong những giờ im lặng
Để nuốt bọt với bao nhiêu mật đắng
Của một đời cách biệt với đời chung
Để nao nao với những mộng không cùng
Để cháy ruột mơ những ngày hoạt động,,,
(Quanh qu ẩn – Tố Hữu)
Hiện tượng đối thoại, chuyện và thời gian chuyện xuất hiện nhiều trong thơ 1932-1945 cũng là chứng tích của cuộc thâm nhập của văn xuôi vào thơ Có thể gặp hai hiện tượng đó trên nhiều bài thơ: Chùa
Hương (Nguyễn Nhược Pháp), Lời kỹ nữ (Xuân Diệu), Bà má Hậu
Giang (Tố Hữu),… và gặp từng hiện tượng trên nhiều bài thơ khác