Việc truyền đạt kiến thức về bảo vệ môi trường cho học sinh, sinh viên vì vậy ngoài những phần chung cơ bản, cần có những kiến thức bảo vệ môi trường liên quan đến hoạt động nghề nghiệp
Trang 1GIÁO TRÌNH
LAO ĐỘNG NGHỀ NGHIỆP
VÀ MÔI TRƯỜNG
BÙI GIA VĂN
Trang 2Lời nói đầu
Bảo vệ môi trường chỉ có thể thực hiện tốt khi có sự tham gia của toàn thể cộng đồng Vì vậy việc tăng cường giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh, sinh viên có ý nghĩa quan trọng Do mỗi ngành nghề có những nét đặc thù riêng và nên tác động của hoạt động nghề nghiệp đến môi trường cũng khác nhau Việc truyền đạt kiến thức về bảo vệ môi trường cho học sinh, sinh viên vì vậy ngoài những phần chung cơ bản, cần có những kiến thức bảo vệ môi trường liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của từng ngành
Giáo trình "Lao động nghề nghiệp và môi trường" được biên soạn nhằm
phục vụ cho công tác giảng dạy về bảo vệ môi trường trong các trường thuộc khối công nghệ Giáo trình được chia thành hai phần: Phần kiến thức bắt buộc gồm những khái niệm và định nghĩa chung nhất về môi trường; phần kiến thức tự chọn
để giảng dạy cho các ngành nghề đào tạo khác nhau
Trường Cao Đẳng Công Nghệ-Đại học Đà Nẵng là trường thuộc khối ngành công nghệ, đa cấp Trường đào tạo từ bậc công nhân lành nghề, Trung học chuyên nghiệp, Cao đẳng công nghệ đến Đại học Công nghệ (chương trình liên thông thí
điểm) với các ngành nghề đa dạng: Cơ khí, Giao thông, Điện, Xây dựng dân dụng, Xây dựng cầu đường, Công nghệ hóa học, Kỹ thuật môi trường, Công nghệ thông tin Để có thể áp dụng trước tiên giáo trình này trong giảng dạy tại trường, trong phần tự chọn chúng tôi đã giới thiệu lao động nghề nghiệp và môi trường có liên quan đến các chuyên ngành vừa nêu
Về mặt sư phạm, phần đầu của giáo trình được trình bày theo kiểu truyền thống còn phần thứ hai được trình bày dưới dạng bài giảng điện tử kèm theo tài liệu để cán bộ giảng dạy tùy điều kiện cơ sở vật chất của đơn vị mình mà áp dụng sao cho việc chuyển tải kiến thức có hiệu quả cao nhất
Giáo trình này được xây dựng nhờ sự tài trợ của dự án cấp Bộ mã số
B2002-17-18-DAMT: Xây dựng chương trình và biên soạn tài liệu "Lao động nghề nghiệp
và môi trường" phục vụ giảng dạy về bảo vệ môi trường cho các trường Cao đẳng, Trung học chuyên nghiệp và Dạy nghề thuộc khối công nghệ
Tập thể tác giả xin cám ơn mọi ý kiến đóng góp để hoàn thiện tập tài liệu này, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy bảo vệ môi trường cho các trường thuộc khối công nghệ
TM Tập thể tác giả
GS.TSKH Bùi Văn Ga
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Phần 1
Những kiến thức chung về môi trường
Chương 1
Các khái niệm cơ bản về môi trường và tài nguyên
1.1 Khoa học môi trường 01
1.2 Các khái niệm cơ bản về môi trường 01
1.2.1 Khái niệm môi trường 01
1.2.2 Cấu trúc của môi trường 01
1.2.3 Các chức năng cơ bản của môi trường 02
1.2.4 Phân loại môi trường 04
1.3 Tài nguyên 04
1.3.1 Khái niệm 04
1.3.2 Phân loại tài nguyên 05
1.3.3 Đặc tính cơ bản của một số tài nguyên phổ biến nhất 06
1.4 Tác động của con người đến môi trường 15
1.4.1 Khai thác tài nguyên thiên nhiên 15
1.4.2 Sử dụng hoá chất 16
1.4.3 Sử dụng nhiên liệu 16
1.4.4 Tác động của đô thị hoá đến môi trường 17
1.4.5 Công nghệ nhân tạo 18
Chương 2 Hệ sinh thái 19
2.1 Sinh thái học 19
2.2 Hệ sinh thái 19
2.2.1 Khái niệm 19
2.2.2 Cơ cấu thành phần của hệ sinh thái 19
2.2.3 Phân loại hệ sinh thái 20
2.2.4 Vòng tuần hoàn vật chất trong hệ sinh thái 21
2.2.5 Dòng năng lượng trong hệ sinh thái 22
2.2.6 Sự tiến hoá và cân bằng của hệ sinh thái 24
2.3 Tác động của con người đến hệ sinh thái 26
2.3.1 Tác động đến các yếu tố sinh học 26
2.3.2 Tác động đến các yếu tố vô sinh .27
Trang 4Chương 3
Ô nhiễm môi trường không khí 29
3.1 Thành phần, cấu trúc và tiêu chuẩn về chất lượng môi trường khí 29
3.1.1 Thành phần khí quyển 29
3.1.2 Cấu trúc khí quyển 29
3.1.3 Đơn vị đo và tiêu chuẩn chất lượng môi trường không khí 30
3.1.4 Sự ô nhiễm môi trường không khí 31
3.2 Các nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí 31
3.2.1 Nguồn ô nhiễm do thiên nhiên 32
3.2.2 Các nguồn ô nhiễm nhân tạo 32
3.3 Các tác nhân ô nhiễm môi trường không khí 34
3.3.1 Các khí gây ô nhiễm môi trường không khí 34
3.3.2 Bụi và sol khí 38
3.3.3 Một số ảnh hưởng thứ cấp của sự ô nhiễm môi trường không khí ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu 39
3.4 Các giải pháp phòng - chống ô nhiễm môi trường không khí 44
3.4.1 Giải pháp qui hoạch 44
3.4.2 Giải pháp cách li vệ sinh 44
3.4.3 Giải pháp công nghệ kỹ thuật 44
3.4.4 Giải pháp xử lý chất thải ngay tại nguồn 45
Chương 4 Ô nhiễm môi trường nước 51
4.1 Đặc điểm của tài nguyên nước 51
4.1.1 Nguồn nước và phân bố nước trong tự nhiên 51
4.1.2 Chu trình tuần hoàn nước trong thuỷ quyển 51
4.1.3 Phân loại và phân bố nguồn nước 52
4.1.4 Tính chất, thành phần của nước tự nhiên 54
4.1.5 Sự ô nhiễm nguồn nước 57
4.2 Các nguồn gây ô nhiễm môi trường nước 59
4.2.1 Sinh hoạt của con người 59
4.2.2 Nước thải công nghiệp 60
4.2.3 Các hoạt động công nghiệp 60
4.2.4 Nước chảy tràn 60
4.2.5 Hoạt động của tàu thuyền 60
4.3 Các tác nhân gây ô nhiễm nguồn nước 61
4.3.1 Các hợp chất hữu cơ 61
4.3.2 Các kim loại nặng 62
4.3.3 Các chất rắn 63
4.3.4 Màu 63
4.3.5 Mùi 63
4.3.6 Các chất dinh dưỡng 64
Trang 54.4 Các biện pháp kỹ thuật bảo vệ nguồn nước 64
4.4.1 Điều kiện vệ sinh khi xả nước thải vào nguồn nước 64
4.4.2 Tổ chức giám sát (monitơring) chất lượng nước nguồn 65
4.4.3 Các biện pháp kỹ thuật xử lý nước thải 66
4.5 Sử dụng hợp lý nguồn nước 70
4.5.1 Cấp nước tuần hoàn và sử dụng lại nước thải trong các xí nghiệp công nghiệp 71
Chương 5 Chất thải rắn 73
5.1 Giới thiệu 73
5.1.1 Chất thải rắn là gì 73
5.1.2 Tác hại của chất thải rắn đối với con người 73
5.1.3 Sơ đồ dòng vật chất 73
5.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý chất thải rắn 75
5.1.5 Quy hoạch tổng thể quản lý chất thải rắn 75
5.2 Nguồn phát sinh và tính chất của chất thải rắn 76
5.2.1 Nguồn phát sinh chất thải rắn ở các thành phố nước ta 76
5.2.2 Đặc điểm của chất thải rắn 77
5.2.3 Thành phần của chất thải rắn đô thị 79
5.2.4 Ước tính lượng chất thải phát sinh 80
5.3 Giảm thiểu, tái sử dụng và tái sinh chất thải rắn 81
5.4 Lưu giữ chất thải rắn 82
5.5 Thu gom và vận chuyển rác thải 83
5.5.1 Thu gom 83
5.5.2 Trạm trung chuyển rác 85
5.5.3 Ví dụ về sự lựa chọn hệ thống vận chuyển chất thải rắn 86
Phần 2 Lao động nghề nghiệp và môi trường Chương 6 Quản lý khí thải công nghiệp 87
6.1 Quản lý môi trường ở các nước phát triển 87
6.2 Quản lý môi trường ở Việt Nam 89
6.3 ứng dụng công nghệ thông tin trong dự báo môi trường 90
6.4 Những dữ liệu cần thiết để quản lý phát thải công nghiệp bằng công cụ tin học 91
6.4.1 Những thông tin cần thiết 91
6.4.2 Bản đồ số hoá 92
6.4.3 Cơ sở dữ liệu về phát thải 96
Trang 6Chương 7
Hiệu ứng nhà kính và qui hoạch đô thị 103
7.1 Hiệu ứng nhà kính 103
7.2 Các biện pháp giảm nồng độ chất khí gây hiệu ứng nhà kính 104
7.3 Qui hoạch đô thị trên quan điểm giảm ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính 105
Chương 8 Qui hoạch giao thông đô thị và phương tiện giao thông sạch 111
8.1 Xu thế phát triển phương tiện giao thông 111
8.2 Qui hoạch giao thông ở các nước phát triển 112
8.3 Giao thông đô thị ở nước ta 113
8.4 Phương tiện chở khách công cộng 114
8.5 Phương tiên giao thông sạch 116
1 Hoàn thiện động cơ Diesel 116
2 Xe buýt chạy điện 116
3 Xe buýt đa động lực (hybrid) 117
4 Xe buýt chạy bằng pile nhiên liệu 117
5 Xe buýt chạy bằng các loại nhiên liệu lỏng thay thế 118
6 Xe buýt chạy bằng khí thiên nhiên 118
7 Xe buýt chạy bằng dầu mỏ hoá lỏng 119
8.6 Nhiên liệu “sạch” cho giao thông đô thị ở Việt Nam 120
8.7 Chuyển đổi các phương tiện chạy bằng xăng sang chạy bằng LPG 121
8.7.1 Xe gắn máy hai bánh chạy bằng khí dầu mỏ hoá lỏng LPG 121
8.7.2 Xe buýt cỡ nhỏ chạy bằng LPG 124
Chương 9 Công nghệ phục hồi và bảo vệ bờ biển 140
9.1 Giới thiệu 140
9.2 Công nghệ phục hồi và bảo vệ bãi biển bị sạt lở 142
9.3 Công nghệ làm sạch bãi biển 143
9.4 Bảo vệ môi trường và phục hồi sạt lở bờ biển Miền Trung 144
Chương 10 Xử lý chất thải rắn 155
10.1 Công nghệ xử lý chất thải rắn 155
10.1.1 Mục đích 155
10.1.2 Các quá trình cơ bản của công nghệ xử lý chất thải rắn 156
1 Thu hồi tài nguyên 156
Trang 72 Chế biến phân compost 157
3 Thu hồi năng lượng 157
10.2 Bãi chôn lấp rác 158
10.2.1 Các phương pháp chôn lấp rác 158
10.2.2 Bãi chôn lấp rác kỹ thuật 158
10.2.3 Các tiêu chí và lựa chọn địa điểm cho bãi chôn lấp rác 160
10.2.4 Kinh nghiệm qui hoạch bãi chôn lấp rác ở Singapore 163
10.3 ứng dụng công nghệ GIS trong qui hoạch bãi chôn lấp rác 164
Tài liệu tham khảo 181
Trang 8181
Tµi liÖu tham kh¶o
1 G TCHOBANOGLOUS, H THEISEN, S VIGITL
Integrated Solid Waste Management
McGraw-Hill, 1993
2 C LAMURE
Quelle automobile dans la ville?
Presses Ponts et chaussees, Paris, 1995
3 ROBIN G D DAVIDSON-ARNOTT, JOCELYN OLLERHEAD
Nearshore erosion on a cohesive shoreline
Marine Geology, volume 122, issues 4, February 1995 , Pages 349-365
4 S Brunnert
Economic efficiency of buses with natural gas and diesel engines in public short-distance transpor;
Gas (Germany), Vol 48, No2, pp 38-42, 1997
5 JOHN R CLARK
Coastal zone management for the new century
Ocean and coastal management, volume 37, issues 2, 1997 , Pages 191-216
6 P P WONG
Coastal tourism development in Southeast Asia: relevance and lessons for coastal zone management
Ocean and coastal management, volume 38, issues 2, 1998 , Pages
7 C HELBRINGER
Seminaire sur la propreté des plages
Ministère de l’Environement et de l’Amenagement de la TUNISIE, 1998
8 J.C GUIBET
Quels carburants apres la loi sur l’air?
Petrole et Techniques, No 415, pp 24-30, 1998
9 H BURKHART
From Diesel engines in buses to fuel cells
Paderborn forum on public transport: environment-friendly at acceptable cost-drive concepts for urban transportation system, pp 13-37, Paderborn (Germany), 11-12 Mar 1998
Trang 9182
10 SOUBELET
Bus “propres”: Quelle filiere choisir?
Pollution Atmospherique, No 163, pp 53-57, 1999
11 HELBRINGER Ch
Colloque sur la propretộ des plages
Stage APAL ATEN, GREC 1999
12 HELBRINGER Ch., BUI VAN GA, PHAM XUAN MAI
Colloque sur la propretộ des plages au Vietnam
Danang 12/2001
13 HELBRINGER Ch.,CANICAS J
Documents techniques sur les equipements de netoyage des plages
CANICAS – PAMS 2001
14 P BYER
Urban Solid Waste Management Planning and Technologies Course Notes,
WASTE-ECON Project, 2001
15 HELBRINGER Ch., CORNIC
Documents techniques sur les equipements de stabi plages
ESPACE PUR 2002
16 A MICALLEF, A T WILLIAMS
Theoretical strategy considerations for beach management
Ocean and coastal management, volume 45, issues 4-5, 2002 , Pages 261-275
17 BUI VAN GA
Khí xả động cơ: sự tác hại đến môi trường và sức khỏe
Thông tin Môi trường số 2,3 pp 12 - 14, Sở KHCNMT QN-ĐN, 1995
18 BUI VAN GA
Nghiên cứu sự hình thành muội than trong các ngọn lửa khuếch tán và rối
Science and Technology 9'95, pp 77-81, 1995
19 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN VAN TE
Hình thành NOx trong buồng cháy động cơ đốt trong
Tạp Chí Giao thông Vận tải, No 5, pp 45-48, 1995
20 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN T.H TUNG
Tiếng ồn do ô tô gây ra
Thông tin Môi trường số 11-95 pp 30 - 32, Sở KHCNMT QN-ĐN, 1995
Trang 10183
21 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN T.H.TUNG
Tình hình ô nhiễm môi trường do khí xả động cơ đốt trong gây ra ở
Quảng Nam-Đà Nẵng
Hội nghị Khoa học Quốc gia lần thứ 2 "Môi trường và Phát triển bền vững ở Việt Nam", Hà Nội 9-1995
22 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN T.H TUNG, TRAN VAN TE
Ô nhiễm môi trường do khói đen của động cơ Diesel
Hội nghị Khoa học Quốc gia lần thứ 2; "Môi trường và Phát triển bền vững ở Việt nam", Hà Nội 9-1995
23 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN T.H TUNG
Xử lý cặn dầu thô
Thông tin Môi trường số 5,6 pp 10 - 12, Sở KHCNMT QN-ĐN, 1996
24 PGS PTS Hoàng Huệ
Xử lý nước thải
Nhà xuất bản xây dựng, Hà nội 1996
25 PTS Nguyễn Thị Ngọc ẩn
Con người và môi trường
Nhà xuất bản nông nghiệp, TP Hồ Chí Minh 1997
26 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM
On the Treatment of Emission Gas from Furnaces Using Crude Oil Resident
Proceeding of International Conference Dung Quat, pp 212-218, Danang, 29 Mars-2 Avril, 1997
27 BUI VAN GA
Nghiên cứu sự hình thành các chất ô nhiễm trong quá trình cháy của động cơ đốt trong
Kỷ yếu Hội nghị Khoa học về Đào tạo và NCKH bảo vệ môi trường, Thành phố Hồ Chí Minh, pp 205-212, ngày 11-13 tháng 11-1997
28 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM
Sự phát triển của động cơ đốt trong dưới tác động của luật bảo vệ môi trường
Thông tin Môi trường, Sở KHCNMT Đà Nẵng, số 12-1997
29 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM
Nghiên cứu sự hình thành các chất ô nhiễm bằng phương pháp mô hình hóa
Thông tin Môi trường, Sở KHCNMT Đà Nẵng, số 9-10-1997
30 Trần Hiếu Nhuệ
Thoát nước và xử lý nước thải công nghiệp
Nhà xuất bản khoa học và kỹ thuật, Hà nội 1998
Trang 11184
31 BUI VAN GA, DUONG V DUNG
Ô tô sử dụng nhiên liệu khí: một giải pháp giảm ô nhiễm môi trường
Thông tin Môi trường số 2-3/1998, Sở KHCNMT Đà Nẵng, pp 18-20, 1998
32 BUI VAN GA
Tính toán sự khuếch tán của các chất ô nhiễm trong môi trường không khí
Hội nghị Khoa học Cơ học thủy khí và môi trường Hội cơ học Việt Nam-Hội cơ học Thủy khí, Đà Nẵng 7-1998
33 BUI VAN GA
Tính toán sự khuếch tán của các chất ô nhiễm trong môi trường không khí
Tạp chí Khoa học & Công nghệ số 19-20, pp 109-115, 1999
34 BUI VAN GA
Tính toán sự hình thành và khuếch tán của bồ hóng trong cột khói của các đám cháy
lớnTuyển tập Hội nghị Cơ học Thủy khí và phòng chống thiên tai, pp.135-142 Đà Lạt 28-30/ 7/1999
35 BUI VAN GA
Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong hoạt động công nghiệp
Thông tin Môi trường, Sở KHCNMT Đà Nẵng, Số 6-7/1999, pp 14-17
36 BUI VAN GA
Nghiên cứu sử dụng động cơ nhiên liệu khí ở Việt Nam
Đề tài trọng điểm cấp Bộ, mã số B97-III-01TĐ, Nghiệm thu tháng 11-1999
37 BUI VAN GA
Mô hình hóa sự phát tán các chất ô nhiễm trong môi trường không khí
Thông tin Môi trường, Sở KHCNMT Đà Nẵng, Số 1/1999, pp 10-12
38 BUI VAN GA, TRAN VAN NAM, TRAN T.H TUNG, PHAM XUAN MAI, VAN THI BONG
Ô tô và ô nhiễm môi trường
Nhà Xuất Bản Giáo dục, 1999
39 Đặng Kim Chi
Hoá học môi trường
Nhà xuất bản khoa học và kỹ thuật, Hà nội 1999
40 GS TSKH Phạm Ngọc Đăng
Quản lý môi trường đô thị và khu công nghiệp
Nhà xuất bản xây dựng, Hà nội 2000
41 BUI VAN GA
Sử dụng xăng không pha chì ở Việt Nam
Tạp chí Giao Thông Vận tải số 3, pp 49-51, 2000
Trang 12185
42 BUI VAN GA
Bảo vệ môi trường trong chiến lược phát triển bền vững của các khu công nghiệp trên trục kinh tế Đà Nẵng-Tam Kỳ-Dung Quất
Hội thảo quốc tế: Chiến lược kinh tế xã hội đối với Miền Trung Việt Nam trước thềm thế kỷ 21, Đà Nẵng 20-21/4/2000, pp 168-174
43 BUI VAN GA, NHAN HONG QUANG, NG HUU HUONG
Nghiên cứu sự phân bố nồng độ các chất ô nhiễm trong tia phun rối khuếch tán
Tạp chí Bảo Hộ Lao Động số 11, pp 8-10, 2000
44 Lưu Đức Hải
Chất thải rắn và quản lý chất thải rắn ở cỏc đụ thị Việt Nam
Hội nghị WASTE-ECON, Hà Nội, 29-8-2000
45 Nguyễn Khắc Kinh
Cụng tỏc quản lý chất thải tại Việt Nam hiện nay
Hội nghị WASTE-ECON, Hà Nội, 29-8-2000
46 Đinh Đăng Minh:
Nhu cầu cấp bỏch về xử lý chất thải rắn ở Thủ Đụ Hà Nội Hội nghị WASTE-ECON,
Hà Nội, 29-8-2000
47 Nguyễn Danh Sơn
Tăng trưởng kinh tế và vấn đề chất thải trong phỏt triển bền vững ở Việt Nam
Hội nghị WASTE-ECON, Hà Nội, 29-8-2000
48 Bựi Văn Ga
Vấn đề kinh tế và mụi trường trong tỏi sinh chất thải plastic
Hội nghị WASTE-ECON, Hà Nội, 29-8-2000
49.Trần Hiếu Nhuệ
Dõy chuyền cụng nghệ xử lý nước rỏc tại một số đụ thị Việt Nam
Hội nghị WASTE-ECON, Hà Nội, 29-8-2000
50 Nguyễn Thị Thìn, Tuấn Lan
Ô nhiễm và hậu quả
Nhà xuất bản khoa học và kỹ thuật, Hà nội 2001
51 Bựi Văn Ga, Trần Văn Nam, Lờ Thị Hải Anh, Cao Xuõn Tuấn
Qui hoạch bói chụn lấp rỏc cho Thành phố Đà Nẵng
Hội nghị Khoa học cụng nghệ và mụi trường khu vực Nam Trung bộ và Tõy Nguyờn,
Đà Nẵng, thỏng 12, 2001, pp 250-257
52 BUI VAN GA
Vấn đề kinh tế và môi trường trong tái sinh chất thải plastic
Kinh tế chất thải trong phát triển bền vững, pp 136-145
Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2001