Công trình nghiên cứu khoa học (1987 - 2000) part 2 docx

Qua nhiều năm nghiên cứu và phát triển trồng trọt ở Việt Nam, cây bạch chỉ đã bị một số nấm bệnh gây hại, đặc biệt nguy hiểm đối với cây bạch chỉ trồng lấy hạt giống ở Tam Đảo, đã có nh

69 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

Bảng 1 Kết quả hạ áp trên các nhóm điều trị

điều trị nhân mmHg điều trị điều trị giảm được

tâm thu 176,6 + 29,6 158,4 + 48,2 18,8 £18,6 Rauvomin Ww tâm trương 108,9 + 13,8 91,2 + 20,6 14,7 4 12,3

điều trị bệnh nhân tam thu tam truong trung bình

“Thuếc vỡ (placebo) 19 9,0 + 15,5 46+9,9 5,8 + 10,7 Rauvomin 17 18,2 + 18,6 14,7 + 12,3 15,8 + 13,3 Rauv + Hypothiazid ‘19 29,6 + 14,9 19,0 # 10,3 32,6 + 11,7

So sánh thuốc vở /R+H P<0,001 P<0,001 P<0,001

R: Rauvomin, H: Hypothiazid

Như vậy kết quả điều trị trên lâm sàng chứng to Rauvomin có tác dụng hạ

huyết áp rõ rệt, huyết áp tâm thu giảm 18,2 mmHg, huyết áp tâm trương giảm

14/7 mmHg và huyết áp trung bình giảm 15,8% Điều đáng chú ý là khi dùng

Rauuomin phối hợp với Hypothiazid thì tác dụng hạ huyết áp càng thể hiện rõ rệt

hơn, mức độ giảm của huyết áp tâm thu, tâm trương và trung bình đạt 29,5; 19,0

va 22,5 mmHg

Để so sánh hiệu quả giảm áp ở 2 nhóm trên theo các mức độ ta có bảng 3

Nhu vậy ở nhóm dùng fauuomin đơn thuần, số bệnh nhân đạt biệu quả điều trị trung bình trở lên chiếm tỷ lệ 70,6% trong khi dé nhém dang Rauvomin phối hợp với Hypothiazid thì tỷ lệ đó dat 100% Diéu này nói lên tính ưu việt của việc sử dung Rauvomin phốt hợp với các thuốc khác trong điều trị

Ngoài ra để xem xét kết quả giảm áp của Rauoomin đối với các gia đoạn của bệnh tăng huyết áp, ta có bảng 4.

VIÊN DƯỢC LIÊU 70

Bang 3 So sánh hiệu quả giảm áp ở 2 nhém ding Rauvomin don thuần

và dùng phối hợp với Hypothiazid

Nhóm điều | Mức | Xấu | Không | Kém | Trung Tốt Rất | Đặc biệt| Tổng

Kết quả thí nghiệm cho thấy Reupomin có tác dụng ha 4p tốt đối với giai đoạn

1 và M cờn đối với giai đoạn III thuốc có tác dụng kém hơn

'Tác dụng phụ: Trong tổng số 36 bệnh nhân ở cả 2 nhóm ding Rauvomin don

thuần và đùng phối hợp với Hypothiazid chúng tôi không ghi nhận được bất cứ một

ca nào có triệu trứng buồn nôn hoặc nôn mửa suốt quá trình điều trị Chỉ có 1 bệnh nhân sau ngày đầu dùng thuốc có cảm giác choáng váng, sau đó buổn ngủ, ngày

bôm sau đo huyết áp thì huyết áp bình thường, không có hiện tượng tụt huyết áp

1V KẾT LUẬN

1 Rauvomin cé tác đụng hạ huyết áp rõ rệt, có xu hướng làm giảm huyết áp tâm trương tết Khi phối hợp với Hypothiazid tác dụng hạ áp tốt hơn và đều hơn ở

các bệnh nhân

2 Đối với các giai đoạn I và II của bệnh tăng huyết áp thuốc có tác dụng tốt,

còn ở giai đoạn III thì thuốc có tác dụng kém hơn

3 Thuốc ít có tác dụng phụ.

71 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ THÀNH PHẦN BỆNH

HẠI TRÊN CÂY BẠCH TRUẬT TẠI SA PA - LÀO CAI

Phan Thuý Hiên, Ngô Quốc Luật, Nguyễn Thị Tuấn, Nguyễn Xuân Trường và cộng sự

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Từ nhiều năm nay, do có nhu cầu tiêu thụ lớn nên bạch truật (A/røctyiodes

maorocephaia Koidz.) đã trở thành cây hàng hóa và được trông trên điện tích rộng ở

mật số địa phương trong đó có Sa Pa - Lào Cai Với độ cao trên 100m, khí hậu mát

lạnh quanh năm, Sa Pa tổ ra là nơi đặc biệt thích hợp với việc trồng bạch truật

giống cung cấp hạt cho cả nước Tuy vậy, trong quá trình trồng trọt, bạch truật bị rất nhiều sâu bệnh phá hại, trong đó bệnh là nguyên nhân chủ yếu gây mất ổn định năng suất và chất lượng giống hàng năm

Để góp phân nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm hạt giống bạch truật, hạn chế những thiệt hại do dịch bệnh gây ra, chúng tôi tiến hành điểu tra thành

phần bệnh hại, làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp phòng trừ hợp lý

Il KẾT QUÁ VÀ BÀN LUẬN

1 Thành phần bệnh hại bạch truật tại Sa Pa - Lào Cai năm 1999

Để xác định thành phần bệnh hại bạch truật trong điều kiện thời tiết năm

1999, chúng tôi đã điểu tra theo déi tại 2 điểm khác nhau ở 8a Pa Kết quả là ở cả

2 điểm điều tra đều xuất hiện những loại bệnh như trong bảng 1

2 Đặc điểm triệu chứng, nguyên nhân một số bệnh hại bạch truật

1) Bệnh lở cổ rễ: Bệnh do nấm Rhizoctonia soÌani gây ra

Bệnh thường phá hại ở giai đoạn cây còn nhỏ Biểu hiện đặc trưng : rễ, cổ rễ và

gốc thân sát mặt đất bị thâm đen, thối mục, cây bệnh héo chết, đổ gục trên ruộng

Lúc đầu vết bệnh chỉ là một chấm nhỏ màu đen ở gốc thân, cổ rễ, sau đó lan rộng

ra rất nhanh bao bọc quanh cổ rễ Bộ phận bị bệnh thối mục, có màu nâu đen ủng nước hoặc hơi khô, cổ rễ teo thắt lại Trên vết bệnh ở cổ rễ thối nhũn hình thành một lớp nấm màu trắng xám Nhổ cây lên thường bị đứt ở gốc thân và cổ rễ.

VIÊN DƯỢC LIỆU 72

Bảng 1 Thành phần bệnh bại bạch truật tại Sa Pa - Lao Cai nam 1999

TT Bệnh Nguyên nhân gây bệnh Bộ phận bị hại Mức độ hại

2 | Héovàng Fusarium solani R&, than, lá, hoa, quả +++

6 | Dém den Curvularia ep Lá +

6 rae se mốc Selerotium rolfsii RỄ, thân +H

2) Bệnh héo vang: Banh do ném Fusarium solani gay ra

Bệnh thường xuất hiện chậm và kéo dài Cây bạch truật mắc bệnh, lá bị héo khô, mất màu nhẫn bóng, dẫn dẫn ngả màu vàng nhưng không bị rụng "Thân cây khô đét, chuyển dần thành màu nâu nhạt

Bệnh thường phát sinh phát triển trong điều kiện có độ Ẩm và nhiệt độ tương

đối cao Bệnh nặng rễ thường bị đất, kém phát triển, cắt ngang rễ củ thấy chuyển

màu nâu nhạt, xung quanh thượng tầng có viền màu nâu đậm

3) Bệnh đốm vòng: Bệnh do nấm Alternaria alternata gây ra

Bệnh thường xuất hiện trước ở lá già, sau chuyển dân lên các lá trên Vết bệnh trên lá biểu hiện triệu chứng rất điển hình, ban đầu là một chấm nhỏ màu vàng trong, sau lớn dần có hình tròn hay hình bầu dục màu nâu đen Trên mặt vết bệnh

có nhiêu vòng tròn đổng tâm Giới hạn giữa vết bệnh và bộ phận mô khoẻ là một

quảng vàng nhỏ Khi bệnh nặng, nhiều vết bệnh nối hến nhau thành vết bệnh lớn

không định hình Bệnh có thể xuất hiện ở giữa lá, mép lá hoặc cuống lá Mưa ẩm

kéo dài vết bệnh thối nhũn, trời nắng to, vết bệnh khô võ nát Trên thân, vết bệnh ban đầu cũng là một chấm nhỏ, màu vàng trong, sau lớn dân lên có hình bầu dục

và hơi lõm, màu nâu sậm

4) Bệnh đếm nâu: Bệnh do nấm Pestalozia sp gây ra

Vết bệnh lúc đầu chỉ là những chấm nâu nhỏ, sau đó to dần lên, ở giữa có màu nâu nhạt hơn so với mép Vết bệnh khi đã phát triển thành thục, màu sắc có thể

73 CONG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

nâu đậm hoặc nâu nhạt, nhu mô nứt rạn Vết bệnh trên lá có hình tròn hoặc nhiều góc cạnh, trên thân thường không định hình Nguồn bệnh chủ yếu tên tại bằng sợi nấm và đĩa cành ở lá bệnh trên cây hoặc đã rơi rụng trên đất

%) Bệnh đốm den: Bệnh do nấm Curvularia sp gay ra

Bệnh xuất hiện chủ yếu trên lá với các dạng vết bệnh khác nhau, thường

không định hình, màu nâu đen Lúc đầu vết bệnh chỉ là 1 chấm nhỏ xanh trong

giọt dâu sau đó lan dẫn ra xung quanh Quan sát không thấy xuất hiện quầng

vàng giữa mô bệnh và mô khoẻ

6) Bệnh thối gốc mốc trắng: Bệnh do nấm Sclerotium rolfsii gây ra

Tuúc đầu, trên mặt đất xung quanh gốc cây thấy có những sợi nấm trắng giống như sợi chỉ, mọc chỉ chít, dần đẫn lan rộng ra xung quanh gốc cây Lớp nấm nay thậm chí có thể ăn sâu tới 10-15em Xung quanh cổ rễ ở phần tiếp giáp với mặt đất xuất hiện những hạch nấm nhỏ như hạt cải, màu trắng, dẫn dần ngả thành màu

vàng nhạt, cuối cùng là màu nâu Gốc cây có màu nâu đen Lúc bệnh phát ra nghiêm trọng, củ thối nhũn, đất xung quanh biến thành màu nâu đen, lây lan rất

nhanh

7) Bệnh khô thân, lá: Chưa xác định được nguyên nhân gây bệnh

Ban đầu bệnh có thể xuất hiện ở thân hoặc mép lá làm cho thân và mép lá có màu nâu đậm Sau đó, bệnh lan dần tới tất cả các bộ phận trên mặt đất Bệnh lây

lan với tốc độ rất nhanh, đặc biệt vào những ngày trời mưa Lá và thân bị bệnh nhanh chóng chuyển màu nâu đen và chết Trời nắng, toàn bộ lá và thân khô, lá vỡ nát Tuy nhiên, rễ củ vẫn còn nguyên, cây bị bệnh về sau vẫn có thể đâm chổi được

3 Đánh giá sơ bộ mức độ phát triển của bệnh hại bạch truật tại Sa Pa Qua quá trình quan sắt, điều tra ô 2 điểm trồng bạch truật khác nhau về địa hình, chế độ chăm sóc, chúng tôi thấy mức độ hại của bệnh ở 3 điểm khác nhau rõ rệt Kết quả được trình bày ở bảng 2

1V KẾT LUẬN

- Trong điều kiện thời tiết năm 1999, trên cây bạch truật trồng tại Sa Pa - Lào

Cai có 7 bệnh hại, trong đó có 6 bệnh đo nấm, 1 bệnh chưa xác định được nguyên nhân do điều kiện thí nghiệm chưa cho phép

- Ở giai đoạn cây còn nhỏ, bệnh ít xuất hiện, chủ yếu chỉ có bệnh lở cổ rễ do

ném Rhizoctonia solani gay ra

75 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

- Các bệnh héo vàng, khô thân, lá gây hại khá nghiêm trọng Bệnh thối gốc

mốc trắng ở giai đoạn cây trưởng thành cũng xuất hiện khá phổ biến

- Đất đai và chế độ chăm sóc có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của bệnh Chăm sóc không tốt, làm cỏ không thường xuyên, cây phát triển kém làm giảm kha

năng chống chịu, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh xâm nhập dễ dàng

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ciare B., 1974

Kenaga, Principles of Phytopathology, Balt Publishers

2 Onkar D Dhingra, Ph.D., James B Sinclair, Ph.D., 1995

Basic Plant Pathology Methods, Lewis Publishers

8 Viện Bảo uệ thực uật, 1997

Phương pháp nghiên cứu Bảo vệ thực vật NXB Nông nghiệp

4 Giáo trình Bệnh cây nông nghiệp NXB Nông nghiệp, 1998

VIÊN DƯỢC LIỆU

76

NGHIÊN CUU BENH HAI BACH CHi TRONG Ở TAM DAO,

NAM BENH U LOET VA BIEN PHAP PHONG TRU

Ngô Quốc Luật

L ĐẶT VẤN ĐỀ

Cây bạch chỉ - Angelica dahurica Benth et Hook f ex Franch - et Sav duge

nhập từ Trung Quốc vào Việt Nam năm 1958 Viện Dược liệu đã đi thực thuần hoá

và phát triển trồng ở nhiều nơi như Sa Pa, Tam Đáo, Hà Nội Qua nhiều năm nghiên cứu và phát triển trồng trọt ở Việt Nam, cây bạch chỉ đã bị một số nấm

bệnh gây hại, đặc biệt nguy hiểm đối với cây bạch chỉ trồng lấy hạt giống ở Tam Đảo, đã có những năm thất thu hạt giống, làm thiệt hại hàng triệu đồng do nấm bệnh gây ra Đứng trước đòi hỏi thực tế chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu, tìm hiểu một số bệnh hại mới xuất hiện mà các tài liệu trong và ngoài nước chưa thấy

để cập tới

1H PHƯƠNG PHÁP

1 Vật liệu thí nghiệm

- Dùng cây bạch chỉ có nguồn gốc từ Trung Quốc được nhập vào Việt Nam năm

1958, hiện nay được trồng phổ biến ở nước ta

- Cây bạch chỉ một và hai năm tuổi trồng lấy hạt giống ở Tam Đảo Cây 2

tháng tuổi trỏ lên dùng để lây bệnh nhân tạo và nghiên cứu cơ bản trong nhà lưới

- Các loại dụng cụ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, nhà lưới và các hoá chất

cần thiết khác

- Các loại thuếc dùng cho thí nghiệm phòng trừ nấm bệnh u loét: Boóc đô 1%; TMTD 85%; Zineb 80%; Kitazin 50%; Hinozan 50%; Đối chứng phun nước lã

2 Điểm nghiên cứu

Trại nghiên cứu cây thuốc Tam Đảo - Vinh Phúc; Bộ môn Bệnh cây - Viện Bảo

vệ thực vật (BVTV); Trung tâm nghiên cứu cây thuốc Hà Nội

77, CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HOG (1987 - 2000)

3 Phương pháp thí nghiệm

- Điều tra thành phần bệnh hại theo phương pháp của Cục trồng trọt và BVTV-1987

- Phân bệnh hai theo thang 5ð cấp

- Khảo nghiệm hiệu lực thuốc được bố trí theo phương pháp tuần tự, 3 lần nhắc

3 | Bệnh đốm đen © + +++ Tác hại khả nghiêm trọng

4 | Bệnh lụi đen hoa 9 TẾT | +a++~+ Tác bại rất nghiêm trong

5 | Bệnh u loét Plasmodiophora sp | +++++

Theo số liệu bảng trên chúng tôi đã điều tra phát hiện được 5 thành phần bệnh

bại, trong đó bệnh số (1) và (4) tác hại khá nghiêm trọng Riêng bệnh u loét (5) tác

hại nguy hiểm nhất đối với bạch chỉ trồng lấy hạt giống ở Tam Đảo, bệnh làm cho hạt biến dạng, nếu bị nặng cây sẽ chết hoàn toàn Với tính chất đặc biệt nghiêm

trọng của bệnh u loét, để có thể ngăn chặn một phần tác hại của nó, chúng tôi tiến

hành nghiên cứu bệnh hại này

VIÊN DƯỢC LIỆU 78

3 Nghiên cứu bệnh u loét hại bạch chỉ

1) Triệu chứng bệnh

Bệnh phá hại trên thân cây, bẹ lá, cuống lá, gân lá, cuống hoa và hạt Ban đầu

vết bệnh nhỏ bằng hạt tấm màu trắng ngà, hình thơi sau chuyển sang màu nâu

đậm, lớn dẫn lên và nứt loét ra Nhiều vết nứt của bệnh liên tiếp gần nhau sẽ tạo

nên chuỗi kéo dài, làm các bộ phận bị hại của cây biển dang (ké cả hạt giống) 2) Giám dịnh, phân lập vỉ sinh vật gáy bệnh

Ký sinh gây bệnh là một loại nấm không sợi, thuộc nấm hạ đẳng Plasmodiophora sp Ho Archimycetes Bộ Plasmodiophorales Khi phân lập nấm

cho thấy bào tử từ khi cấy chỉ tên tại được trên môi trường lòng trắng trứng và dich cây bạch chỉ với thời gian lâu nhất là hai tuần

3) Nghiên cứu diễn biến bệnh u loét bạch chí trên cây Ï rà 2 năm tuổi

Bệnh u loét bắt đầu phát sinh vào tháng 2 kéo đài đến tháng 8 hàng năm, rộ

nhất vào các thang 3 - 4 và 5, Cây bạch chỉ 3 năm tuổi bị nhiễm bệnh sớm hơn, cao hơn so với cây 1 năm tuổi Mức độ tác hại của cây bạch chỉ 1 năm và 2 năm tuổi có

khác nhau Trong cùng thời điểm tháng 4, cây 1 năm tuổi có chỉ số bệnh (CSB) là 8,4%, còn cây 2 năm tuổi bị rất nặng có CSB là 83,3% cao gấp nhiều lần Sự phát

sinh phát triển của nấm bệnh phụ thuộc chặt chẽ vào yếu tế thời tiết (ngày mù trời

cao, ẩm độ cao và nhiệt độ thấp) ngoài ra còn phụ thuộc vào môi trường đất đai bị

nhiếm bệnh Những yếu tố này rất phù hợp với điểu kiện sinh thái của nấm gây bệnh Plasmodiophora sp Là loại nấm hạ đẳng phát triển mạnh trong điều kiện môi trường ẩm độ cao

3 Nghiên cứu phòng trừ bệnh u loét bằng thuốc hoá học

Chúng tôi đã thử nghiệm 5 loại thuốc hoá học để phun cho cây bạch chỉ 1 và 2 nắm tuổi Gém 6 công thức : Boóc đô 1%; TMTD 85% pha 0,3%; Zineb 80% pha

0,3%; Kitazin 50% pha 0,2%; Hinozan 50% pha 0,2%; Đối chứng phun nước lã Thời gian phun thuốc khi thấy bệnh xuất hiện (từ 5/2 đến 8/6) Định kỳ phun 7-10

ngày/lần.Kết quả nghiên cứu thử nghiệm cho thấy: So sánh các công thức phun

thuốc với đối chứng cả cây 1 và 2 năm tuổi thì thấy Boócđô 1% có hiêu lực nhất,

thuốc TMTD 0,3% cũng có tác dụng, còn các loại thuốc khác chỉ có mẫn cảm không

có hiệu lực đối với bệnh

- Đối với cây bạch chỉ 1 năm tuổi : Lần điều tra có tỷ lệ bệnh cao nhất với công

thức đối chứng (không phun thuốc) tỷ lệ bệnh là 76% và chỉ số bệnh là 46,6%

79 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

Trong lúc đó công thức phun Boócđô 1% có tỷ lệ bệnh thấp hơn nhiều so với đối

chứng - TUB chỉ có 28,6% và CSB là 10,3%

- Đối với cây 2 năm tuổi: Công thức phun Boác đô 1% đã thu được bạt

giống,bình quân 25g hạt/cây (bạch chỉ bình thường không bị bệnh đạt 44g hạt/cây)

chất lượng hạt tết Công thức phun TMTD 0,3% cũng thu được ít hạt giống, nhưng hạt bị lép nhiều Các công thức phun thuốc khác không thu được hạt Riêng công thức đối chứng cây bị chết hoàn toàn

IV KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

1 Trên cây bạch chỉ trồng ở Tam Đảo xuất hiện nhiều bệnh hại nguy hiểm, có nguy cơ đe doa đến vấn để sản xuất hạt giống hàng năm Đặc biệt là bệnh u loét do

nấm hạ dang Plasmodiophora sp gây va

9 Nấm bệnh u loét bạch chỉ ở Tam Đảo thường xuất hiện từ tháng 2 đến tháng

8 và rộ nhất vào tháng 5 hang năm

3 Phòng trừ bệnh u loét trên cây bạch chỉ 1 và 2 năm tuổi với thuốc Boóc đô 1% là có hiệu lực cao nhất, sau Boóc đô 1% là thuốc TMTD 0,3% Còn các loại thuốc

khác chỉ có mẫn cảm, không có hiệu lực

4 Cần nghiên cứu cải thiện giống bạch chỉ chống chịu bệnh hại, nghiên cứu cải

thiện môi trường đất đai trồng trọt và dịch chuyển thời vụ gieo trồng,tránh giai đoạn bệnh rộ Có thể áp dụng biện pháp phun phòng trừ bệnh u loét bằng thuốc Boóc đô 1% rẻ tiền ít độc hại để ngăn ngừa và hạn chế bệnh có hiệu quả

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ngô Quốc Luật, 1996

Nghiên cứu khả năng cho năng suất và chất lượng được liệu, hạt giống

và ảnh hưởng của nấm bệnh u loét bạch chỉ (Luận án Thạc sĩ khoa học Nông nghiệp)

2 Số tay công tác giống cây trồng NXB Nông nghiệp, Hà Nội, 1985

3 Số tay phòng thí nghiệm nấm và vi khuẩn NXB Nông - Lâm nghiệp Bucaret,

VIEN DUGC LIEU

6 Viện BVTV, 1961

Diéu tra cd ban bệnh bại cây trắng

7 Trần Quang Hùng, 1995

Thuốc BVTV NXB Nông nghiệp

8 Nguyễn Văn Tiểu, 1961

Sơ kết tình hình trồng bạch chỉ Tam Đảo Báo cáo KHKT - VDL

9 Trung khảo được liệu (Tập ID NXB nhân dân Giang Tô ấn hành 1976

10 Trung Quốc thực vật chí T 55 (3) NXB khoa học - Bắc Kinh, 1993

81 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HOÁ HỌC CÂY CÀ GAI LEO

(Solanum hainanense Hance., Solanaceae)

Nguyễn Bích Thu, Phạm Kim Man,

Âu Văn Yên, Vũ Kim Thu, Lã Kim Oanh

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Cà gai leo là cây thuốc được sử dụng rộng rãi trong dân gian làm thuốc chống

viêm, chữa phong thấp, đau nhức răng, dị ứng Xuất phát từ yêu cầu của để tài

"Nghiên cứu cà gai leo làm thuốc chống viêm và ức chế xơ gan", chúng tôi nghiên

cứu thành phần hoá học cây cà gai leo để chiết xuất bộ phận hoạt chất, xây dựng

tiêu chuẩn dược liệu cà gai leo làm nguyên liệu cho thuốc Haina chữa viêm gan và

ức chế xơ gan

II TÓM TẮT NHỮNG KẾT QUÁ CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC

1 Chúng tôi đã phân tích sơ bộ thành phần hoá học của thân, lá, rễ các mẫu

cà gai leo thu hái ở các địa phương khác nhau: Thanh Hoá, Đông Anh, Đại Yên, Sóc

Sơn (Hà Nội), Thái Bình, Hà Tây, Hoà Bình Bằng phương pháp chiết xuất và phân tích sắc ký, kết quả cho thấy: „

- Trong thân lá và rễ cà gai leo đều chứa các nhóm chat sterol, flavonoid,

cumarin, alealoid, glycoalcaloid, saponin, acid amin

- 8ơ bộ trên sắc ký lớp mỏng và sắc ký giấy cho thấy có các chất có màu sắc và

Rf tương tự B-sitosterol, acid cafeic, acid clorogenic, solasonin, các đường glucose,

rhamnose chuẩn

- Theo kết quả nghiên cứu dược lý, nhóm glycoalcaloid là thành phần chính có

tác dụng chống viêm và ức chế xơ gan, vì vậy, chúng tôi chọn phương pháp định

tính glyeoalcaloid để xây dựng tiêu chuẩn được liệu cà gai leo, bán thành phẩm và các chế phẩm thuốc từ cà gai leo

2 Xây dựng phương pháp định lượng glycoalcaloid trong cà gai leo bằng phương pháp định lượng acid bazơ và phương pháp đo màu

6- CTNCKH

VIEN DUOC LIEU 82

3 Xây dựng qui trình chiết xuất cao Haina I

4 Nghiên cứu xây dựng qui trình chiết xuất bột Haina II

1H BÀN LUẬN VÀ KẾT LUẬN

1 Đã phân tích thành phần hoá học và thấy cà gai leo có alcaloid, glycoalcaloid, saponin, flavonoid, acid amin va sterol trong dé nhém glycoalcaloid

có tỷ lệ nhiều hơn cả

2 Đã xây dựng qui trình chiết bộ phận hoạt chất toàn phần sản phẩm dùng để

chế tạo viên HAINA I và qui trình chiết bộ phận hoạt chất chính là glycoalcaloid

sản phẩm dùng để bào chế viên nang HAINA II

Sản phẩm bột HAINA II thu được là bột khô, có chứa hàm lượng glycoalcaloid (hoạt chất chính có tác dụng chống viêm và xơ gan) gấp 70 lần so với được liệu và gấp 6 lần so với cao HAINA I (chiết trên cùng một loại được liệu)

3 Đã xây dựng và chỉnh lý 2 phương pháp định lượng glycoalcaloid (phương

pháp acid - bazơ và phương pháp đo màu) áp dụng vào việc định lượng hoạt chất

trong dược liệu, bán thành phẩm và thành phẩm, xây dựng tiêu chuẩn thuốc và

theo dõi thời gian bảo quần của thuốc Phương pháp định lượng glycoalcaloid toàn

phần trong dược liệu và các chế phẩm của cà gai leo) bằng bromotymol xanh có độ đúng, độ lặp lại cao và có khoảng tuyến tính thích hợp cho việc áp dụng với các được liệu chỉ Solanum và các dạng chế phẩm có hàm lượng gÌycoalkaloid toàn phần

thấp (đưới 1%) Lượng mẫu sử dụng ít và thời gian xử lý mẫu nhanh

4 Việc nghiên cứu chiết xuất bán thành phẩm HAINA II đã đáp ứng yêu cầu

của để tài là cải tiến một bước dạng bào chế trên cơ số tạo được sân phẩm tập trung hoạt chất, loại bỏ được những tạp chất gây chảy nhão để dễ dàng bào chế thuốc

dưới dạng viên nang thay cho HAINA Ï viên nén bao phim

Trong thí nghiệm điểu trị bệnh nhân chỉ cần uống 2 viên HAINA II/ ngày

(chứa 7,5 mg hoạt chất/ 1 viên) thay cho 6 viên HAINA E ngày (mỗi viên chứa 0,25g cao toan phần)

TAI LIEU THAM KHAO

1 Nguyén Minh Khai, 1990

Luan an PTS

2 Doan Thi Nhu, Dé Kim Chi, 1972

Thông báo được liệu, số 15, 32-48

83 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

3 Viện Dược liệu, 1980

Phương pháp dinh higng solasodin trong Solanum cua Vién VILL (Nga),

tài liệu đánh máy của Viện Được liệu

VEN DUOC LIEU 84

NGHIÊN CUU TAC DUNG UC CHE QUA TRINH XO CUA

CA GAI LEO TREN MO HIiNH GAY XO GAN THUC NGHIEM

Nguyễn Minh Khai, Nguyễn Bích Thu,

Pham Kim Man, Doan Thi Nha,

Nguyễn Phúc Cương?

L DAT VAN DE

Xe là kết quả của quá trình tăng tổng hợp và tích tụ collagen ở tổ chức Các

bệnh về xơ như xơ gan, xơ phổi, xơ động mạch là những bệnh nan giải vì khó có khả năng hồi phục chức năng của các tổ chức đã bị xơ hoá.Vấn để này khiến người

ta nghĩ đến hướng tìm cách ngăn chặn sự tiến triển của quá trình xơ hoá bằng

những chất tác dụng lên chuyển hoá collagen Dựa trên những hiểu biết về cơ chế sinh tổng hợp collage, nhiều công trình nghiên cứu theo hướng này đã đạt được một

số kết quả nhất định

Các kết quả nghiên cứu trước kia đã chứng minh dich chiết toàn phần của cà

gai leo có tác dụng làm giảm hàm lượng collagen ở một số tổ chức của chuột nhắt

bình thường (1) Trên mô hình gây xơ gan thực nghiệm, nó ngăn chặn sự tiến triển

của xơ gan cả về số lượng và chất lượng, làm giảm lượng collagen, giảm mức độ liên kết ngang và giảm mức độ xơ về tổ chức học.(1)

Trong khuôn khổ để tài nghiên cứu cà gai leo làm thuốc chống viêm và ức chế

xơ gan, chúng tôi đã chiết glyeoalcaloid từ cà gai leo nhằm mục đích tìm hiểu tác dụng của chúng trên quá trình xơ gan

II NHỮNG KET QUA CHiNH DA DAT DUGC

- Thí nghiệm được tiến hành trên chuột cống trắng chia thành 3 lô và gây xơ

theo phương pháp của Maros và cộng sự (3) Định lượng colagen theo phương pháp

của Nềuman-Logan (4)

- Gây xơ được 4 tuần (giai đoạn sớm của sự tiến triển xơ), sau đó cho 2 lô uống

thuốc, mỗi lô uống một dạng chiết toàn phần và dạng chiết glycoalcaloid Hang

*° Bệnh viện Hữu nghị Việt - Đức

85 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

ngày chuột uống 9 dịch chiết trên tương đương với liều 6g cà gai leo/kg thé trong va gây xơ tiếp tục 8 tuần rồi giết chết chuột làm các thí nghiệm

- Kết quả của hai dạng chiết toàn phần và glycoalealoid trên mô hình xơ gan tỉ

lệ % colagen giảm so với đối chứng sau 12 tuần gây xơ theo thứ tự là 27,0% và

97,6% (P < 0,08)

- Ảnh hưởng của 9 dạng chiết cà gai leo trên gan về mặt tổ chức học

Hai dạng chiết đều có tác dụng trên mô hình xơ gan có ý nghĩa về hàm lượng colagen va về hình thái tổ chức học thì mức độ xơ giảm rõ rệt Vậy hoạt chất có tác

dụng chính là thuộc nhóm chất chứa glycoalealoid

Ill BAN LUAN VA KẾT LUẬN

Chuyển hoá colagen là một quá trình phức tạp, Galligani và cộng sự đã chứng

minh quá trình xơ gan thực nghiệm có hai giai đoạn, giai đoạn sớm phục hồi được

và giai đoạn muộn không phục hồi được Nếu tác nhân gây xơ được loại bỏ ở giai

đoạn sớm thì tổ chức xơ có thé được tiêu đi hoàn toàn, còn ở giai đoạn muộn mặc dù

đã loại bổ tác nhân gây xơ nhưng tổn thương ở tổ chức gan là không thuận nghịch Kết quả nghiên cứu trên giúp chúng tôi giải thích cơ chế tác dụng của thuốc Hai dạng chiết đều có tác dụng ngăn chặn sự phát triển của xơ gần giống nhau Tác dụng này có thể hướng vào hoạt chất chính có tác dụng là glycoalealoid Khả năng làm chậm sinh tổng hợp colagen và ngăn chặn sự tiến triển của xơ gan có lẽ giống cơ chế ức chế sinh tổng hợp protein của các steroid

Tóm lại, glyeoalealoid chiết từ cà gai leo có tác dụng ngăn chặn sự phát triển của xơ trên mô hình xơ gan thực nghiệm Kết quả thể hiện trên các chỉ tiêu hoá sinh và tổ chức học

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Minh Khai, 1990

Tận án PTS Y Dược, Hà Nội

2 Galligani L., 1979

Biomedicin, 7, 31

3 Maros T., 1971

Arzneimittel-forschung drug research 21(2), 257- 261

4, Neu Man R.E and Logan M.A., 1949

Arch Biochem., 24, 289

VIÊN DƯỢC LIỆU 86

NGHIEN CUU TAC DUNG CHONG VIEM MAN VA TAC

DUNG GIAM DAU CUA NHOM GLYCOALCALOID CHIET

TU THAN VA LA CA GAI LEO

(Solanum procumbens Lour.) Solanaceae

Au Van Yén, Nguyén Thi Dung,

Đoàn Thị Nhu, Phạm Kim Mãn

L DAT VAN ĐỀ

Thấp khớp là một bệnh khá phổ biến, do nhiều tác nhân gây ra và cũng đã có

nhiều loại thuốc đùng để điều trị Theo y học cổ truyền, có nhiều bài thuốc chữa

thấp khớp có kết hợp nhiều được liệu trong đó có cà gai leo Cà gai leo có tác dụng trừ phong thấp, tiêu độc, trừ ho, cÂm máu, giảm đau Đoàn Thị Nhu và cộng sự (1,2) đã chứng minh cà gai leo có tác dụng chống viêm cấp trên mô hình gây phù

thực nghiệm bằng carragenin, chống viêm mãn trên mô hình gây u hạt thực nghiệm bằng amian trên chuột cống trắng, đồng thời gây thu teo tuyến ức trên

chuột cống non Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu khác (3,4,5,6,7) chứng minh cà gai leo có tác dụng chống viêm, giảm đau, giảm sự phát triển của quá trình xơ trong xở gan thực nghiệm trên chuột

Trong thông báo số 1 (8), chúng tôi đã xác định sự có mặt của nhóm glycoalealoid trong được liệu và để làm sáng tô hoạt tính sinh học của cây cà gai leo

ở nhóm chất nào chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu tác dụng chống viêm mãn và

giảm đau của nhóm glyeoalcaloid chiết từ cây cà gai leo

TL PHƯƠNG PHAP

1 Tác dụng giảm đau của nhóm glycoalealoid

Tác dụng giảm đau được tiến hành trên mô hình gây đau bằng acid acetic 0,6% tiêm phúc mạc ở chuột sẽ xuất hiện những cơn quặn đau biểu hiện như quặn bụng,

sát bụng xuống sàn Đếm số cơn quặn đau trong 5 phút một và so sánh kết quả

giữa lô đối chứng và lô thủ thuée Chuột được chia thành 3 lô: 1 lô đối chitng va 2 16

thuốc với liễu khác nhau Thuốc được tit n đưới da với kết quả được trình bày ở

bằng 1

87 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

Bảng 1 Tác dụng giảm đau của gÌycoalealoid

TT | Tên thuốc Liêu dùng chuật quận đau “sau (%) P

1 Chứng “Tiêm nước muối sinh lý 6 60,3 + 2,6

Glycoalcaloi dca gai leo (tuong ting 30g/kg DL.) 4mgfkg 6 26,843 46,7 <0,05

Qua các kết quả thí nghiệm trên, ta thấy glycoalcaloid của cà gai leo có tác dụng giảm đau khá mạnh Với liều 2mg/kg chuột nhắt có tác dụng giảm đau rõ rệt Song khi tăng liễu gấp đôi (4mg/kg) tác dụng giảm đau tăng không đáng kể

2 Tác dụng chống viêm mãn

“Thí nghiệm được tiến hành trên mô hình thực nghiệm gây u hạt trên chuột

cống trắng Chuột cống trắng nặng 120-140g Viên amian 30mg vê tròn, tiệt trùng

ở t? = 160” trong 2 giờ Dụng cụ mổ được tiệt trùng và trong khi thí nghiệm được

ngâm trong cồn bảo đảm tiệt trùng tốt

Chuột được mổ và cấy đưới da vùng lưng viên amian và chia thành các lô chứng và thuếc

Hàng ngày cho thuốc bằng đường tiêm trong 5 ngày Chiểu ngày thứ 5 giết

chuột, bóc tách u hạt, cân tươi

8o sánh kết quả giữa lô đối chứng và lô thử thuấc

Trong thí nghiệm này so sánh tác dụng giữa lô glycoalcaloid và cao cần 40° để xác định glyeoalcaloid chính là hoạt chất có tác dụng chính của cà gai leo Kết quả

được trình bày ở bang 2

Bảng 2 Tác dụng chống viêm man cua glycoalealoid ca gai leo

và so sánh kết quả với tác dụng của cao cồn 402

2 ooops Liduquira | Sốchuột | Trọng lượng | Tỷ lệ giảm

TẾ | CáclôMánghiệm | nr (ng | trong 116 | TB u hat (mg) | u hat (%) P

VIÊN DƯỢC LIỆU 88 Kết quả ở bảng trên cho thấy glycoalcaloid có tác đụng chống viêm mãn tương

đương với tác dụng chống viêm mãn của cao cổn toàn phần 40%, Như vậy, glyeoalcaloid là hoạt chất chính của ca gai leo

I KET LUẬN

1 Tác dụng chống viêm mãn trên chuột cống trắng của cà gai leo chủ yếu là đo tác dụng của gÌycoalcaloid

2 Tác dụng giảm đau của nhém glycoalcaloid tương đối mạnh Với liều 15g

được liệu / 1kg chuột (iều tương đương tính từ glycoalcaloid ra g dược liệu) trên mô

hình gây đau bằng acid acetic 0,6%

3 Qua các kết quả thí nghiệm trên, có thể khẳng định glycoalealoid chính là hoạt chất của cà gai leo

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đoàn Thị Nhụ, Trần Xuân Phủ, Đỗ Ngọc Quyên, 1974

Bước đầu nghiên cứu tác dụng bảo vệ của rễ cà gai leo chống độc lực của nọc rắn Viện Dược liệu

3 Đoàn Thị Nhu, Đỗ Kim Chi, 1978

Thông báo được lệu Viện dược liệu, 1978 (số 3) 107-115

3 Đỗ Huy Bích, Bùi Xuôn Chương, 1980

Sổ tay cây thuốc Việt Nam Nhà xuất bản Ý học Hà Nội, 79

4 Nguyễn Xuân Huyện, Đăng Hùng Sơn, Đã Nguyệt, Trân Thuý, Vương Anh Dũng,

Pham Duy Nhạc, Trần Thị Luật uà cộng sự, 19886

Công trình nghiên cứu khoa học 1972-1986 Viện Dược liệu, NXB Y học,

Hà Nội, 159-160

ð Nguyễn Minh Khai, Đăng Hạnh Phước, Lê Thị Vinh, Nguyễn Phúc Cương, 1986

Công trình nghiên cứu khoa hoc y duge 1985 NXB Y học, Hà Nội, 158

6 Nguyễn Minh Khai, Nguyễn Bích Thu, Pham Kim Mãn, Nguyễn Phúc Cương, 1994

Tạp chí Dược liệu, tập 26, số 2, 45-46

7 Lê Khánh Trai, Nguyễn Tuấn Khanh, Nguyễn Văn Thái, 1983

Công trình nghiên cứu khoa học y được 1988 NXB Y học, Hà Nội, 159

8 Đỗ Viết Trung, Dinh Thi Thuyết, Lê Mi, Nguyễn Hoàng Anh, Nguyễn Văn Bàn,

Nguyễn Đình Chúc

Công trình nghiên cứu khoa học 1972-1986 Viện Dược liệu NXB Y học

89 CONG TRINH NGHIEN CUU KHOA HOC (1987 - 2000)

NGHIEN CUU TAC DUNG TREN COLAGENASE

CUA CA GAI LEO (Solanum hainanence Hance., Solanaceae)

Nguyễn Bích Thu, Nguyễn Minh Khai,

Pham Kim Mãn, Đoàn Thi Nhu

1 DAT VAN DE

Colagenase là một enzym có tác dụng đặc hiệu trên colagen Trong quá trình

viêm như viêm khớp, răng lợi, làm thoái hoá tổ chức colagen có sự tham gia của enzym này (1) Trong trường hợp bệnh lý như xơ gan, xơ phổi có sự tăng tích tụ colagen ở các tổ chức, quá trình này rất cần sự phân giải colagen, giảm quá trình tăng tổng hợp colagen, giảm mức độ xd

Những chất có tác dụng lên colagenase đồng thời cũng có ảnh hưởng đến quá

trình rối loạn bệnh lý eolagen

Cà gai leo có tác dụng chống viêm, có khả năng ức chế sinh tổng hợp colagen

Việc nghiên cứu tác dụng của cà gai leo lên colagenase phần nào làm sáng tỏ hơn

tác dụng của thuốc đối với bệnh viêm xơ gan

II NHỮNG KẾT QUÁ CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC

- Nghiên cứu tác đụng của một số dạng chiết từ cà gai leo lên colagenase tỉnh

khiết Xác định hàm lượng colagenase theo phương pháp của Berman (2),(3)

-Rết quả cả hai dạng chiết toàn phần và glyeoalcaloid đều ức chế colagenase, ở nồng độ pha tỉ lệ 1⁄2 ức chế được 40%; ở nỗng độ pha loãng (1/10- 1/ 12) có sự boạt hoá enzym này

-Các phân đoạn chiết từ cà gai leo n-hexan, cloroform, etylacetat, butanol và

nước đều có tác dụng nhưng phân đoạn chiết bằng butanol có tác dụng chất ức chế

enzym mạnh nhất Theo kết quả phân tích hoá học thì phân đoạn butanol chứa

phần lớn nhóm hoạt chất glycoalcaloid.

VIÊN DƯỢC LIỆU s0 1H BẢN LUẬN VÀ KẾT LUẬN

Ca gai leo tác dụng trên colagenase rõ rột Tác dụng này chứng tổ thuốc có vai trò trong chuyển hoá colagen Tác dụng ức chế colagenase góp một phần quan

trọng trong điều trị của cà gai leo đối với các bệnh như viêm khớp, viêm răng

lợi (những tổ chức chứa nhiều colagen, khi bị viêm colagenase sẽ được hoạt hoá làm phân hủy tổ chức bệnh lý này)

Cà gai leo có tác dụng chống viêm, đồng thời có khả năng ức chế sự tiến triển

của xơ Tác dụng ngăn chặn sự tiến triển của xơ có thể do thuốc vừa có tác đụng ức

chế sinh tổng hợp colagen lại vừa có vai trò kích hoạt colagenase làm hoạt hoá

enzym này phân giải colagen làm giảm xơ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

3 Nguyén Minh Khai, 1991

Luan an phé tién si Dược học,Trường Đại học Dược Hà Nội.

NGHIÊN CỨU HOẠT TÍNH CHỐNG OXY HOÁ

CỦA CÀ GAI LEO

(Solanum hainanense Hance., Solanaceae)

Nguyễn Bích Thu, Nguyễn Minh Khai,

Dé Thị Phương và cộng sự

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, vấn đề gốc tự do và các chứng bệnh gây ra do quá

trình peroxi hóa lipid gia táng như lão hoá, viêm hoại tử tế bào, ung thư được các

nhà khoa học đặc biệt quan tâm

Cà gai leo đã được nghiên cứu và chứng minh có tác dụng chống viêm, ức chế

sự phát triển xơ gan Chúng tôi khảo sát tác dụng chống oxi hoá của cà gai leo

nhằm giải thích phần nào cd chế tác dụng chống viêm, bảo vệ gan của cà gai leo

II NHỮNG KẾT QUÁ CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC

- Xác định hoạt tính chống oxy hoá (HTCO) in vitro cha dich chiết toàn phần,

và địch chiết gÌycoalkaloid toàn phẩn của cà gai leo theo phương pháp của Blagodarov

- Xác dinh HTCO in vivo cla hai chế phẩm HAINA I và HAINA II theo phương pháp Shibayama 1989, Yoshika và cộng sự 1991

1H BÀN LUẬN VÀ KẾT LUẬN

1 Kết quả khảo sát sơ bộ của dịch chiết cà gai leo trén in vitro:

-Dịch chiết toàn phần có HTCO mạnh ở hầu hết các nồng độ, trong đó nông độ

1/10; 1/16 và 1/20 có tác dụng mạnh hơn theo thứ tự là 71,6 ; 72, 69; 69,11%

-Dịch chiết glycoalcaloid có HTCO mạnh nhất ở nổng độ 1/1 (29,0 %), các néng

độ khác chưa thấy tác dụng rõ rệt

2 HTCO in vivo cia 2 ché phdm HAINA I va HAINA II:

Ké&t qua cho thay HAINA I, HAINA II déu tac dung chéng oxy hoa cé ¥ nghia

tương ứng là 47,ð% và 38,1%

VIÊN DUOC LIEU 92

TAI LIEU THAM KHẢO

1 Đầm Trung Bảo, Nguyễn Quang Thường, 1995

Một số kết quả của phương pháp xác định hoạt tính chống oxy hóa trong

nghiên cứu thuốc, Báo cáo nghiệm thu dé tài cấp bộ, Bộ ytế, trường Đại

học Dược Hà Nội

9 Trần Vân Hiển, Tạ Thị Phong va CS., 1997

Tác dụng bảo vệ gan của flavonoid chiết từ vỏ đậu xanh, Tạp chí Dược

liệu, tập 2, số 4/1997

93 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

NGHIÊN CỨU PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG

GLYCOALKALOID TRONG CA GAI LEO

(Solanum hainanense Hance.)

BẰNG PHƯƠNG PHÁP ACID MAU

Nguyễn Bích Thu, Phạm Kim Mãn

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Phương pháp định lượng các bazơ hữu cơ bằng acid màu đã được nghiên cứu và

áp dụng nhiều trên thế giới và ở Việt Nam (1, 2,4,5,7)

Glycoalealoid là thành phần chính trong chỉ Solanum được nhiều nhà nghiên

cứu quan tâm: chiết tách, định tính, định lượng Cho tới nay, nhiều phương pháp định lượng solasodin và gÌycoalealoid đã được công bố (4, 5, 6, 7, 8) Chúng tôi giới thiệu phương pháp định lượng trực tiếp glycoalcaloid toàn phần trong cây cà gai leo

(Solanum hainanense Hance.) bang bromothymol xanh

II NHỮNG ĐIỂM CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC

- Khảo sát các yếu tố pH đệm, dung môi chiết, nêng dé acid mau BTX, thời

gian phản ứng và số lần chiết ảnh hưởng đến phương pháp định lượng solasodin

chuẩn

-Khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến phương pháp định lượng gÌyealkaloid

trong dược liệu cà gai leo

-Xác định độ lặp lại của phương pháp:

-Xác định độ đúng của phương pháp: Dùng phương pháp cho thêm

-So sánh kết quả định lượng gìycoalcaloid trong một số mẫu cà gai leo bằng

phương pháp acid màu và phương pháp acid bazd

Il BIEN LUẬN VÀ KẾT LUẬN

1 Ap dụng phương pháp định lượng bazơ hữu cơ bằng acid màu, chúng tôi đã

xây dựng phương pháp định lượng glycoalcaloid toàn phần trong được liệu cà gai

leo (Solanum hainanense Hance., Solanaceae) bing bromothymol xanh

VIEN DUOC LIEU 94

2 Phương pháp có độ đúng, độ lặp lại cao và có khoảng tuyến tính thích hợp

cho việc áp dụng với các dược liệu chỉ Soianuzn và các dạng chế phẩm có hàm lượng glycoalcaloid toan phan thấp (đưới 1%) Lượng mẫu sử dụng ít và thời gian xử lý mẫu nhanh Chỉ cần 2g dược liệu/mẫu và sau 4h là có kết quả Còn phương pháp acid - bazơ cần 10g dược liệu/mẫu và mất 2 ngày

8 Có thể áp dụng phương pháp này trong việc xây đựng tiêu chuẩn dược liệu

cà gai leo và các bán thành phẩm, thành phẩm của nó

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Kim Cẩn uùà cộng sự, 1988

Thông báo được liệu số 4(20), 6-12

2 Đặng Văn Hoà, 1998

Định lượng bazơ hữu cơ bằng phương pháp acid màu, 1-18

3 Viện Dược liệu, 1980

Phương pháp định lượng solasodin trong Solaruzn của Vién VILL (Nga),

tài liệu đánh máy của Viện Dược liệu

4 E Balcar, M Zalecka, 1962

Biul Inst.Roslin Leczniczyh 8, 90-97

5 J Birnerm, 1969

J.Pharm Sci.,58, 258

® R Carle, E, Reinhard, Planta Medica 38, 1980, 381 - 383

7.8 MKhazagy, S.W Amin, R Hassamin, 1972

Planta Medica 21, 139 - 141

8 JE Lancaster, J D Mann, 1975

N.Z.J Agric Res.18, 139 - 144,

95 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

NGHIÊN CỨU ĐIỀU CHẾ THUỐC HAINA DIEU TRI

VIÊM GAN B MẠN HOẠT ĐỘNG TỪ CÀ GAI LEO

(Solanum hainanense Hance., Solanaceae)

Nguyễn Minh Khai, Phạm Kim Mãn,

Nguyễn Bích Thu, Vũ Kim Thu,

Phạm Thanh Trúc, Lã Kùn Oanh

Nguyễn Van Mai”, Trinh Thi Xuan Hoà”, Nguyễn Anh Tuần", Nguyễn Đình Máo"?

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Cà gai leo là cây thuốc được nhân dân sử dụng chống viêm, chữa bệnh phong

thấp, đau nhức răng, dị ứng, rắn cắn Chúng tôi đã nghiên cứu, chứng minh cà gai leo có tác dụng chống viêm, ngăn chặn sự tiến triển xơ gan Chúng tôi cũng nghiên

cứu chiết tách đạng cao toàn phần và bộ phận hoạt chất chính glycoalcaloid của cà gai leo và chứng minh cả hai đều có tác đụng chống viêm, ức chế xơ gan và tác dụng chống oxi hoá [1,2,3]

Để tạo một sản phẩm Haina đạt tiêu chuẩn và ốn định, chúng tôi đã nghiên

cứu quy trình chiết xuất bán thành phẩm và quy trình bào chế Haina Các sản

phẩm trên đã được xây dựng tiêu chuẩn cơ sở Thuốc Haina đã được nghiên cứu

trên bệnh nhân viêm gan B mạn hoạt động (VGBMHPĐ)

IL TOM TẮT NHỮNG KẾT QUÁ CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC

1 Nghiên cứu đều chế thuốc Haina I

1) Nghiên cứu quy trình chiết xuất bán thành phẩm Haina

- Xây dựng quy trình chiết cao toàn phần: chế tạo được sản phẩm cao khô đạt

tiêu chuẩn cơ sở có hàm lượng glycoalcaloid toàn phần trong chế phẩm khan tính

theo solasodin không thấp hơn 1% (sản phẩm cao khô này để bào chế viên nén bao phim Haina Ð

* Học viện Quân y 103

VIÊN DƯỢC LIỆU 96

- Xây dựng quy trình chiết bộ phận hoạt chất chính là glycoalcaloid, tạo được

bột khô Bột này có hàm lượng glycoalcalojd gấp 6 lần so với cao toàn phần (sản phdm nay dé bao ché vién nang Haina II)

2) Quy trinh sdn xudt thuéc Haina I, Haina

- Điều chế được sản phẩm Haina I dạng bao phim đạt tiêu chuẩn cơ sở có hàm

lượng gÌycoalcaloid toàn phần trong mỗi viên từ 2,125mg đến 2,875mg

- Điều chế được sản phẩm Haina II dạng viên nang có hàm lượng glycoalcaloid

toàn phần trong mỗi viên là 7,5mg

3) Xây dựng tiêu chuẩn

Đã xây dựng tiêu chuẩn cơ số của dược liệu cà gai leo, bán thành phẩm, thuốc Haina I và theo dõi tuổi thọ của thuốc

2 Thử tác dụng lâm sàng trên bệnh nhân viêm gan B mạn hoạt động (VGBMRHĐ) [4,5,6]

1) Đánh giá tác dụng của HAINA I

- Thuốc được điểu trị trên hai nhóm nghiên cứu (60 bệnh nhân viêm gan B mạn hoạt động) không có sự khác nhau có ý nghĩa (P >0,0ð) về giới, tuổi và cân nặng

- Điều trị thuốc HAINA I (0,25gam/viên) với liều uống 6 viên/ngày, trong 2

tháng ở 60 bệnh nhân viêm gan B mạn hoạt động được chia thành hai nhóm: nhóm

1 uống viên Haina, nhóm II uống viên placebo (nhóm chứng) Haina so sánh với chứng có tác dụng giảm nhanh các triệu trứng lâm sàng (mệt mỏi, đau tức hạ sườn

phải, nước tiểu vàng, da-niêm mạc vàng, gan to ) (P < 0,05); transaminase va

bilrubin về bình thường nhanh hơn (P < 0,05) ; tổn thương GPBL giảm rõ rệt ở

khoảng cửa (P < 0,01) Trên hình ảnh siêu cấu trúc gan cũng thấy sự hổi phục rõ rệt của các bào quan, nhân và màng tế bào gan (P < 0,01) Những biến đổi về các Marker của virut viêm gan B là rõ rệt : 23,3% bệnh nhân mất HBsAg và 44% bệnh

nhân xuất hiện anti-HBe So với nhóm chứng những biến đối này có ý nghĩa thống

kê với P < 0,05

2) Sơ bộ đánh giá tác dụng của thuốc HAINA HÏ Điều trị bằng thuốc HAINA II với liều 9 viên/ngày x 60 ngày trên 5 bệnh nhân Kết quá theo đối các chỉ tiêu lâm sàng, sinh hoá, marker, mô bệnh học (như đối

với bệnh nhân được dùng HAINA D) và thấy hiệu quả điều trị tương tự HAINA I

» CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987-2000) Biến đổi của các marker HBV chưa thấy có thay đổi rõ rệt sau điều trị Tuy vậy,

cần nghiên cứu với số lượng bệnh nhân lớn hơn

3) Theo dõi tác dụng phụ của thuốc

Không thấy có tác dụng ngoại ý của thuốc trên lâm sàng và xét nghiệm

II THẢO LUẬN VÀ KẾT LUẬN

1 Điều trị thuấc HAINA I (0,25gam/vién) véi liểu uống 6 viên/ngày, trong 2 tháng ở bệnh nhân VGBMHĐ có tác dụng giảm nhanh các triệu trứng lâm sàng, transaminase và bilirubin về bình thường nhanh hơn, tổn thương GPBL giảm rõ rệt ở khoảng cửa, hổi phục rõ rệt của các bào quan, nhân và màng tế bào gan,

những biến đổi về các Marker của virut viêm gan B là rõ rệt

Kết quả điều trị ở nhóm Haina là tốt rõ rệt, đa số bệnh nhân đạt mức rất tốt và

tốt (66,7%) Ngược lại ở nhóm chứng (placebo) 30 bệnh nhân thì hầu hết ở mức độ đạt trung bình và kém (93,3%)

9 Thuốc HAINA 2 có tác dụng điều trị gần giống HAINA I, nhưng cần phải

được nghiên cứu với số lượng lớn hơn

3 Thuốc không gây tác dụng ngoại ý nào trên lâm sàng và xét nghiệm

Kết quả nghiên cứu mô hình gây xơ gan ở giai đoạn sớm cho uống thuốc cà gai

leo đã ngăn chặn sự tiến triển của xơ gan ở giai đoạn sớm này cả về mặt số lượng,

chất lượng và tốn thương tế bào gan Điều này phù hợp với những công trình

nghiên cứu sinh tổng hợp colagen của Galligani và cộng sự [7]: xơ giai đoạn sớm có

thể phục hổi được, còn trái lại ở giai đoạn muộn thì xơ là không thuận nghịch Vì

vậy, chúng tôi hướng cà gai leo vào điều trị bệnh VGMHĐ là giai đoạn sớm của quá

trình tiến tdi xo gan, và đã chứng minh được sự hạn chế tiến triển của xơ gan bệnh

lý này trên bệnh nhân VGBMHDĐ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Minh Khai, Nguyễn Bích Thu, Phạm Kim Mãn, Nguyễn Phúc Cương, 1996

Etude de Faction anti-cirrhotique des glycoalkaloides extraits du

Solanum hainanence Hance., Solanaceae sur la cirrhose experimentale,

Revue pharmaceutique Numéro 1-1996

9 Âu Văn Yên, Nguyễn Thị Dung, Đoàn Thị Nhu, Phạm Kim Mãn, 1998

Nghiên cứu tác dụng chống viêm và tác dụng giảm đau của nhóm

glycoalcaloid chiết từ thân và lá cà gai leo, Tạp chí dược liệu tập 3

Số 2 - 1998

7-CTNCKH

VIÊN DƯỢC LIỆU 98

3 Nguyễn Bích Thu, Nguyễn Minh Khai, Phạm Kim Mãn, Đoàn Thị Nhu, 2000

Nghiên cứu tác dụng trên colagenase của cà gai leo (Solanum

hainanense Hance., Solanaceae), Tap chi duge liệu, tập 5, số 5/2000

4 De Groote J., et al, 1968

Proceedings of the third meeting of European association for study of

the liver Modena Italy and lancel, 2, 626

5, Dienstag J.L., Iselbacher K., 1994

Chronichepatitis, Harrisons, vol 2, 13" edition

6 Hoofnagle J.H., DiBisceglie A.M., 1997

The treatment of chronic hepatitis B, Hepatitis World, June, 2-1997,2

7 Galligani L., 1979

Biomedicin, vol.7, 31

99 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

NGHIÊN CUU NHAN NHANH in vitro CAY CA GAI LEO

Pham Van Hién, Nguyén Thi Chinh,

Ta Nhu Thuc Anh, Nguyén Tran Hy,

Dé Nang Vinh"?

1 MO DAU

Ca gai leo (Solanum procumbens Lour., Solanaceae, syn: Solanum hainanense

Hance) 1A mét cây thuốc dân gian của Việt Nam, có tác dụng chữa các bệnh về gan

(Nguyễn Minh Khai et al, 1.996), chống ung thư (Phạm Kim Mãn et al, 1998),

chống siêu vi trùng viêm gan B va phòng ngừa nhiễm độc TNT (Nguyễn Phúc Thái,

1997; Trịnh Thị Xuân Hoà, 1998)

Từ trước tới nay, cà gai leo mới chỉ được khai thác từ nguồn hoang dại Muốn

đưa cà gai leo vào trồng trọt trước hết phải xây dựng được quy trình nhân giống

thích hợp

Hiện tại, cà gai leo tuy có thể nhân giống bằng hạt hoặc bằng cành, nhưng cả

hai phương pháp này đều cho hệ số nhân thấp và phụ thuộc mùa vụ (cây có rất ít quả; quả nhỏ, ít hạt) Vì vậy, chúng tôi đã tiến hành dé tài “Nghiên cứu nhân

nhanh in vitro céy ca gai leo”

Il NGUYEN LIEU VA PHUGNG PHAP

Giống cà gai leo đưa vào nuôi cấy do để tài cấp nhà nước KHƠN 11-0ã-02:03

(Viện Dược liệu chủ trì) cung cấp Thân non cà gai leo được rửa sạch, khử trùng bề mặt bằng dung dịch HgCI; 0,1% trong 8 phút, tráng lại nhiều lần bằng nước cất vô

trùng và cắt thành các lát cắt đốt thân đài 1-1,5 em, chứa một mắt ngủ ở nách lá

Các lát cắt này được nuôi cấy trong môi trường MS; (Murashige & Skoog, 1962, có

cải tiến) được bổ sung các chất điểu hoà sinh trưởng ở những nông độ khác nhau,

chỉnh pH tới 5,8 và hấp đưới áp suất 0,8 kg/em” trong 40 phút Phòng nuôi được giữ

ở nhiệt độ 25°C + 2, cường độ ánh sáng: 2000 lux, độ ẩm 70% và thời gian chiếu sáng: 14 giờ sáng/10 giờ tối

+ Viện Di truyền nông nghiệp

VIÊN DƯỢC LIỆU 100 1H KẾT QUÁ VÀ THẢO LUẬN

1 Ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng đến phát sinh hình thái của dét than ca gai leo in vivo

Tát cắt đốt thân lấy từ cay in 0iuo cấy vào môi trường MS; có bổ sung

benzylaminopurin (BAP) va acid indolbutyric (IBA) & cae néng độ khác nhau tái

sinh mạnh nhất trên môi trường MS; + 0,õ mg/l IBA Tuy nhiên, mỗi lát cắt chỉ mọc ra 1 mầm, mầm sinh trưởng chậm, số rễ ít, ngắn Sau 2 tháng nuôi cấy, cây

con (tuy có đủ các bộ phận) không đài quá 3 em

Có thể nghiên cứu thay đổi, bổ sung các thành phần của môi trường hoặc chọn

bộ phận thích hợp từ cây ¿rw vitro sa cấp nuôi cấy tiếp để khắc phục hiện tượng này

Chúng tôi đã chọn giải pháp thứ hai vì cá tính khả thi hơn

2 Sự phát sinh hình thái của lát cắt rễ và lát cắt đốt than cay in vitro

so cấp

Tát cắt rễ và lát cắt đốt thân của cây in pitro sở cấp được cấy trong môi trường

MS, + 0,5 ng/l IBA Ré ca gai leo nuôi liên tục ngay từ khi mới cấy trong điều kiện

chiếu sáng phát triển rất chậm, vì vậy, chúng đã được nuôi trong tối hoàn toàn và

sau 20 ngày mới chuyển ra nuôi trong điều kiện chiếu sáng tiêu chuẩn Sau khi chuyển ra ánh sáng, mô sẹo của lát cắt rễ bắt đâu chuyển Sang màu xanh và hình

thành cụm chải

Các cụm chỗi này tuy phát triển khá hơn so với cây tái sinh từ lát cắt đốt thân,

nhưng vẫn còn chậm Sau 2 tháng nuôi cấy, chiều cao không vượt quá 3,5 em, tếc

độ sinh trưởng có chiểu hướng dừng lại Các mắm này được tách khổi cụm chổi và

cấy truyền sang môi trường mới Kết quả: mầm phát triển rất nhanh thành những cây con hoàn chỉnh, cao 10-12 em sau 2 tháng

Những cây con này hoàn toàn có thể chuyển ra khỏi ống nghiệm để trồng trong bầu đất Trong khi cây con tái sinh từ lát cất đốt thân của cay in vitro se cap chi cao trên dưới 3 cm

Như vậy, thông qua con đường tái sinh rễ của cay in vitro sd c&p cé thé thu

được cây con với chất lượng cao hơn so với cây con tái sinh từ lát cắt đốt thân Tuy

nhiên, việc sử dụng đốt thân tiện lợi hơn nhiều vì đơn giản được khâu tách mâm từ cụm chỗi và cấy truyền Liệu có thể sử dụng đốt thân của 2 loại cây con ứw vitro thtt cấp này (một loại có nguồn gốc từ thân và một loại có nguồn gốc từ rễ in 0#fro sơ

cấp) để tiếp tục nhân hay vẫn phải thông qua nuôi cấy rễ? Để trả lời câu hỏi này,

chúng tôi đã tiếp tục tiến hành thí nghiệm sau đây

101 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

3 Sự phát sinh hình thái của lát cắt đốt thân của cây in oitro thứ cấp

có nguồn gốc từ thân và từ rễ của cây ‡n uitro sơ cấp

Lát cắt đốt thân của 2 loại cây in oiiro nói trên được cấy trong môi trường BM+0,5 mg/l IBA Két qua cho thay:

Cả 2 loại đốt thân đều đễ dàng tái sinh thành cây con hoàn chỉnh (có đủ thân,

rễ, lá)

Sinh trưởng của cây con tam cấp có nguồn gốc từ thân sơ cấp đã được cải thiện

nhưng vẫn chậm hơn nhiều so với cây con tái sinh từ rễ (chỉ cao khoảng 4 em sau

60 ngày)

Cây con tam cấp có nguồn gốc từ rễ vẫn duy trì được khả năng sinh trưởng

nhanh như cây con thứ cấp (cao 11-13 em sau 60 ngày)

Khả năng tái sinh trực tiếp của lát cắt dét than tit cdy in vivo ddn din được nâng cao qua một số lần cấy truyền liên tục Nhưng kết hợp với con đường tái sinh

gián tiếp hạn chế (thông qua mô sẹo) có thể nhanh chóng cải thiện được khả năng này Cây con thu được sau 1 lần kết hợp đạt đến 11-13 em, có 4-B lá thật trong vòng 2 tháng và có thể sử dụng chúng để tiếp tục nhân theo con đường tái sinh trực tiếp bình thường Như vậy, nếu tính từ đây thì trung bình, mỗi năm có thể thu được ít nhất 4° cây con in 0#fro từ 1 lát cất ban đầu

4 Nghiên cứu chuyển cây con từ ống nghiệm ra bầu

Cây con sau khi lấy ra khỏi ống nghiệm được rửa sạch khỏi môi trường dinh dưỡng, cắt bỏ lá dưới gốc rỗi cấy vào bầu đất và đặt vào buồng phun mù với chế độ

phun 15 phút trong 9 giờ Sau 10 ngày, 100% số cây con đã ra rễ mới, có thể thích nghỉ với môi trưởng và được trồng ra điểu kiện tự nhiên

5 Nghiên cứu nhân nhanh sau ống nghiệm bằng phương pháp giâm cành

Ngọn chứa 2-3 đốt của cây ín pro sau khi đã trông trong bầu 15-20 ngày được cắt, giâm trong cát ẩm và đặt trong buồng phun mù như đã nói ở trên Chỉ sau 7 ngày, cả lô không xử lý và lô xử lý với dung dịch 1 mg/ml IBA bằng cách “nhúng

nhanh” đều ra rễ Tuy nhiên, xử lý bằng IBA cho kết quả tốt hơn: rễ ra nhiều, dài

và mập hơn so với không xử lý

Phần gốc cây còn lại tiếp tục ra chổi mới và lại có thể sử dụng những chổi này

để giâm tiếp

Toàn bộ quy trình nhân nhanh cà gai leo trình bày trên đây có thể được tóm tắt trong sơ đồ sau đây:

VIỆN DƯỢC LIỆU

Lát cắt đốt thân từ cay in vivo

t

Téch mim

i

102

Cây in uiữro thứ cấp

t

Lát cất đốt than

Ỷ

Cây in uifro tam cấp

103 CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC (1987 - 2000)

+ Cà gai leo tái sinh chậm nếu chỉ dùng phương pháp tái sinh trực tiếp liên tục,

mà phải qua một bước tái sinh cụm chổi từ mô sẹo sở cấp của rễ in oitro

- Cây con có thể được huấn luyện trước khi trông ra ruộng bằng cách nuôi

trong bầu đất đặt trong điều kiện phun mù với chế độ 15 phút/2 giờ trong vòng 10

ngày

- Cay sau in vitro dễ dàng có thể nhân giống tiếp bằng phương pháp ngắt ngọn/

chỗi và xử lý nhanh trong dung dich 1mg/ml IBA

TAI LIEU THAM KHAO

1 Nguyén Minh Khai et al., 1996