Nhưng khi đặt nó trong quan niệm vă nghi lễ Phật giâo thì nó đê chuyển sang một hình thức khâc liín quan đến tôn giâo vă tđm linh trước sự biến chuyển tđm lý, giâ trị chuẩn mực đạo đức,
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 47, 2008
VẤN ĐỀ HÔN NHĐN – GIA ĐÌNH TRONG QUAN NIỆM VĂ NGHI LỄ PHẬT GIÂO HUẾ
Lí Thọ Quốc Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
TÓM TẮT
Vấn đề hôn nhđn vă gia đình tưởng chừng như lă một vấn đề bình thường trong sự phât triển tự nhiín của xê hội loăi người Nhưng khi đặt nó trong quan niệm vă nghi lễ Phật giâo thì
nó đê chuyển sang một hình thức khâc liín quan đến tôn giâo vă tđm linh trước sự biến chuyển tđm lý, giâ trị chuẩn mực đạo đức, lối sống, phong tục tập quân của con người trong xê hội  Đông, vốn mang nhiều ý thức hệ Nho giâo trong quan niệm về hôn nhđn – gia đình
Từ những ghi nhận qua kinh điển, chúng ta sẽ thấy được Phật giâo nhìn nhận hôn nhđn – gia đình như thế năo? Vă những quan niệm đó, Phật giâo Huế đê thể hiện như thế năo trong câch thức tổ chức lễ nghi, nhằm chuyển hóa những ý nghĩa mă nó đem lại cho người Phật tử trước thực trạng xê hội hiện đại với nhiều sự đổ vỡ gia đình do ly hôn, bạo hănh gia đình, tệ nạn xê hội,…
Phật giâo luôn luôn đặt gia đình lăm nền tảng cho sự phât triển của xê hội, dựa trín câc giâ trị chuẩn mực đạo đức của con người, thiết chế văn hóa gia đình truyền thống, bổn phận vă quan hệ vợ chồng chung thủy,… mă còn đó lă một quy phạm phâp luật đủ mức răn đe, giâo dục nhằm hạn chế ly hôn, bạo lực gia đình,… mă xê hội đang ngăy căng phải đối mặt Đồng thời thông qua lễ thức Phật giâo để thể hiện sự gắn kết giữa đời vă đạo, theo đúng thuần phong mỹ tục vă luật hôn nhđn gia đình của người Việt Nam
1 Dẫn nhập
Không chỉ một số tôn giâo lớn của thế giới như Thiín Chúa giâo, Hồi giâo, Ấn
Độ giâo… mă còn một văi tôn giâo khâc xuất hiện muộn hơn ở nước ta như Cao Đăi, Hòa Hảo… đều có nghi thức lăm lễ kết hôn cho tín đồ Xuất phât từ những quan niệm khâ riíng biệt, mỗi tôn giâo có những câch thức hănh lễ riíng phù hợp với tôn giâo của mình Vă tuỳ thuộc văo phong tục tập quân, chuẩn mực đạo đức, phâp luật,… của từng vùng, mỗi một tôn giâo đều có những điều chỉnh thích ứng nhằm hướng tín đồ theo định chế, tôn chỉ của mình
Thực ra, trong nghi lễ Phật giâo hoăn toăn không đề cập đến nghi thức hay thủ tục để điều hănh một buổi hôn lễ tại chùa Có chăng chỉ đơn thuần sự hiện diện của câc vị Tăng cùng những lời chúc phúc vă thuyết giảng về ý nghĩa của hôn nhđn, bổn phận vợ chồng cho đôi trẻ
Trang 2“Các sư Phật giáo không hành lễ trong đám cưới, vì sự cưới hỏi là một lẽ không phù hợp với nếp sống độc thân của các bậc xuất gia Nhưng nếu muốn cho nó có đôi chút danh tánh tôn giáo, người ta thường mời các bạn thanh niên nam nữ Phật tử đến tụng những bài kệ chúc lành Các bậc xuất gia không bao giờ tham dự lễ cưới Tuy nhiên, trước hoặc sau đôi ba ngày, gia chủ thường tổ chức lễ trai tăng cúng dường đến các bậc phẩm hạnh và trong dịp ấy một vị
sư đứng ra giảng một thời pháp, nhắc lại những lời huấn từ của đức Phật và khuyên đôi tân hôn hãy chung sống thuận hòa hầu lo xây đắp hạnh phúc gia đình ” (Walpola Rahula, 1965)
Vì khi thực hiện nghi lễ này, theo quan niệm của Phật giáo sẽ khơi dậy dục vọng thế gian, làm lay động tâm niệm “diệt dục” trong chúng tăng trên bước đường tu học
Tuy vậy, trên tinh thần nhập thế, “tùy duyên” hoá độ, Phật giáo Huế thuận theo
nhu cầu của tín đồ, đồng thời hướng tín đồ của mình đến với niềm tin tôn giáo, các chùa Huế đã vận dụng những lời dạy của Đức Phật làm phương tiện để tổ chức nghi thức cầu an “Hằng thuận” cho những đám cưới của tín đồ, nhân đó khuyến hoá theo tinh thần Phật giáo
2 Từ những ghi nhận qua kinh điển…
Phật giáo với tinh thần nhập thế, bình đẳng, từ bi là phương tiện để hòa nhập với
xã hội Khi còn tại thế, Thích Ca Mâu Ni vẫn xem hôn nhân - gia đình là một cách thể hiện đúng nghĩa của con người về hiếu đạo, nghĩa vụ của họ trong xã hội và nghĩa vụ đó được cụ thể bằng những hành động, việc làm Mỗi người khi trưởng thành, lập gia đình
có nhiều mối quan hệ ràng buộc về nhân sinh, luân lý, đạo đức đối với chính mình và tha nhân Làm tròn bổn phận của người chồng và người vợ cũng được Phật nói khá nhiều trong các kinh điển, bài thuyết giảng cho chúng đệ tử
Trong những kinh điển và các bài thuyết giảng về hôn nhân gia đình, chủ yếu tập trung vào các vấn đề như: Bổn phận của vợ, chồng, cha, con; quan hệ xã hội; vấn đề hiếu đạo, luân lý
Có thể thấy rằng, tình yêu và hôn nhân là việc rất thường tình của mỗi con người sống trong xã hội và nó hạnh phúc, tốt đẹp hay dang dở là tùy thuộc vào người sở hữu,
tạo dựng nó Trong kinh Đại Bảo Tích, đức Phật đã nhận định: “Nếu một người đàn ông
có thể tìm được một người vợ, người phụ nữ thích hợp và hiểu biết; người phụ nữ có thể tìm được người đàn ông thích hợp và hiểu biết, cả hai thực sự may mắn” (Tuệ Nguyên,
2006: 62) Việc kết hợp giữa hai người nam và nữ trong hôn nhân là do nhân duyên của
họ tạo nên, dựa trên sự hiểu biết, phù hợp với nhau, đồng thời loại trừ những chia rẽ, mất hạnh phúc dẫn đến những khổ đau trong cuộc sống gia đình Và ai đạt được chính là người có hạnh phúc thật sự trong cuộc sống thế gian
Khi đức Phật còn tại thế, ngài luôn ca ngợi những cặp vợ chồng hạnh phúc, dạy
họ làm sao để có được cuộc sống hạnh phúc trong hôn nhân, vì xã hội bấy giờ đang có sự phân hóa đẳng cấp rất mạnh mẽ ở Ấn Độ Do đó, sự tương hợp văn hóa giữa vợ và chồng
là một trong những thành tố đem lại hạnh phúc lứa đôi, bỏ qua sự ngăn cách của đẳng cấp, thoát khỏi các luật lệ cùng những nghi thức khắt khe, thành kiến của con người trong
Trang 3xã hội Đồng thời, đức Phật cũng nói về việc không chung thủy giữanam và nữ trong hôn nhân do nhiều nguyên nhân đưa đến tác hại vô cùng lớn cho gia đình và xã hội Qua sự hiểu biết về tâm lý, thực trạng của đời sống hôn nhân, Phật đã có những lời khuyên rất sát với thực tế, nhằm gắn bó hạnh phúc trong hôn nhân, ngăn chặn sự đổ vỡ gia đình và những hệ lụy của nó:
“Cô dâu mới về nhà chồng có thể gặp những khó khăn, vì thế nàng dâu phải tuân thủ những nguyên tắc sống trong gia đình nhà chồng, phải kính trọng bố mẹ chồng, phục
vụ bố mẹ chồng một cách chu đáo như là bố mẹ ruột của mình, phải tôn trọng và kính mến những người thân và bạn hữu bên nhà chồng Như vậy là cô dâu mới đã tạo nên một bầu không khí an vui và hòa hợp trong gia đình chồng Đồng thời cần phải tìm hiểu những bản tánh của chồng, biết rõ những hành động, tính khí của chồng và cộng sự với chồng ở mọi lúc mọi nơi trong nhà mới của chồng Phải lịch sự, tử tế và biết những thu nhập của chồng, quản lý và chi tiêu một cách hợp lý” (Tuệ Nguyên, 2006: 68)
Trong kinh Thiện Sinh (Singalovada Suttanta)1 đã thể hiện những mẫu mực căn bản, những khía cạnh thiết yếu của cuộc sống đôi lứa trong mối quan hệ vợ chồng, gia đình và xã hội, đồng thời nhấn mạnh đến các mối quan hệ này vì đời sống gia đình được thuận hòa, hạnh phúc chính là nền tảng phát triển xã hội Sự gắn kết lứa đôi bằng niềm tin, nghĩa vụ trong hôn nhân, gia đình thông qua các mối quan hệ được gia cố bằng tinh thần tâm linh tôn giáo, tương hợp với văn hóa xã hội đang có để làm nền tảng cho hạnh phúc gia đình Nếu mỗi người đều nhận thức, làm tròn nghĩa vụ, họ có được hạnh phúc,
an lạc cho chính bản thân và gia đình, đồng thời thể hiện tính bình đẳng giữa con người với nhau một cách tương hỗ
“Lễ bái phương Tây, chồng đối với vợ, sống trong lễ độ, giao phó việc nhà, tùy sức sắm sửa áo quần nữ trang, đi về đúng giờ, đừng để chờ đợi Một lòng chung thủy, không để nghi ngờ, gia đình kém vui Vợ đối với chồng, hòa nhã kính nhường, dậy trước ngủ sau, công dung ngôn hạnh, nề nếp khuê môn, làm bếp cho khéo, vá may đủ dùng, giữ gìn tài sản, không xa xỉ xài, giáo dục con cái, mái nhà êm ấm” (Hương Sen Ni Viện,
2005)
Phật giáo lấy “ngũ giới” làm chuẩn mực cho tín đồ, hướng đến giải thoát bằng
“bát chánh đạo” và “tứ diệu đế” Cho nên, để có được bền vững trong hôn nhân – gia
đình thì sự hiện diện của năm giới2 và đi kèm với nó là năm bổn phận người chồng đối
1
Kinh Thiện Sinh (hay còn gọi là kinh Thiện Sanh Tử, kinh Thi Ca La Việt Lục Phương Lễ) trong Trường Bộ Kinh (Digha - Nikaya) nói về lời dạy của Phật cho chàng thanh niên Singalovada khi đảnh lễ sáu phương Đây là bộ kinh đã trải qua quá trình phiên dịch từ Phạn ngữ sang Hán ngữ, sau đó từ Hán ngữ sang Việt ngữ, được phổ biến rộng trong tầng lớp tu sĩ, bởi đó là tất cả những gì mà mỗi người tu sĩ hay người phật tử phải học tập, khi đề cập đến hôn nhân – gia đình
2
Vì năm giới (không sát sanh, không trộm cướp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu) là sự ràng buộc, giới hạn con người theo một quy cũ nhất định không chỉ phù hợp tương thích với xã hội mà còn ngăn chặn sự nguy hại đến hạnh phúc trong gia đình
Trang 4với người vợ và ngược lại đối với người vợ cũng vậy3 là những cái cần thiết mà mỗi người phải có Từ đó, sự nảy mầm của hạnh phúc lứa đôi được vươn lên cao hơn, bền vững và tốt đẹp hơn trong xã hội
Mặt khác, hôn nhân được xem là sự tác hợp một cách bình đẳng nhất trong xã hội giữa nam và nữ bằng mối quan hệ hòa nhã, rộng lượng, hiểu biết và hiến dâng cùng với sự
tự hy sinh mà chính họ phải là người thực hiện đầu tiên Ngay từ ban đầu, Phật giáo luôn luôn khuyến khích sự bình đẳng, xem bình đẳng xã hội là cách thức để phát triển giáo lý giải thoát đến cho mọi người Cho nên, muốn đạt được như vậy thì đức Phật cũng xem gia đình là nơi khởi đầu của sự bình đẳng và dần hoàn thiện mối quan hệ gia đình theo đúng chuẩn mực luân lý, đạo đức xã hội quy định4
Từ những quan niệm, lời khuyên của đức Phật về hôn nhân - gia đình được kinh điển ghi lại, trở thành phương tiện để Phật giáo ứng xử trong xã hội, trên tất cả các mặt đạo đức, luân lý, chuẩn mực sống của con người Đồng thời nó còn trở thành nền tảng
tâm linh gắn kết hạnh phúc lứa đôi thông qua lễ nghi tôn giáo
3 … đến thực hành nghi lễ “Hằng Thuận” trong Phật giáo Huế
Trong hệ thống nghi lễ Phật giáo Huế, nghi lễ “Hằng Thuận” là một trong những phương tiện được dùng để chuyển tải giáo lý đức Phật đến với tín đồ Tên gọi của nghi lễ này hàm chứa một ý nghĩa nhân sinh của Phật giáo đối với con người Do vậy, nghi lễ
“Hằng Thuận” còn được gọi là lễ “cầu an Thành hôn” “Hằng” là từ biểu thị tính liên tục của một hoạt động tâm lý tình cảm (phần nhiều) diễn ra trong suốt thời gian dài và có sự bền vững “Thuận” là theo đúng chiều chuyển động, vận động tự nhiên của sự vật hay bằng lòng, đồng tình với những gì mình chấp nhận được Nên, Hằng Thuận là sự thuận
Theo kinh Thiện Sanh chỉ riêng giới tà dâm mà một trong hai người vợ hoặc chồng không giữ được sẽ đưa đến: 1 Khó giữ vẹn thân mình; 2 Gây xáo trộn buồn rầu cho gia đình con cái; 3 Công việc sanh nhai
có thể thất bại, sự sản tiêu hao; 4 Thân thuộc khinh chê, trong gia đình thường có hiềm nghi, chống trái; 5 Kẻ thù được cơ hội thuận tiện; 6 Các sự khổ ngày càng thêm thắt chặt, chồng chất
Trong kinh Ưu Bà Tắc (hay còn được dịch kinh Người Áo Trắng) cũng thắt chặt trên năm nguyên tắc đạo đức được đúc rút từ Ngũ giới mà thành, và trong năm nguyên tắc đạo đức đó, nguyên tắc thứ ba đã nhấn mạnh việc từ bỏ quan hệ tình cảm phi pháp và bất chánh, tôn trọng vào bảo vệ hạnh phúc của người khác
Kinh Giáo Thọ Thi Ca La Việt (Trường Bộ kinh) đức Phật có dạy: “Nếu một người đàn ông có vợ mà đi
đến với một người phục nữ khác ngoài hôn thú thì điều này có thể là nguyên nhân về sự sa sút của anh
ta và chắc chắn anh ta sẽ đối mặt với các vấn đề khác cùng với những phiền toái đưa lại” (Tuệ
Nguyên, 2006: 64)
3
Năm bổn phận của chồng đối với vợ: 1 Thương yêu; 2 Chung thủy; 3 Săn sóc đời sống vật chất; 4 Trao
cho vợ quyền quản lý trong gia đình; 5 Kính trọng gia đình vợ Năm bổn phận của người vợ: 1 Kính trọng chồng; 2 Chung thủy với chồng; 3 Quản lý gia đình tốt; 4 Siêng năng làm việc; 5 Đối đãi thân thiện với gia đình chồng
4
Mặc dù rằng, mỗi xã hội, dân tộc có sự quy định chuẩn mực riêng trong vấn đề hôn nhân – gia đình, nhưng tất cả đều hướng đến sự hoàn mỹ, tốt đẹp trong nhân cách, đạo đức, lối sống phù hợp với phong tục tập quán trong từng cộng đồng người đó sinh sống
Trang 5theo, bằng lòng với sự quyết định của mình đối với hôn nhân, xây dựng gia đình trong xã hội một cách vững chắc, phù hợp với quy luật sinh tồn của con người
Việc bảo lưu truyền thống và vận dụng cho phù hợp với xã hội đương thời, nghi
lễ “Hằng Thuận” trong Phật giáo Huế đã có sự biến đổi khá nhiều nhưng vẫn dựa trên nền tảng có sẵn của nghi thức cầu an
Quy trình của một nghi lễ Hằng thuận gồm: (1) Niệm hương; (2) Đảnh lễ Tam bảo; (3).Tán Dương chi; (4) Tụng chú Đại bi; (5) Sái tịnh; (6) Đọc sớ cầu an (có thể có hoặc không); (7) Tụng chú Tiêu tai cát tường; (8) Huấn thị (nói về lời dạy của Phật trong hôn nhân - gia đình và quy y Tam bảo5); (9) Phục nguyện; (10) Hồi hướng (kết thúc buổi lễ)
Tuy nhiên cho đến nay, Phật giáo Huế vẫn áp dụng và có sự thay đổi với hình thức đọc sớ qua một bài văn soạn riêng6 thay thế cho sớ cầu an, mang ý nghĩa cụ thể hơn đối với nghi lễ Thành hôn được tổ chức ở trong nhà chùa
5
Trên tinh thần hiếu thảo, tôn kính cha mẹ và các bực trưởng thượng, thương yêu anh em, vị chủ lễ còn căn
dặn rất rạch ròi bổn phận con dâu đối với cha mẹ chồng và con rễ đối với cha mẹ vợ “Phải có lòng
hiếu kính cha mẹ, tùy thuận lời hiếu kính cha mẹ dạy bảo, không được cãi lại Phải ngủ sau dậy trước,
lo cơm nước cho chu đáo Phải làm các công việc nặng nhọc trong nhà cho cha mẹ Phải luôn luôn nhớ đến công ơn cha mẹ sanh thành dưỡng dục chồng mình, mà bổn phận làm con dâu có trách nhiệm nối dòng dõi cho gia nghiệp chồng Khi cha mẹ chồng có đau ốm, làm dâu con phải chăm nom thuốc thang, thay đổi thức ăn uống, cầu cho cha mẹ chóng lành khỏi, để trong nhà được yên vui Đó là bổn phận làm con dâu đối với cha mẹ chồng” Ngược lại người chồng phải kính trọng cha mẹ vợ như cha
mẹ mình, không nên có lời bất bình hoặc bất kính, nhớ công ơn sanh thành dưỡng dục vợ mình của cha
mẹ vợ, khi cha mẹ vợ cần việc gì nhờ hãy vui vẽ sẵn lòng, không sợ khó nhọc (Thích Hoàn Thông, 1973: 183 – 184) Lời huấn thị của vị chủ lễ mang tính cách giáo dục, nhắc nhở, nói lại lời Phật dạy cũng như cách sống trong xã hội theo tinh thần Phật giáo
6
Văn sớ lễ cầu an “Hằng Thuận” (được ghi lại từ buổi lễ “Hằng Thuận” tại Chùa Thiên Minh - Huế):
“Phục dĩ, âm dương phối hợp vốn nhơn duyên định sẵn từ lâu, loan phụng hòa minh là hạnh phúc xây
đắp hiện tại Quy y Tam bảo nguyện gọt trừ túc trái, hương từ bi nên gây lấy thiện duyên Chữ minh tâm giữ một lời nguyền, câu hải thệ trọn niềm chung thủy Bái sớ vị, Việt Nam quốc,… tỉnh,… huyện,… thôn, gia đình vu…[tên chùa đến làm lễ] phụng Phật tu hương phúng kinh giá thú thành hôn, kỳ an nginh tường tập phước sự Kim đệ tử:….[tên cha mẹ chú rễ, cô dâu] hiệp đồng nhị gia đình thân quyến
đệ tử chúng đẳng Nhất tâm cầu nguyện giá thú thành hôn đệ tử: …[tên chú rễ, cô dâu và năm sinh, tuổi] Nguyện cầu chư Phật từ bi gia hộ nhị đệ tử: tiếng cầm sắt trăm năm hòa điệu tụng chữ minh tâm, nghĩa tào khang một niệm vuông tròn ngâm câu kiến tánh, đạo lục hòa gìn giữ sớm hôm, ơn Tam bảo khắc ghi thân mạng Bốn điều hoằng thệ chúng con xin thực hiện tròn đầy, hai chữ quy y chúng con nguyện tựa nương nhất định Trượng năng nhơn soi xét tâm tư, cầu Thiện thệ ân ban giới hạnh Kim tắc cần cù sớ văn hòa nam bái bạch: [đọc các danh hiệu Phật, Bồ tát như sớ cầu an] Diên phụng, tam thừa thượng thánh, tứ phủ vạn linh, hộ pháp long thiên, chư vị thiện thần đồng thùy chiếu giám, cộng giáng cát tường Phục nguyện: Nhân buổi thành hôn hảo hiệp, nguyện cầu cho gia đình an khánh, gặp thời đôi trẻ giao hòa thành nguyện để nhân phong vật thịnh, cảnh môn phong muôn vẻ
thứ….niên….nguyệt…nhật, đệ tử chúng đẳng hòa nam thượng sớ”
Trang 6Nội dung văn sớ mang những lời thệ nguyện của đôi trẻ, cầu mong được sự che chở của Phật và chư vị Bồ Tát, trên bước đường xây dựng gia đình, cuộc sống hạnh phúc
Bắt đầu văn sớ bằng “Âm dương phối hợp vốn nên duyên định sẵn từ lâu, loan phụng hòa minh là hạnh phúc xây đắp hiện tại…” đã cho thấy sự tuần hoàn kết hợp nhân duyên để
có hạnh phúc với lòng chung thủy, giữ trọn lời nguyền khi nương tựa vào Tam bảo Để
rồi sau đó sẽ là “tiếng cầm sắt trăm năm hòa điệu”, “nghĩa tào khang một niệm vuông tròn”, “đạo lục hòa7 gìn giữ sớm hôm” “bốn điều hoằng thệ8… hai chữ quy y (quy y: Phật, Pháp, Tăng) chúng con nguyện tựa nương nhất định,…” Chính việc phát tâm và lời
hứa tự bản thân đôi trẻ phát nguyện trước Tam bảo và họ hàng hai bên và lời cầu chúc
“gia đình an khánh”, “đôi trẻ giao hòa để nhân phong vật thịnh, cảnh môn phong muôn
vẻ khang trang, bề gia thất vạn phần hưng khánh” của chư tăng là liều thuốc tinh thần
cho đôi trẻ trên bước đường tạo dựng hạnh phúc bền lâu trong thế giới hiện tại
Bên cạnh sớ văn, trong lời huấn thị của vị chủ lễ cũng có sự đổi khác để phù hợp với cuộc sống hiện đại đang diễn ra Ngoài bổn phận vợ chồng, vị chủ lễ còn nói đến bổn phận làm con cái trong gia đình, các mối quan hệ xã hội được đề cập trong kinh Thiện Sinh và tính chất, ý nghĩa của cặp nhẫn cưới mang giá trị xuyên suốt trong đời sống gia đình9 Vì thế, sự bền lâu của hôn nhân được ví như tính quý của vàng “tốt đẹp, trong sáng”
và “nhẫn nhục” tương ứng với hành vi, ngôn ngữ, nhận định của đôi trẻ trong sáng, xinh đẹp hướng đến hạnh phúc “bách niên giai lão” Cùng với đó, các hình thức tán, tụng bằng những hơi điệu trong sáng, vui tươi trong buổi lễ như cô đúc nền tảng tâm linh cho đôi trẻ hướng về một tương lai mới trong đời sống hôn nhân - gia đình theo tinh thần khuyến thiện, đạo đức của Phật giáo
Nghi lễ “Hằng Thuận”, hay nhiều nghi lễ khác ở các chùa Huế cũng không có sự thống nhất, bởi vì, khi thực hành nghi lễ sẽ tùy vào từng hoàn cảnh cụ thể để phù hợp với
yêu cầu của người hành lễ Hơn nữa tính chất “tùy duyên”, linh động hầu như thấy rõ
trong mọi nghi lễ, đặc biệt là bài bản sử dụng khi diễn xướng phụ thuộc vào vị chủ lễ, nên
7
Lục hòa là sáu cách sống tốt đẹp, đem lại nhiều lợi ích và luôn luôn cần có trong đời sống tu tập của người tu sĩ hay rộng ra trong đời sống vợ chồng, gia đình và sống tập thể nên thực hành theo sáu phép này: Thân hòa đồng trụ; Khẩu hòa vô tranh; Kiến hòa đồng giải; Ý hòa đồng duyệt; Giới hòa đồng tu; Lợi hòa đồng quân
8
Còn gọi là Tứ hoằng thệ nguyện: 1) Chúng sanh vô biên thể nguyện độ; 2) Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn; 3) Pháp môn vô lượng thệ nguyện học; 4) Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành; mà mỗi người
tu sĩ hay tín đồ đều phát tâm thệ nguyện khi quy y
9
Phật giáo luôn đề cao sự nhẫn nhục để hành pháp thì chiếc nhẫn trong ngày cưới cũng được xem đó là một minh chứng nhẫn nhục trong cuộc sống hôn nhân – gia đình của người phật tử Hình chiếc nhẫn là tròn tượng trưng cho sự hạnh phúc, hiếu nghĩa tròn đầy, không khiếm khuyết; tính chất vàng là quý nên cần phải nâng niu hạnh phúc mà chúng ta tạo ra Nhẫn là sự kham nhẫn, nhẫn nhục với nhau của đôi trẻ trong lời nói, ý nghĩ và hành động Do đó, nhẫn nhục là một biện pháp để gắn chặt tình yêu lứa đôi, mở rộng trái tim chúng ta trong đời sống hằng ngày, để bao nhiêu quan điểm dị biệt giữa vợ - chồng – gia đình – xã hội trở lại đồng quy về một điểm tròn trịa, tràn đầy, quý giá như chiếc nhẫn, đi đến thành đạt, thịnh vượng trong cuộc sống xây dựng hạnh phúc lứa đôi bền chặt
Trang 7nghi thức “Hằng Thuận” có sự khác biệt là điều tất nhiên Mặc dù có sự khác biệt nhưng
ý nghĩa và tính chất buổi lễ không bị giảm đi phần nào, nó luôn có sự tích hợp các yếu tố văn hóa vùng miền vào trong từng lễ nghi một cách tự nhiên như chính bản thân Phật giáo đã hòa nhập và hội tụ10
Đặc trưng của nghi lễ “Hằng Thuận” trong Phật giáo Huế là vừa chú trọng vào nghi lễ qua các hình thức xướng tụng, cầu nguyện trong không gian linh thiêng -Phật điện; vừa chuyển hóa những lời dạy của Phật về hôn nhân - gia đình, bổn phận của người con, cháu trong các mối quan hệ cho đôi trẻ Xen vào đó là việc khuyến hóa tu tâm dưỡng tánh, bỏ ác làm lành theo hạnh nguyện từ bi, cách sống lục hòa đúng chánh pháp… cho đời sống lứa đôi, để có được an lạc trong thế giới này Việc chú trọng vào lễ nghi luôn luôn được đề cao, trở thành nơi dựa tâm linh hữu hiệu nhất của đôi trẻ trước khó khăn, thử thách của đời sống hôn nhân
Từ không chủ trương làm lễ thành hôn ở trong chùa cho tín đồ đến hoàn thiện một nghi lễ “Hằng Thuận” cầu nguyện cho đôi trẻ có một cuộc sống hôn nhân đúng mực, là một sự chuyển đổi, thích ứng rất linh hoạt của Phật giáo nói chung và Phật giáo Huế nói riêng Cho nên, nghi lễ này đã có những ảnh hưởng nhất định đến xã hội, mà nhất là tín
đồ Phật giáo càng được thấy rõ hơn
4 Vai trò, ý nghĩa của nghi lễ “Hằng Thuận”
Từ quan niệm về hôn nhân - gia đình được đức Phật thuyết giảng đã trải qua hàng ngàn năm, đến nay, áp dụng vào xã hội hiện đại, cho thấy được giá trị trường tồn của nó
Đó là giá trị giáo dục về: đạo đức, luân lý, cũng như sự bình đẳng giữa con người với con
người, và tất cả mọi loài “hữu tình” trong các pháp giới với tình yêu thương, vị tha vô
lượng Đặc biệt trong hôn nhân - gia đình, một vấn đề trở nên quan trọng hơn bao giờ hết trước sự thay đổi mạnh mẽ trong xã hội hiện đại11 Bởi vì, khi thực hành đúng chuẩn mực theo khuyến hoá của Phật giáo sẽ đem lại sự chung thủy, thuận hòa trong đời sống hôn nhân
Thực trạng hôn nhân - gia đình hiện nay ở nước ta có nhiều sự chuyển biến, thay đổi mạnh mẽ theo chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực Việc tiếp nhận thông tin đa chiều, điều kiện vật chất khá đầy đủ, nhận thức trong hôn nhân - gia đình được nâng cao, xã hội
10
Có thể thấy nghi lễ Hằng Thuận trong Phật giáo mỗi một vùng có một nghi thức diễn xướng, tổ chức khác nhau Nhưng cái chung là ý nghĩa và tính chất buổi lễ luôn được diễn giải đầy đủ và chi tiết đến người hành lễ trong không gian tâm linh làm cơ sở để sự phát nguyện và thành tâm của đôi trẻ trở thành nền tảng, hành trang vào cuộc sống mới
11
Sự phát triển cực kỳ mạnh mẽ và nhanh chóng của công nghệ thông tin hiện đại cộng với trào lưu canh tân mở cửa của đất nước là những nhân tố khách quan tác động đến văn hóa gia đình, làm cho nó bị phân hóa mạnh mẽ trong nếp nghĩ truyền thống của con người Những thay đổi trong lối sống, sinh hoạt, quan niệm về hôn nhân - gia đình trở nên không quan trọng của một bộ tầng lớp trẻ sẽ là ẩn nguy tiềm tàng trong nhận thức không đầy đủ về tình yêu, hôn nhân, về mối quan hệ luân lý, đạo đức xã hội, thì dưới tác động của xã hội sẽ đưa đến sự nguy hại cho bản thân, gia đình Vì gia đình là tế bào của xã hội nên cá nhân tốt thì gia đình tốt và lúc đó xã hội mới đủ sức phát triển bền vững từ nền móng này
Trang 8đang dần xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ, xem trọng vai trò của người phụ nữ trong gia đình và xã hội Nhưng bên cạnh đó, cũng có khá nhiều hiện tượng ly hôn, bạo lực gia đình, tệ nạn xã hội luôn xẩy ra làm cho các thiết chế văn hóa gia đình truyền thống bị đảo lộn, đạo đức lối sống đang dần bị xem thường… Điều đó cho thấy, chỉ riêng về việc hôn nhân - gia đình, theo Tòa án tối cao, từ 01/01/2000 đến 31/12/2006 các Tòa án địa phương trong cả nước đã thụ lý và sơ thẩm 352.047 vụ, việc, trong đó 186.954 vụ ly hôn
do bạo lực gia đình (chiếm 53,1%) Riêng năm 2005 có 39.730 vụ ly hôn (chiếm 60,3%) (Phan Thị Thanh Hà, 2007: 2) Tuy chỉ là bề nổi mà các con số biểu hiện, nhưng thực chất để giải quyết vấn đề này vẫn còn là những thách thức trong xã hội nước ta hiện nay
Đối với Huế, là nơi còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, thiết chế văn hóa gia đình, nề nếp gia phong, do vậy các tệ nạn xã hội không đến nỗi gay gắt như một
số thành phố khác Nhưng đứng trước những tác động khách quan lẫn chủ quan của xã hội, việc ly hôn, đổ vỡ hạnh phúc gia đình vẫn thường xuyên xảy ra12 “Theo số liệu thống kê của Tòa án Nhân dân 9 huyện, thành phố Huế, từ năm 2001 - 2006, toàn tỉnh
đã thụ lý 3,253 vụ án về hôn nhân và gia đình, trong đó có 1.258 vụ ly hôn do nguyên nhân bạo lực gia đình và ngoại tình, chiếm tỷ lệ 38,6% Trong những năm gần đây, con
số này có chiều hướng gia tăng, năm 2005: 38.8%, năm 2006: 39% Một số huyện, thành phố có tỷ lệ trung bình qua 6 năm khá cao: A Lưới: 86,4% (57/66 trường hợp), Quảng Điền: 84,6% (99/117 trường hợp), Phú Vang: 76,1% (252/331 trường hợp), Phong Điền: 68,3% (86/126 trường hợp), Thành phố Huế: 31,7% (587/1852 trường hợp)” (Phan Thị
Thanh Hà, 2007: 2-3)
Từ thực tế này cần phải báo động về sự bền vững của quan hệ hôn nhân, thiết chế gia đình, lối sống, đạo đức và chuẩn mực xã hội đối với từng cá nhân Vấn đề giáo dục trong gia đình, nhà trường, xã hội cần sâu sát hơn cho lứa tuổi vị thành niên, thành niên,
12
Tỉnh Thừa Thiên Huế và thành phố từ 2001 đến nay có tình trạng xin ly hôn khá cao, trong đó 40% do mâu thuẩn gia đình, ngược đãi, chiếm tỷ lệ cao trong các nguyên nhân dẫn đến ly hôn:
Số lượng vụ ly hôn Năm
(Nguồn: (1) Nguyễn Thị Yến Anh, 2007: 60 và (2) Đào Mai Hường, 2007: 50 - 51.)
“Trong 6 tháng đầu năm 2007, trên địa bàn thành phố Huế, vi phạm pháp luật ở lứa tuổi vị thành niên: 193
vụ, việc/307 đối tượng Số trẻ em phạm pháp lần đầu tiên chiếm 60,6%, từ 2-3 lần: 27%, từ 4 lần trở lên: 12,4%” (Công An thành phố Huế, 2007: 55 - 56)
Trang 9vì chính lớp người này sẽ làm nên một xã hội toàn mỹ, giảm thiểu tình trạng xuống cấp đạo đức, văn hóa và tệ nạn xã hội tràn lan
Có thể thấy, xã hội vốn thay đổi không ngừng với những thành tựu vượt bậc, khả năng tiếp thu, học hỏi và nhận thức của con người vì thế cũng được nâng cao và dần hoàn thiện Tuy nhiên, trong từng thực tế cụ thể, đối với vấn đề hôn nhân đang có sự biến đổi theo nhiều chiều hướng với nhiều hình thức biểu hiện khác nhau, tiêu cực lẫn tích cực Nhận thức về hôn nhân một cách bền vững theo đúng chuẩn mực đạo đức, luân lý xã hội, cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân trong gia đình, dòng họ là rất cần thiết trong xã hội hiện nay Do đó, sự hội nhập của Phật giáo vào đời sống, lễ nghi, sinh hoạt, bằng các quan niệm về hôn nhân - gia đình đã tác động một cách trực/gián tiếp đến mọi người
Phật giáo gắn đời sống hôn nhân - gia đình vào những giá trị văn hóa truyền thống
có tác dụng ngăn chặn bạo lực gia đình có thể dẫn đến ly hôn Đối với các Phật tử, nghi lễ
“Hằng Thuận” là một sự gắn kết hôn nhân dựa trên nền tảng tín ngưỡng, tâm linh tương hợp Ở các ngôi chùa Huế, việc thực hành nghi lễ “Hằng Thuận”, đó là việc đáp ứng nhu cầu của các tín đồ Đồng thời, đây là một cơ hội để khuyến hóa giáo lý của nhà Phật vào đời sống thường nhật với mỗi một cách nhận thức, tiêu hoá, vận dụng của chính mỗi người13
5 Thay lời kết
13
Qua phỏng vấn một số người trong cuộc, họ cũng không ngần ngại cho biết:
“Gia đình tôi theo đạo Phật và thỉnh thoảng tôi vẫn đi chùa Ngày cưới, tôi được gia đình đưa đến chùa
làm lễ, ở đây tôi đã cầu nguyện Phật và các vị Bồ tát phù hộ cho hai vợ chồng được hạnh phúc, thuận hòa trong gia đình và thỏa mãn những ước vọng hạnh phúc của mình Qua đó, tôi cũng đã làm được ước nguyện của ba mẹ tôi và thỏa mãn họ hàng, chú bác hai bên” “… và được gởi gắm niềm tin, nghe thầy dạy về cách sống, bổn phận trong gia đình đó là hành trang hai vợ chồng tôi luôn mang theo trong cuộc sống” (Trích phỏng vấn: lời tâm sự của anh Trần Văn Tuấn - một chú rễ, trong ngày cưới (30/08/2007) tại
chùa Thiên Minh – Tp Huế)
Trong khi đó, ông bố của chú rễ (ông: Trần văn Quý) rất tự hào vì mình đã làm được một việc quan trọng là
đem đến cho con những giá trị tinh thần trong cuộc sống: “Tui đưa hai cháu đến chùa làm lễ cầu an trong
ngày cưới để cho hai cháu nương tựa nơi Phật, nơi quý thầy, để nghe về những lời giáo huấn trong cách sống gia đình, vợ chồng mà hai con tui phải ghi nhớ để sống cho tốt trong gia đình Và đây cũng là dịp để
họ hàng cùng cầu nguyện cho hai cháu được hạnh phúc, giàu sang phú quý và cho hai cháu thấy được niềm tin, dấu mốc quan trọng thắt chặt tình cảm vợ chồng” (Tư liệu phỏng vấn, ngày 30/08/2007, tại chùa
Thiên Minh – Tp.Huế)
Ông cậu của chú rễ (ông: Châu Đức Cường) cũng có những nhận xét sâu sắc, khi ông trực tiếp tham dự một
nghi lễ “Hằng Thuận”: “Rất là hay và cũng rất có ý nghĩa, đây cũng là dịp cho hai cháu nghe được giá trị
của đời sống gia đình, vợ chồng Bây chừ xã hội có nhiều thay đổi, cuộc sống gia đình cũng bị tác động rất nhiều, tuy nhiên tui tin tưởng hai cháu sẽ đối diện, vượt qua được khó khăn thử thách và chắc chắn rằng những lời thầy dạy vừa có tình, có lý nên hai cháu sẽ hiểu và làm đúng bổn phận của hai đứa trong gia đình” (Tư liệu phỏng vấn, ngày 30/08/2007, tại chùa Thiên Minh – Tp Huế)
Trang 10Hôn nhân - gia đình phải được xem là nền tảng cho sự phát triển xã hội, vấn đề này chẳng những dựa trên một chuẩn mực đạo đức, thiết chế văn hóa gia đình truyền thống, bổn phận và quan hệ vợ chồng với tình yêu chung thủy, vị tha, mà còn là một quy phạm pháp luật đủ mức răn đe, giáo dục nhằm hạn chế ly hôn, bạo lực gia đình… mà xã hội đang ngày càng phải đối mặt
Phật giáo với những phương tiện của mình đã đi vào xã hội, đến với tín đồ Phật
tử, tất cả đều hướng vào mục đích sống tốt hơn cho con người, hướng con người sống đúng pháp luật, làm tròn bổn phận cá nhân từ trong gia đình cho đến ngoài xã hội
Chính vì vậy, Phật giáo Huế thông qua nghi lễ “Hằng Thuận” đã có những hiệu ứng nhất định đến nhận thức, quan niệm của người hành lễ Những lời dạy và cách sống của Phật giáo qua lễ thức này gắn với đời sống xã hội, phù hợp thuần phong mỹ tục của người Việt Nam, cũng như tính nhất quán để có được hạnh phúc trong hôn nhân mà Luật
Hôn nhân gia đình quy định “Vợ chồng chung thủy, thương yêu, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau, cùng nhau xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng tiến bộ, hạnh phúc và bền vững”14
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Công An thành phố Huế, Bạo lực gia đình và trẻ em phạm pháp, trong Bạo lực
gia đình và sức khỏe sinh sản, [Kỷ yếu hội thảo], Hội Liên hiệp phụ nữ Thừa Thiên Huế - Ủy ban Dân số - Giáo dục trẻ em - Tổ chức NAV, Huế, (8/2007), 55
- 59
2 Đặng Nghiêm Vạn, Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, H
NXB Chính trị Quốc gia, 2003
3 Đào Mai Hường, Bạo lực gia đình với vấn đề ly hôn ở thành phố Huế - Thực
trạng và giải pháp, Hội Liên hiệp phụ nữ Thừa Thiên Huế, Ủy ban Dân số - Giáo
dục trẻ em, Tổ chức NAV “Bạo lực gia đình và sức khỏe sinh sản” [Kỷ yếu hội thảo], Huế (8/2007), 50 - 51
4 HT Walpala Rahula [Phạm Kim Khánh dịch ], Luân lý Phật giáo và xã hội, trong
Giáo lý Đức Phật, nguồn web:zencomp.com/greatwisdow/uni/index.htm
5 HT Sri K Dhammananda [Thiện Minh dịch], Hôn nhân hạnh phúc - A happy
married life, nguồn: zencomp.com/greatwisdow/uni/index.htm
6 Minh Chi Các vấn đề Phật học, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam [ấn hành],
1995
7 Nguyễn Đăng Duy, Văn hoá tâm linh, H.: Nxb Văn hoá Thông tin, 2001
8 Nguyễn Thị Yến Anh, Về tình trạng ly hôn và nguy cơ trẻ em lang thang trên địa
bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, trong “Bạo lực gia đình và sức khỏe sinh sản” [Kỷ yếu
14
Điều 18, Luật Hôn nhân gia đình năm 2000