Báo cáo nghiên cứu khoa học: " BIẾN ĐỔI VĂN HÓA CÁC TỘC NGƯỜI THIỂU SỐ Ở TỈNH QUẢNG BÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY" pps

T ẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 54, 2009 BI ẾN ĐỔI VĂN HÓA CÁC TỘC NGƯỜI THIỂU SỐ Ở TỈNH QUẢNG BÌNH TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY Nguy ễn Văn Mạnh Tr ường Đại học Khoa học, Đại học Huế

T ẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 54, 2009

BI ẾN ĐỔI VĂN HÓA CÁC TỘC NGƯỜI THIỂU SỐ Ở TỈNH QUẢNG BÌNH

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Nguy ễn Văn Mạnh

Tr ường Đại học Khoa học, Đại học Huế

TÓM T ẮT

Các xu h ướng biến đổi văn hoá trong những năm gần đây ở vùng đồng bào các dân tộc

thi ểu số Quảng Bình vừa mang yếu tố tích cực vừa có những mặt tiêu cực; vì vậy việc nghiên

c ứu, tìm hiểu các di sản văn hoá tộc người, đồng thời nắm bắt các quy luật tất yếu thời đại để

thúc đẩy phát huy những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực trong quá trình biến đổi văn

hoá các dân t ộc thiểu số nơi đây là một việc làm cần thiết và cấp bách

Ở Quảng Bình, về cơ bản có hai tộc người thiểu số cư trú; đó là tộc người Chứt, bao gồm các nhóm Sách, Mày, Rục, Arem và Mã Liềng với dân số 4.901 người chiếm 26% dân số các tộc người thiểu số trong tỉnh; tộc người Bru – Vân Kiều gồm các nhóm Vân Kiều, Trì, Khùa, Ma Coong với dân số 13.550 chiếm 73%; còn các tộc người khác chiếm khoảng 0,9%1

Các tộc người thiểu số Quảng Bình sớm có sự hội tụ, giao thoa

văn hoá của các tộc người Môn-Khơme giữa sườn Đông và sườn Tây Trường Sơn, giữa các tộc người thiểu số phân bố ở miền núi với người Việt ở đồng bằng Theo chúng tôi,

sự hội tụ, giao thoa văn hoá các tộc người thiểu số nơi đây đang diễn ra các xu hướng

biến đổi văn hóa truyền thống sau đây:

- Xu h ướng giao lưu văn hoá giữa các tộc người trong khu vực

Trước hết sự giao lưu đó được thể hiện ở trong việc phân bố dân cư giữa các tộc

người thiểu số nhau và giữa các tộc người thiểu số với người Việt Hiện nay, về cơ bản

người Vân Kiều phân bố ở huyện Lệ Thuỷ, Quảng Ninh và một bộ phận nhỏ ở huyện

Bố Trạch; người Trì, Ma Coong ở huyện Bố Trạch, người Khùa ở huyện Minh Hoá; các nhóm thuộc tộc người Chứt cư trú chủ yếu ở các huyện Bố Trạch, Minh Hoá, Tuyên Hoá, nhưng đi vào cụ thể rất ít các bản làng thuần nhất chỉ có một tộc người cư trú

Hiện tượng trong một bản của người Bru – Vân Kiều hoặc người Chứt có sự cộng cư

của các tộc người khác và xuất hiện một số gia đình người Việt làm ăn buôn bán là phổ

biến Ngoài ra, trong không gian một xã, huyện việc cư trú xen kẽ bản tộc người Bru – Vân Kiều kề cận với bản người Chứt hay bản của người Chứt, Bru – Vân Kiều kề cận

với người Việt là hiện tượng thường gặp ở các huyện miền núi hiện nay Thêm vào đó,

một bộ phận người Mường, Tày, Thổ trong những năm gần đây đã di cư vào vùng miền núi Quảng Bình sống xen cài trong cùng một bản làng với các tộc người thiểu số nơi đây

Đặc biệt, sự giao lưu giữa các tộc người thiểu số ở miền núi Quảng Bình được

thể hiện rõ nét trong lĩnh vực văn hoá Mặc dù khi nói đến người Vân Kiều chúng ta nói đến những ngôi nhà sàn, tục đi sim, người Khùa là điệu hát Khắp, khèn bè; người Ma Coong là lễ hội đập trống, nhưng nhìn chung sự giao lưu văn hoá đã tạo nên những

yếu tố văn hoá tương đồng giữa các tộc người thiểu số trong khu vực Có thể những yếu

tố văn hoá tương đồng này bắt nguồn từ cùng một nguồn gốc tộc người (hoặc là các nhóm Bru – Vân Kiều trong cộng đồng Môn Khơme miền núi, hoặc là các nhóm người

Chứt trong cộng đồng Việt - Mường), nhưng cũng phải thấy rằng tương đồng về văn hoá thể hiện sự giao lưu học hỏi lẫn nhau giữa các nhóm của tộc người Chứt, Bru – Vân

Kiều Đi vào cụ thể chúng ta thấy, các tộc người này xét về phương diện làng bản và nhà cửa, đều là những bản làng với cây cối, núi rừng bao quanh và cũng đều là những ngôi nhà sàn bằng chất liệu gỗ, tranh, tre, nứa, lá; về công cụ sản xuất, nhà cửa, đi lại, đều cơ bản giống nhau, được chế tác từ các nguyên liệu gỗ, tre, nứa; về sinh hoạt kinh tế đều chủ yếu là sản xuất nương rẫy, săn bắn, đánh cá, hái lượm…

Về ẩm thực, ngoài các món ăn truyền thống của từng tộc người, như bột nhúc

của người Chứt, cơm lam của người Vân Kiều… đã xuất hiện, đan xen món ăn tộc

người này với tộc người khác mà rất khó để xác định món ăn này là của tộc người này hay tộc người kia, ví như món cơm, món bồi đang trở thành món ăn chung không chỉ

của người Nguồn (một nhóm địa phương của người Việt) mà cả các nhóm của tộc người

Chứt, Vân Kiều ở Minh Hoá, Tuyên Hoá và miền núi Bố Trạch, hay món ốc suối, rượu

cần, các món bánh nếp, như bánh chưng, bánh giày, bánh lá…Về tổ chức bữa ăn, chúng

ta cũng thấy có sự biến đổi rõ nét; đó là nếu như trước đây đồng bào tổ chức hai bữa ăn chính: buổi sáng và buổi chiều tối (buổi trưa người ta mang theo một ít sắn khoai ăn tạm trên rẫy), hiện nay do kinh tế vườn, chăn nuôi chuồng trại, sản xuất ruộng vãi, ruộng

nước được chú ý, đường giao thông phát triển… nên cơ cấu bữa ăn của một bộ phận lớn dân cư chuyển sang buổi trưa và buổi tối Cách thức ăn uống của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây cũng đã có những biến đổi đáng kể; đó là việc người dân sử dụng phổ

biến bát đũa, môi thìa trong bữa ăn, hiện tượng ăn bốc gần như đã được xoá bỏ

Về trang phục, chúng ta thấy hiện nay các trang phục bằng vỏ cây chỉ tồn tại trong tiềm thức, còn các bộ váy áo truyền thống của đồng bào gần như còn lại rất ít ỏi,

có chăng chỉ có trong dịp lễ hội tết; ngay cả những loại áo váy đó người dân không dệt được, họ phải mua các sản phẩm từ Lào thông qua các chợ hoặc các thương nhân đến buôn bán trực tiếp ở bản Do sở thích váy áo từ sản phẩm zèng gắn với núi rừng, nên đồng bào cũng mong muốn có được những váy áo đó Nhưng một thực tế loại váy áo từ

sản phẩm zèng giá đắt đỏ, trong lúc các loại quần áo bằng chất sợi cotton được sản xuất

từ các nhà máy công nghiệp lại có giá thành rẻ nên đa số đồng bào chọn lựa loại trang

phục này Đó là lý do cơ bản làm cho trang phục các tộc người thiểu số nơi đây không còn giữ được cái riêng truyền thống dân tộc mình, mà đã hoà vào trong dòng chảy giao

lưu và hội nhập văn hoá

Về phong tục tập quán, lễ nghi tôn giáo, chúng ta thấy rất khó phân biệt đâu là

của tộc người này hay tộc người khác; các phong tục cúng phát rẫy, gieo hạt, cơm mới, hay phong tục chọn đất lập bản làm nhà,… của nhóm tộc người này với nhóm tộc người khác cũng gần như tương tự nhau Lễ hội đập trống nay cũng không chỉ riêng của người

Ma Coong; bây giờ lễ hội này đã trở thành lễ hội khu vực, có quy mô toàn xã, bao gồm

cả người Ma Coong, Trì, Arem và cả người Việt… Nhiều nghi lễ tôn giáo đều chung cho cả các tộc người trong khu vực, ví như người Bru – Vân Kiều dùng phương pháp

“thổi” chữa bệnh, biết dùng độc dược để “thư” kẻ thù, thì người Chứt cũng biết thổi,

biết thư như vậy[1;27]

Trong văn học nghệ thuật, những mô típ truyền thuyết, truyện cổ dân gian, như nguồn gốc con người, sự tích cây cối, muông thú ở rừng, người giàu gian ác, người nghèo hiền hậu, đáng thương… chúng ta rất khó phân biệt đâu là của tộc người này, đâu

là của tộc người khác, hay các loại hình nhạc cụ, như sáo Pi, sáo K’nông, tù và, đàn môi đều thấy xuất hiện ở các nhóm tộc người Vân Kiều và người Chứt

Đặc biệt, trong những năm gần đây, do tác động của kinh tế thị trường, sự mở

rộng các nông lâm trường của vùng rừng núi, những yếu tố văn hoá của người Việt lại càng có điều kiện giao lưu, hội nhập với văn hoá các tộc người thiểu số Những ngôi nhà đất bê tông, mái ngói hoặc lợp tôn, những trang phục, dụng cụ sinh hoạt gia đình đều được mua hoặc trao đổi từ người Việt hay người Lào, rồi các món ăn, dụng cụ chế

biến món ăn, dụng cụ ăn uống cũng như người Việt Ngay đến cả những phong tục tập quán – yếu tố ít chịu ảnh hưởng và biến đổi nhất, cũng có xu hướng giao lưu, biến đổi,

như một số bản làng của tộc người thiểu số học theo cách người Việt tổ chức tảo mộ vào

dịp lễ tết, thắp hương lập bàn thờ tổ tiên, tổ chức lễ hội tết cùng với người Việt, hôn nhân chịu ảnh hưởng trang phục, bài trí tổ chức như người Việt Thậm chí xu hướng

tầng lớp thanh thiếu niên bây giờ chỉ học và nói tiếng Việt, sử dụng rất ít tiếng tộc người mình

Giao lưu văn hoá giữa các tộc người ở vùng núi Quảng Bình có cả những tác động tích cực, tiêu cực Trước hết, giao lưu góp phần thúc đẩy quá trình xích lại gần nhau và hiểu biết lẫn nhau giữa các tộc người; giao lưu cũng là tác nhân quan trọng thúc đẩy nhanh quá trình biến đổi văn hoá truyền thống theo xu hướng học hỏi những giá trị tinh hoa của các tộc người khác Tuy nhiên, do cường độ, phạm vi của quá trình giao

lưu văn hoá diễn ra mạnh mẽ và rộng lớn nên đã tạo ra sự nhiễu loạn của văn hoá truyền

thống Một số yếu tố văn hoá truyền thống chưa đủ sức bảo tồn hoặc không còn thích

ứng cao với sự biến đổi xã hội đã dần mất đi, thay vào đó là các yếu tố văn hoá tộc

người khác dần được xuất hiện Và như vậy cái truyền thống chưa bị mất hoàn toàn đã hoà vào những yếu tố văn hóa tộc người khác, tạo nên sự lai tạp không thuần nhất trong đời sống văn hoá tộc người; ví như tục tảo mộ thắp hương, lập bàn thờ học theo lối

người Việt; tục cưới hỏi vừa của các tộc người thiểu số, vừa lễ nghi người Việt; nhà cửa

vừa nhà sàn, nhà đất, nhà nửa sàn nửa đất; trang phục vừa váy áo, vừa quần Jean, áo thun; ngôn ngữ vừa tiếng các tộc người thiểu số vừa tiếng Việt, có khi tiếng tộc người đang ngày càng bị thu hẹp Hậu quả tất yếu là cái truyền thống, cái nội lực bị lấn áp và lai tạp

- H ội nhập và ảnh hưởng văn hoá hiện đại

Trong những năm gần đây, chúng ta thấy các tộc người thiểu số ở miền núi

Quảng Bình đang diễn ra một quá trình hội nhập văn hoá truyền thống và hiện đại mạnh

mẽ và rộng khắp Nhiều bản làng của đồng bào đã kết hợp tốt những yếu tố văn hoá

hiện đại và truyền thống, ví như các nhóm của tộc người Chứt, đặc biệt là người Sách

đã biết chuyển đổi cơ cấu kinh tế, tăng cường trồng lúa vãi, lúa nước, trồng rừng, chăm sóc và bảo vệ rừng, trồng các loại cây ăn quả có giá trị cao, biết chăn nuôi bò lai, biết sử

dụng khoa học kỹ thuật để chăm sóc giống cây, con trong trồng trọt và chăn nuôi, người Vân Kiều kết hợp các hoạt động kinh tế truyền thống với kinh tế VAC để tăng cường các sản phẩm hàng hoá Trong nhà cửa, nhiều bản làng đã biết kết hợp xây dựng nhà chung cộng đồng, nhà sàn theo lối hiện đại (bê tông hoá, xi măng hoá ), hoặc các

trường học, trạm xá, trụ sở uỷ ban được xây dựng theo lối hiện đại bên cạnh bản làng

của đồng bào Trong ẩm thực, các yếu tố văn hoá hiện đại ngày càng được du nhập một cách mạnh mẽ vào bản làng của đồng bào các dân tộc, kể cả bản làng xa nhất; đó là sự

xuất hiện của các phương tiện chế biến món ăn, như nồi cơm điện, bếp ga, nồi lẩu điện,

thậm chí xuất hiện một số món ăn công nghiệp đóng hộp, bánh mì, bơ, sữa, mì ăn liền Trong trang phục, bên cạnh các trang phục quần áo Âu bằng cotton đã được người dân

sử dụng từ lâu, nay đã xuất hiện complet, áo len, áo dài và thậm chí còn có cả trang

phục hiện đại của cô dâu chú rể trong ngày cưới Việc tổ chức lễ hội đã có sự kết hợp các yếu tố truyền thống và hiện đại, như bên cạnh việc cúng tế, lễ nghi tôn giáo còn tổ

chức liên hoan văn nghệ, thi đấu thể thao Nhiều gia đình các tộc người thiểu số đã sử

dụng các phương tiện hiện đại trong sinh hoạt hàng ngày, như xe máy, tivi, radio… Tất

cả những điều đó đã làm cho đời sống các tộc người thiểu số ở vùng rừng núi ngày càng đổi mới Một số bản làng nhanh chóng đón nhận các giá trị văn hoá hiện đại một cách

hồ hởi, như loa phát thanh, tivi màn ảnh rộng, phim ảnh, sách báo, các bài hát, điệu múa,

nhạc cụ hiện đại và những bộ quần áo theo mốt mới, dây chuyền vàng, nhẫn vàng,

những đồ dùng bằng nhựa, bằng ni lông và cả những dàn karaoke vốn chỉ có ở phố huyện cũng dần có mặt ở các bản làng

Rõ ràng, quá trình hội nhập và ảnh hưởng văn hoá hiện đại đã làm cho đời sống

kinh tế của người dân nơi đây không ngừng được cải thiện, tạo cơ hội cho quá trình hội

nhập và giao lưu với bên ngoài Từ đó, đời sống văn hoá cũng có điều kiện để biến đổi,

tiếp nhận tinh hoa văn hoá hiện đại, để họ dần loại bỏ các hủ tục lạc hậu, thay vào đó các yếu tố văn hóa mới, hiện đại, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế-văn hoá-xã hội các cộng đồng dân cư nơi đây

Cũng phải nhận thấy rằng, các sản phẩm văn hoá hiện đại thâm nhập vào xã hội các tộc người thiểu số Quảng Bình phần nào làm đảo lộn đời sống văn hoá cổ truyền

của họ; nó là tác nhân làm mất dần những truyện cổ, những điệu múa, những nhạc cụ, nhà cửa truyền thống, những tri thức bản địa của đồng bào Đó là thực tế mà chúng ta

phải chấp nhận để tìm ra giải pháp nhằm vừa tiếp nhận những yếu tố văn hoá hiện đại

vừa bảo tồn các giá trị văn hoá truyền thống, chứ không phải “đóng cửa” bản làng để

ngăn chặn ảnh hưởng của văn hoá hiện đại

- Xu h ướng đồng hoá về văn hoá

Trong tiến trình phát triển của các tộc người, một xu hướng biến đổi văn hoá

thường diễn ra đó là đồng hoá văn hoá, bao gồm cả đồng hoá tự nhiên và đồng hoá

cưỡng bức Đồng hoá tự nhiên là quá trình tiếp nhận văn hoá một cách tự nguyện giữa các tộc người, thường giữa các tộc người có dân số lớn hơn, có trình độ phát triển kinh

tế văn hoá – xã hội cao hơn với tộc người hay nhóm tộc người nhỏ sống cận cư Xu thế này dẫn đến tình trạng các tộc người và nhóm tộc người nhỏ tiếp thu văn hoá một phần

hoặc hoàn toàn (khi bị đồng hoá) với tộc người có trình độ cao hơn Đồng hoá khác với giao lưu văn hoá ở chỗ, nếu giao lưu văn hoá là tiếp nhận văn hoá của tộc người khác trên cơ sở cái truyền thống của mình để bổ sung và đổi mới Còn đồng hoá văn hoá là vay mượn thuần tuý, để bổ sung vào các yếu tố văn hoá của tộc người cận cư có trình độ phát triển cao hơn (trong nhiều trường hợp đồng hoá làm suy giảm các yếu tố văn hoá truyền thống) Còn đồng hoá cưỡng bức là áp đặt, ép buộc khi cộng đồng dân cư đó

chưa tự nguyện tiếp nhận văn hoá

Trong những năm gần đây, cùng với quá trình phát triển kinh tế thị trường, các

xu hướng đồng hoá mà chủ yếu là đồng hoá tự nhiên đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ ở vùng đồng bào tộc người thiểu số nước ta Đối với đồng hoá tự nhiên ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số Quảng Bình, quá trình đó được diễn ra ở hai trường hợp sau đây:

+ Ở vùng thung lũng thấp của các huyện Tuyên Hoá, Minh Hoá có nhóm người Sách, khoảng trên 2.000 người sống kề cận với người Việt (nhóm Nguồn) Nhóm tộc

người này đang ngày có xu hướng bị đồng hoá tự nhiên bởi tộc người kề cận có trình độ phát triển kinh tế- xã hội cao hơn Bởi vậy, có hiện tượng một số người Sách tự nhận mình là người Nguồn và ngược lại Hơn thế nữa, hiện nay chúng ta rất khó phân biệt

người Sách, người Nguồn nếu chỉ xét về phương diện văn hoá vật thể của hai nhóm tộc

người này

+ Trường hợp đồng hoá tạo nên những thay đổi mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống các tộc người thiểu số Quảng Bình trong những năm gần đây là quá trình diễn

ra đồng hoá tự nhiên với văn hoá người Việt Trường hợp này được đồng nhất với quan

niệm hiện đại hoá văn hoá các tộc người thiểu số Việc đồng hoá tự nhiên này diễn khá

mạnh mẽ từ đời sống vật chất lẫn đời sống tinh thần, như sự tiếp nhận quy trình và kỹ thuật sản xuất ruộng nước, trồng trọt, chăn nuôi, cách thức cư trú, làm nhà, các phương

tiện sinh hoạt trong gia đình (giường, tủ, bàn, ghế ), dụng cụ và phương thức chế biến món ăn, cách ăn, các loại hình ca múa nhạc, và thậm chí cả tín ngưỡng lễ nghi tôn giáo (cách thức tảo mộ, lập bàn thờ tổ tiên, lễ nghi trong tang ma, cưới hỏi2

)

Đối với đồng hoá cưỡng bức, đây là một xu hướng chỉ diễn ra ở một số trường

hợp trong quá trình thực hiện chính sách định canh, định cư hoặc thực hiện chương trình

134, 135 ở một số bản như trường hợp các bản Mò O Ồ Ồ, bản Ón của người Rục Việc xây dựng những ngôi nhà đất với chất liệu bê tông cốt thép chật hẹp, mái lợp tôn xung quanh không có đất vườn, xa khu vực sản xuất và nguồn nước, hoặc đưa người dân về

sống ở các khu định cư khi người dân chưa đồng tình Những trường hợp như vậy, ở

mặt này, mặt khác đều là sự biểu hiện của hình thức đồng hoá cưỡng bức

Rõ ràng, đồng hoá cưỡng bức dù ở hình thức này hay hình thức khác đều mang

một nội dung tiêu cực, không chỉ suy giảm văn hoá tộc người, mà còn làm ảnh hưởng tâm lý, đời sống của người dân Còn đồng hoá tự nhiên, bản thân của nó là tích cực để

tạo nên hội nhập và biến đổi văn hoá, làm cho các giá trị truyền thống phát triển theo xu

hướng văn minh hiện đại Tuy nhiên, ngay cả đồng hoá tự nhiên vẫn xuất hiện một xu

hướng tiêu cực là có thể đánh mất bản sắc văn hoá tộc người, bởi thế chúng ta cần có

những biện pháp hữu hiệu để điều chỉnh các xu hướng đồng hoá nhằm hạn chế những

mặt tiêu cực của nó

- Xu h ướng mai một và đứt gãy văn hoá truyền thống

Đó là xu hướng biến đổi văn hoá truyền thống và chủ nhân của nó tự đánh mất

một phần hoặc toàn bộ các yếu tố văn hoá trên một số lĩnh vực của đời sống xã hội Nó không phải là quá trình kế thừa, tiếp nhận, loại bỏ và bổ sung để phát triển mà là sự lãng quên đứt gãy truyền thống Từ đó dẫn đến hiện tượng, cái cũ mất đi, nhưng cái mới

chưa hình thành, tạo nên sự hẫng hụt mai một trong đời sống văn hoá mà hậu quả là các giá trị văn hoá của họ bị suy thoái và trở nên nghèo nàn

Chúng ta có thể nhận thấy rõ nét sự biến đổi văn hoá theo xu hướng này ở mối quan hệ xã hội và tổ chức xã hội Ở đây, vai trò già làng, chủ đất và cả thầy cúng bị mờ

nhạt, thậm chí có một số bản chỉ còn tồn tại trong đời sống tín ngưỡng tôn giáo, như bản

2

Th ực ra xu hướng này vừa bao hàm nội dung giao lưu văn hoá và đồng hoá tự nhiên giữa

người Sách, Mày, Rục, Mã Liềng; hoặc như trong quan hệ xã hội, các yếu tố tương trợ giúp đỡ lẫn nhau, bình đẳng và dựa trên quyền sở hữu tối cao của cộng đồng, những tri

thức bản địa, luật tục đang có xu hướng mai một, mờ nhạt dần vai trò của nó trong đời

sống của người dân Trong lúc đó, ảnh hưởng và vai trò của pháp luật, của tổ chức hành chính, những nguyên tắc nghiệt ngã của đời sống kinh tế thị trường chưa hội đủ các điều

kiện để bén rễ sâu đậm trong đời sống nhân dân Trong đời sống văn hoá vật thể và phi

vật thể, chúng ta cũng bắt gặp những hiện tượng tương tự như vậy, dụng cụ đánh bắt, trang phục, đan lát truyền thống đang có nguy cơ bị mai một và dần bị đánh mất, thay vào đó là các trang phục, các dụng cụ sinh hoạt từ sản phẩm công nghiệp Kể cả các lễ nghi tôn giáo, lễ hội do quan hệ cộng đồng và vai trò già làng bị suy giảm, nên cũng theo đó bị mai một, đứt gãy; các kho tàng truyện cổ, ca múa nhạc của các tộc người do tác động của xã hội hiện đại mà cũng dần bị lãng quên Theo xu hướng này, hệ quả tất

yếu là cái cũ, cái truyền thống bị suy thoái trong lúc chủ nhân của nó chưa đủ nội lực để

tiếp nhận cái mới nên tạo ra một sự “nhiễu loạn” [2;36] văn hoá và tất yếu làm cho bản

sắc văn hoá của cộng đồng dân cư đó trở nên nghèo nàn Đi vào cụ thể chúng ta thấy,

những yếu tố văn hoá truyền thống của đồng bào các tộc người thiểu số nơi đây, bị mai

một và đứt gãy như sau:

+ Truyền thống cư trú theo cấu trúc làng bản vùng rừng núi với việc coi trọng

kiến trúc mật tập, coi trọng nguồn nước, kề cận với rừng núi, trong nhiều trường hợp

những ngôi làng hiện nay của người dân không còn giữ được truyền thống cư trú đó Làng được xây dựng theo cấu trúc tán, chạy dọc theo đường giao thông, xa nguồn nước,

xa rừng, làng trơ trọi giữa bãi đất bằng, không cây trái bao quanh

+ Những ngôi nhà sàn truyền thống được xây dựng trên những mảnh đất bằng tri

thức dân gian của người dân, bằng chất liệu gỗ, tranh tre nứa lá của rừng, nhà sàn chống

lại được những thách đố của môi trường rừng núi… nay nhiều bản thay vào ngôi nhà sàn đó là những ngôi nhà đất, nửa sàn nửa đất, hoặc những ngôi nhà sàn bằng chất liệu

hiện đại, cột bằng bê tông, mái lợp tồn Từ đó, cách sắp xếp bếp lửa, không gian sinh

hoạt trong ngôi nhà cũng bị đảo lộn không còn như trước

+ Ẩm thực với những món ăn truyền thống đặc trưng cho các tộc người thiểu số

nơi đây, như rượu cần, cơm lam ngày càng mai một, thay vào đó là rượu gạo, bia, rượu Lào…

+ Trang phục bằng chất liệu vỏ cây mất như là một điều tất yếu, nhưng trang

phục bằng chất liệu Zèng ngày càng trở nên ít ỏi, thay vào đó gần như là một sự nhất thể hoá trang phục với người Việt

+ Các dụng cụ sản xuất, phương tiện vận chuyển, dụng cụ sinh hoạt gia đình truyền thống đang ngày càng bị mai một, đứt gãy Bây giờ các công cụ như cung tên,

bẫy, còn lại rất ít ỏi; các loại đồ đựng, đồ dùng bằng tre nứa được thay bằng các công cụ ằng nhựa, thậm chí cũng là gỗ những được mua từ người Việt ở đồng bằng; nhiều gia

đình còn sử dụng xe gắn máy làm phương tiện vận chuyển thay chiếc gùi trên lưng đã

gắn bó với họ bao đời này

+ Thiết chế xã hội với vai trò già làng, hội đồng già làng, chủ đất, thầy cúng đang ngày càng bị mờ nhạt Theo đó, những tri thức địa phương, luật tục cũng bị suy

giảm vai trò của nó trong đời sống cộng đồng

+ Hôn nhân, gia đình truyền thống của đồng bào cũng chịu một quá trình đứt gãy và suy thoái Những lễ tục trong hôn nhân truyền thống, như các bước tiến hành, lễ

vật, vai trò ông cậu, bà mối, những lễ nghi kiêng kị ngày càng được giản bớt sự rườm rà

Lễ cưới hiện nay so với trước đơn giản hơn nhiều Thậm chí hôn nhân theo đời sống

mới, theo nghi thức hiện đại cũng được nhiều bản làng đồng bào dân tộc tiếp nhận Gia đình, cũng đang dần biến đổi theo xu hướng tăng cường sự bình đẳng giữa vợ và chồng,

giữa con trai và con gái; sự phận biệt trai gái hay quyền lực của người cha gia trưởng

như trước đây ngày càng thu hẹp

+ Trong những năm gần đây tín ngưỡng tôn giáo của người dân đã phần nào suy

giảm – suy giảm về cả lễ nghi, lễ vật và cả vai trò tầm quan trọng của nó đối với đời

sống người dân Bây giờ các lễ nghi tiến hành trong kinh tế nương rẫy, trong săn bắn đơn giản hơn nhiều so với trước; hầu như lễ tìm đất, phát rẫy, gieo hạt, lễ cúng trong săn

bắn không còn nữa, chỉ còn lại lễ cúng cơm mới, lễ tết và ngay cả những lễ nghi này lễ

vật có phần đơn giản hơn nhiều Còn các loại hình ma thuật, vai trò và niềm tin của nó

cũng bị giảm sút, ma thuật làm hại đã mất dần, còn ma thuật chữa bệnh không còn quyền lực như nó đã từng ngự trị trong đời sống cộng đồng

+ Hiện nay, các loại hình lễ hội này vẫn còn tồn tại, nhưng đã có sự biến đổi Đó

là lễ hội đập trống mở rộng quy mô lễ hội vùng, lễ cơm mới, lễ tết mở rộng quy mô liên

kết giữa các gia đình, thậm chí có những nơi liên làng, bản; lễ vật trong lễ hội cũng phong phú hơn, kể cả những lễ vật được chế biến từ những nguyên liệu lương thực, thực

phẩm mua từ các chợ; phần hội cũng được mở rộng hơn, có sự tham gia của loa máy,

những bài hát hiện đại…

+ Hiện nay, tập tục trong sinh đẻ đã biến đổi nhiều so với trước đây Đồng bào không còn giữ nguyên những tập tục kiêng kị, cấm đoán với sản phụ một cách nặng nề

Những tập tục dựng nhà, như chọn đất, chọn ngày, những kiêng kị, nghiêm cấm trong làm nhà giờ chỉ còn tồn tại rất mờ nhạt và không chi phối nhiều lắm trong đời sống của

người dân Những tập tục, lễ nghi, lễ vật trong hôn nhân cũng được đơn giản hơn nhiều

so với trước, cưới hỏi chỉ còn lại chủ yếu ở lễ cưới tại nhà trai, còn các lễ nghi khác,

như lễ dạm ngỏ, lễ hỏi, lễ rước dâu đã được giảm bớt nhiều, có khi chỉ còn như là một

thủ tục Lễ vật trong cưới hỏi như là một hình thức thách cưới đã bị phá bỏ, bây giờ chỉ mang tính tượng trưng kỷ niệm Một số đám cưới của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây bây giờ không khác gì đám cưới của người Việt Tang ma của đồng bào cũng đã có ít

ều biến đổi so với trước đây; đó là việc người dân đã làm quan tài bằng gỗ để chôn

cất người chết, đã không còn nỗi sợ hãi hồn ma người chết để phải vội vàng đi về nhà sau khi chôn cất người chết, không còn sự phân biệt nặng nề chết xấu và chết tốt…

+ Văn nghệ dân gian của các tộc người thiểu số nơi đây là một lĩnh vực chịu sự đứt gãy và mai một nhiều nhất Kho tàng truyện cổ giờ đây chỉ còn lại trong trí nhớ ít ỏi

của người già, các làn điệu dân ca đang có nguy cơ thất truyền, nhất là làn điệu Kà tơm

là lêng ở các nhóm người Chứt, cũng như điệu Khắp ở người Khùa [3;176] Các loại hình nhạc cụ cũng chung số phận tương tự như vậy; có nghĩa là chỉ được người già sử

dụng và cũng chỉ tồn tại ít ỏi trong từng cộng đồng làng bản

- Xu h ướng phục hồi văn hoá truyền thống

Trong những năm gần đây, đặc biệt từ sau nghị quyết TW V khoá VIII của ban

chấp hành TW Đảng về việc phát triển một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản

sắc dân tộc, phong trào phục hồi và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc được toàn Đảng, toàn dân đặc biệt quan tâm Với tinh thần đó, xu hướng phục hồi văn hoá truyền thống ở các tộc người thiểu số Quảng Bình được diễn ra hầu khắp ở các bản Việc phục hồi văn hoá truyền thống trước hết được thể hiện trong lĩnh vực tổ chức các lễ hội cộng đồng,

như lễ hội cúng cơm mới, lễ tết, lễ cúng thần núi và việc phục hồi các lễ nghi trong ma chay, cưới hỏi… Bên cạnh đó, phục hồi văn hoá truyền thống còn được thể hiện trong

việc tổ chức các lễ hội liên hoan văn hoá các tộc người thiểu số, mà chủ yếu là phục

dựng những điệu múa, hát, nhạc cụ truyền thống của đồng bào và chủ trương xây dựng nhà văn hoá cộng đồng theo mô típ kiến trúc của nhà cộng đồng của các tộc người thiểu

số Trường Sơn… Theo đó, các lễ nghi cúng tế, các món ăn truyền thống, các tri thức

bản địa, luật tục, vai trò già làng, các loại hình nhạc cụ, dân vũ, dân ca truyền thống của đồng bào được phục hồi trong đời sống của người dân

Tuy nhiên, quá trình phục hồi văn hoá truyền thống trong xu thế đổi mới của đời

sống xã hội, trong sự tác động của nền kinh tế thị trường, nên các chuẩn mực của di sản truyền thống có sự biến đổi Nên nhớ rằng, có một xu hướng hiện nay khi bản làng có điều kiện kinh tế phát triển, việc phục hồi văn hoá truyền thống ngày càng được đẩy

mạnh, nên việc biến đổi các giá trị truyền thống trong quá trình phục hồi, tạo dựng lại là điều tất yếu Hơn thế nữa, do chiến tranh chống ngoại xâm diễn ra quá dài, sự khốc liệt

của chiến tranh, sự nghiệt ngã của thời gian, của mưu sinh cuộc sống và cả sự tác động

của quá trình hiện đại hoá, đã làm cho nhiều giá trị văn hoá truyền thống bị mai một, lãng quên Vì vậy, việc phục hồi văn hoá truyền thống trong những năm gần đây, rất nhiều trường hợp chủ yếu dựa trên trí nhớ, tiềm thức, hồi cố của những người già nên không thể không diễn ra một sự biến đổi so với cái cũ, cái truyền thống Đó là chưa nói đến có một xu hướng phục hồi truyền thống khi chưa có sự hiểu biết một cách đúng đắn

và đầy đủ chính cái truyền thống đó nên đã tạo ra sự biến dạng Ví như, việc tổ chức lễ

hội đập trống trên quy mô liên tộc người mà người tham gia lễ hội không biết mục đích

của lễ hội, lễ nghi, lễ vật truyền thống, không biết đâu là bài hát, nhạc cụ của tộc người

mình, và theo đó, các lễ vật cúng tế cũng pha tạp cả món ăn truyền thống và hiện đại, hay việc xây dựng nhà sinh hoạt chung của cộng đồng chúng ta chỉ mới xây dựng dạng

thức ngôi nhà như là nơi tập trung hội họp của cộng đồng; nhà được xây dựng bê tông,

cốt thép, mái lợp ngói hoặc tôn và đó là những ngôi nhà đất, trong nhà chỉ bài trí một số bàn ghế

Rõ ràng, các xu hướng biến đổi văn hoá đó trong những năm gần đây ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số Quảng Bình vừa mang yếu tố tích cực vừa có những mặt tiêu cực; vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu các di sản văn hoá tộc người, đồng thời nắm

bắt các quy luật tất yếu thời đại để thúc đẩy, phát huy những mặt tích cực, hạn chế

những mặt tiêu cực trong quá trình biến đổi văn hoá các dân tộc thiểu số nơi đây là một

việc làm cần thiết và cấp bách

TÀI LI ỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Văn Mạnh, Dấu ấn văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số Quảng Bình,

T ạp chí KHXH Miền Trung – Tây Nguyên, Số 3, (2008)

2 Ngô Đức Thịnh, Văn hoá truyền thống các dân tộc Tây Nguyên, tiềm năng, thực trạng

và m ột số vấn đề đặt ra trong bảo tồn và phát huy, Tạp chí KHXH Miền Trung – Tây

Nguyên, S ố 1, (2008)

3 Nguyễn Hữu Thông, Nguyễn Khắc Thái, Hoa trên đá núi (Chân dung các dân tộc thiểu

s ố miền Tây Quảng Bình), NXB Thống kê, Hà nội, 2006

CULTURAL CHANGES AMONG THE ETHNIC MINORITIES

IN QUANG BINH IN THE PRESENT TIME

Nguyen Van Manh College of Sciences, Hue University

SUMMARY

In recent years, there have been positive and negative factors regarding the cultural changes among the ethnic minorities in Quang Binh As a result, it is necessary and urgent to study the cultural heritages and grasp the indispensable rules of the era in order to promote the achievements, restrict the limitations in the process of cultural changes among the ethnic minorities