Báo cáo nghiên cứu khoa học: " HÌNH TƯỢNG CON NGƯƠI TRONG THƠ EDGAR POE" ppt

Con người đặc thù trong thơ Poe, cái Tôi lãng mạn của ông được biểu hiện và cảm nhận với những đặc điểm riêng của nó và dù muốn hay không cũng mang dấu ấn chủ quan về cuộc đời, về thời

T ẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 54, 2009

Hoàng Kim Oanh

Tr ường Đại học Sài Gòn

TÓM T ẮT

Edgar Allan Poe (1809-1849) là m ột cây bút thiên tài kì lạ trong lich sử văn học Mỹ Ông được coi là một trong những người đầu tiên đưa ra lý thuyết và có những thử nghiệm mới

m ẻ về truyện ngắn, “ông tổ” của thể loại truyện trinh thám và kinh dị thế giới Cùng với những bài ti ểu luận - phê bình về nguyên lý thi ca, thơ của ông đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các nhà tiên phong c ủa trường phái thơ tượng trưng Pháp (French Symbolist) như Charles Baudelaire, Paul Valéry, S Mallarmé Nhi ều nhà phê bình còn cho rằng sáng tác của Poe đã báo hiệu và

có ảnh hưởng đến chủ nghĩa hiện đại sau này Đề tài nổi bật trong thơ Poe là “Cái Đẹp, Tình yêu, N ỗi buồn và Cái chết” với một nhãn quan u sầu, tang tóc Trong đó, nhân vật trữ tình

th ường là chính nhà thơ - con người cô độc, luôn khao khát giãi bày với cuộc đời cái tôi dồn nén trong nh ững giấc mơ và hoài niệm đau buồn

Nhà phê bình Marxim Gorki từng nói: “Văn học là nhân học”, là khoa học đặc

biệt về con người Qua tác phẩm, vui, buồn, khổ đau, hạnh phúc của cả một kiếp người

cứ từng bước, từng lúc hé mở ra cái thế giới vô cùng vô tận của nó Dostoievxki cũng

viết: “Con người là điều bí ẩn, cần phải khám phá… Tôi tìm hiểu điều bí ẩn ấy vì tôi

muốn trở thành con người”[1] Ở lĩnh vực thi ca, thế giới tâm hồn ấy càng được thể hiện

rõ nét, bởi hơn ai hết, “nhà thơ lãng mạn muốn bày tỏ với chúng ta trước hết là về chính

họ, là phơi bày tâm hồn, cõi lòng họ”[2], là sự biểu hiện của cái tôi một cách chân thành

nhất Với Edgar Poe, thơ ca “đã trở thành báu vật không chỉ đối với thơ ca Mỹ mà còn

của thơ ca toàn thế giới”[3] Con người đặc thù trong thơ Poe, cái Tôi lãng mạn của ông

được biểu hiện và cảm nhận với những đặc điểm riêng của nó và dù muốn hay không

cũng mang dấu ấn chủ quan về cuộc đời, về thời đại mà nhà thơ hiện hữu

1 Cái Tôi cô đơn, lạc lõng

Mười sáu tuổi, Edgar Poe bắt đầu làm thơ Đó là lúc chàng thanh niên này còn đặt nhiều hy vọng vào một tương lai tươi sáng, nhiều khát vọng lớn lao cũng như nhiều

ảo tưởng tốt đẹp đến ngây thơ về cuộc đời Thế nhưng, ngay trong những bài thơ ra đời

rất sớm của nhà thơ trẻ lại hiện lên một con người cô đơn, mơ mộng với một thế giới tâm hồn đầy mâu thuẫn

Có thể nói, cô đơn vốn là một motif của thơ ca lãng mạn Không có nhà thơ lãng

mạn nào không tự suy ngẫm, mổ xẻ nỗi cô đơn bản thân từng trải nghiệm, trăn trở về

cuộc đời “lạnh lùng âm u và buồn nản” (Longfellow) của chính mình mà tưởng như của

cả nhân loại Cũng như các nhà thơ đương thời, nhân vật trữ tình trong thơ Poe mang

một vẻ u buồn, một nỗi “sầu vạn cổ” như từ muôn kiếp Thêm vào đó, nhân vật trữ tình

“Tôi” của Edgar Poe còn có một ám ảnh riêng như ông đã có lần tự thú về cuộc đời bất

hạnh của mình:

Tôi ch ưa từng có những ngày thơ ấu Bao tr ẻ thơ từng được có trên đời

Tôi c ũng chưa từng được sống trong hạnh phúc,

Nh ững đam mê nồng nhiệt tuổi thanh xuân

T ừ suối nguồn đơn điệu nào không rõ,

N ỗi buồn của tôi, thức dậy, tự bao giờ…

Vì thế mà nhà thơ đành chọn lựa:

…Trong t ất cả những gì tôi yêu mến

Tôi yêu n ỗi cô đơn…

(Alone)[4]

Cái cảm giác đơn độc, lẻ loi ấy không phải một mà rất nhiều lần trở đi trở lại trong thơ Poe Dường như từ vựng tiếng Anh có bao nhiêu từ chỉ về sự cô đơn: đơn độc,

l ẻ loi, một mình, bơ vơ, hiu quạnh…đều xuất hiện hết trong thơ Poe với mức độ đậm

đặc Nỗi cô đơn ấy như đến từ trong cội nguồn bản chất sâu thẳm bên trong đến nỗi chính nhà thơ cũng không sao lý giải được Nhưng người đọc có thể lần ra nguyên cớ

của nó: tuổi ấu thơ bất hạnh, cuộc đời đầy sóng gió (stormy life), có tài mà không tìm được một chỗ đứng xứng đáng với tài năng Lẽ thường, khi bị rơi vào tình trạng cô đơn,

người ta hay khóc than, kêu gào, hay nhẹ hơn là xót xa, buồn tủi cho số phận Còn Poe, chàng trai trẻ với một chút tự kiêu, một chút ngông nghênh ấy lại bướng bỉnh đi “yêu

nỗi cô đơn”, và ca ngợi nó “đáng yêu vô cùng là sự cô đơn” (So lovely was the loneliness –The Lake) như một phần trong trái tim mình ngay từ cái tuổi tràn đầy ước

mơ, hy vọng nhất

Tâm trạng cô độc này thường được thể hiện bằng hình ảnh một vũ trụ lạnh lẽo

xa vời qua một ngôi sao mờ nhạt, một ánh trăng lạnh lẽo, một đỉnh núi mờ xa, một ốc đảo hoang vu, một sa mạc khô cằn, một dòng sông im lặng, một mặt hồ mù sương…,

nhất là những bài sáng tác từ 1827 –1831 Bơ vơ, lạc lõng giữa cuộc đời, con người đi tìm hơi ấm sẻ chia của đồng loại, tìm đến với cộng đồng Nhưng trong cả bài thơ Linh

h ồn của những người chết (Spirit of the Dead) chỉ có một từ “đám đông” (Crowd) duy

nhất so với 181 từ xuất hiện suốt 28 dòng thơ, ngoài ra không có một đại từ nhân xưng

nào khác ám chỉ sự hiện diện của con người Cái “đám đông” ấy cũng không hề có sự

cảm thông, an ủi của tình người mà chỉ là cái đám đông “tọc mạch, tò mò” đi dò xét cả

“nh ững giây phút thiêng liêng nhất” của kẻ khác, hay nặng nề hơn, đáng sợ hơn chỉ là

một tập thể “điên rồ, độc ác, cuồng loạn” trong tác phẩm viết theo motif “the

worm-as-death” (dòi bọ như là cái chết) nổi tiếng của Shaksepeare: Sự thống trị của Cái chết (The Conqueror Worm)[5].

Con người tuyệt vọng ấy chỉ còn tìm đến đồng loại ở một thế giới khác: “Những

hồn ma ở những ngôi mộ đá” Nhưng chỉ có “bóng tối, bóng tối” dày đặc, lặng thinh, còn “nh ững linh hồn” (the soul) thì cũng đang “lang thang tự khám phá nỗi cô đơn” của

bản thân mình Và cuối cùng, con người cô độc ấy chỉ còn có thể giao tiếp với một lực

lượng siêu nhiên duy nhất đang nắm giữ mọi điều huyền bí của vũ trụ và bí mật của đời

người: Thượng Đế (The God)

Để rồi, tận cùng trong nỗi cô độc, lẻ loi, trống vắng hơi ấm tình thân, con người

ấy như bỗng hoảng hốt, xót xa cho sự quạnh hiu của cuộc đời mình Cái Tôi cô đơn ấy

bắt đầu xuất hiện trong tư thế suy tưởng, im lặng, có nói chăng chỉ là những lời tự nhủ,

hoặc kêu van với Thượng Đế - Chúa Trời trong giấc mộng (A Dream)

Nỗi cô đơn càng lúc càng rợn ngợp phủ lên cả thiên nhiên, trời đất Nhà thơ tìm đến thiên nhiên thì cũng hoàn toàn không có chút ấm áp, ủi an nào Không gian của Poe tuy gọi tên Xứ mộng nhưng lại là “cực Bắc xa xăm cuối địa cầu” (Dreamland) hiu hắt

Quanh nhà thơ chỉ có vực thẳm, đầm lầy, những mặt hồ mênh mộng trải rộng, cho đến

“dòng nước cũng im lìm, đơn độc, đơn độc và im lìm” (Dreamland) Ám ảnh “nước”

trong thơ Edgar Poe cũng là một nét đặc thù trong vô thức những người có tuổi thơ bất

hạnh, mất mát tình thương bởi tính chất “nôi” của nước G Bachelard (1884-1962), nhà phê bình phân tâm học nổi tiếng đã nhận xét về Poe: “Chỉ riêng làn nước đã tạo ra cho ông đường chân trời, cái vô tận, chiều sâu thẳm không dò tới được của nỗi phiền muộn

của ông.”[6] Có bóng dáng con người thì chỉ là những “hồn ma khủng khiếp”, các vì sao

không chiếu sáng, thiên thần trên trời thì “nhợt nhạt”, đầy vẻ “ốm yếu bệnh hoạn”, ngự trị

duy nhất là “bóng ma tên gọi Đêm đen” lạnh giá, vô hồn Cả một thế giới im lặng, để một mình con người đơn độc, lang thang như một lữ khách xa lạ, vượt ra ngoài cái hữu hạn

trần thế để đến tuyệt đích của sự vô cùng, vô tận của vũ trụ Trong nỗi cô đơn tột cùng ấy,

tiếng khóc thương của một linh hồn cảm nhận đầy đủ nhất nỗi khủng khiếp của sự cô độc, nghĩa là không còn mối liên hệ nào với chung quanh, của chính mình bỗng bật trào ra:

Tôi tr ơ trọi một mình Trong th ế giới buồn thương Đầy những lời khóc than rên rỉ Vây hãm linh h ồn tôi

(Eulalie)

Nhận thức được nỗi cô đơn của mình, Poe cũng không thể mãi đè nén nỗi lòng mình để cao ngạo biệt lập với cả thế gian, trong tận cùng sâu thẳm của trái tim bị khổ đau giằng xé, của một cuộc đời ví như “những bông hoa của mùa xuân vừa mọc lên đã

vội héo tàn, nằm chết trên trái tim tôi tan nát” ấy luôn khao khát yêu thương Cả cho đến

khi đã nằm trong nấm mộ:

…Dù trên n ấm mồ tôi cỏ đang xanh ngọn Tôi không th ể, người ơi, cô độc một mình!

(Gửi M – To M.) Còn gì xót xa hơn những lời bộc bạch ấy? Còn gì chân thành hơn tiếng kêu cứu

của tâm hồn đầy khát vọng yêu thương ấy? Sợ nỗi cô đơn nhưng không thể trốn tránh

nó, vì thế một trong những biểu hiện đậm nét nhất trong thơ Edgar Poe chính là hình ảnh một con người luôn kiêu ngạo chấp nhận trạng thái cô độc của mình Đồng thời,

cũng luôn bị ám ảnh bởi nỗi cô độc tột cùng của một thế gian trống vắng tình người, cái tình người hiếm hoi mà có chăng chỉ là “những giọt mưa ít ỏi chẳng đủ thấm ướt vùng

đất Điạ Trung Hải khô cằn quanh năm khát nước” (O!Tempora, O!Mores)

Kiêu hãnh tuyên bố “Tôi yêu nỗi cô đơn”, ngạo mạn coi thường cả thế gian

nhưng đi tìm trong tuyệt vọng những tâm hồn đồng cảm Rồi lại bất lực khóc than vì bị vây hãm trong sự cô đơn trơ trọi… Suy cho cùng, theo cảm nhận của chúng tôi, tất cả

chỉ là phần chìm của con người vô thức bị ruồng bỏ, tự đọa đày trong nỗi khát khao được sống đầy đủ ý nghĩa và được sẻ chia tình yêu ấm áp của cuộc đời

2 Cái Tôi khao khát, giãi bày

Thời đại lãng mạn là thời đại của hy vọng lớn và thất vọng lớn, là thời đại của

“buồn rầu, chán nản, mộng mơ, đợi chờ, mong mỏi vô định”[2] Con người cá nhân trong tác phẩm là một ốc đảo cô đơn tách biệt, không hoà nhập với cộng đồng Thơ ca là

nơi trú ẩn thiêng liêng để họ tự trải lòng ra với chính mình và qua những tiếng lòng ấy, nhân vật trữ tình tự bộc bạch tâm tình, khát vọng trước cuộc đời Trong suốt chặng đời sáng tác 22 năm ngắn ngủi của Egdar Poe, thơ ông lúc nào cũng là những lời tâm sự,

những bộc bạch nội tâm hết sức chân thành Poe không miêu tả thiên nhiên như Fenimore Cooper, hay những vấn đề xã hội như Emerson - những tác gia cùng thời - mà

chỉ đi vào một thế giới cái Tôi riêng biệt khép kín: tâm hồn của chính mình

Con người trong thơ ông, trước hết, hiện lên ở một tâm thế giải bày, bộc lộ cái TÔI của chính mình Đại từ nhân xưng ở ngôi thứ nhất: “Tôi” là đại từ xuất hiện nhiều

nhất trong thơ Poe so với các ngôi thứ hai và thứ ba Chúng ta thử nhìn tần số xuất hiện

của các đại từ này trong một số bài thơ tiêu biểu của Poe:

STT Tác ph ẩm

(S ố dòng)

I Me/my

YOU your

HE/SHE his/her

WE Our/

us

YOU yours

THEY their

3 A Dream within a Dream

I, me, my là những từ có tỉ lệ xuất hiện nhiều nhất (210 lần/549 dòng thơ, chiếm 38,3%), kế đó là đối tượng giao tiếp của nhân vật trữ tình, đối tượng này lại không phải

ở ngôi thứ hai như những cuộc đối thoại trực tiếp mà là ngôi thứ ba: she,her có khi là he, him ho ặc những cái tên Lenore, Israfel hay Annabel Lee, Anni …(19,7%), những người

phụ nữ có thật hay tưởng tượng, nhìn chung là người thương yêu nhất trong đời ông Còn những đại từ chỉ tập thể, số đông We, They hầu như rất hiếm hoi, (3,1%) và người đối thoại trực tiếp you trong 6 bài thơ trên xuất hiện rất hiếm hoi chỉ có 18 lần, có chăng

là trong giấc mơ hoặc những gì thuộc về em (your) Điều đó khiến ta thấy nhân vật trữ tình xuất hiện không phải trong mối quan hệ với những cá nhân khác mà là trong những

diễn biến độc thoại nội tâm của tâm tư tình cảm chính mình, trong con người bên trong

của bản thân nhà thơ

Có thể bắt gặp rất nhiều những câu tự thể hiện: “Tôi sung sướng”, “Tôi mơ màng”, “Tôi cảm thấy”, “Tôi ước gì”, “Tôi hạnh phúc”, “Tôi thức tỉnh”, “Tôi rung động”, “Tôi mơ”, “Tôi biết”…, những kiểu cấu trúc đồng dạng, lặp đi lặp lại trong nhiều bài thơ của ông Cách nói ấy cho thấy rõ ràng là con người cá nhân muốn tự bộc

lộ tâm trạng của mình, tự mổ xẻ cảm xúc của chính mình Giọng kể cũng góp phần tô

đậm tiếng nói bên trong của tác phẩm Khi đau khổ, cái tiếng lòng ấy cũng vang lên thật

thống thiết trong những dòng hồi tưởng đầy tiếc nuối, xót xa: tuổi thanh xuân của tôi (my youth), linh h ồn tôi (my soul), trái tim tôi (my heart), tình yêu của tôi (my love)…,

có nói đến chúng tôi (we) thì cũng chỉ trong cái phạm vi nhỏ bé, riêng tư của chỉ hai

người: nhà thơ và người yêu đã mất (Lenore, The Raven, Annabel Lee…)

Edgar Poe không mượn tiếng nói của ai để diễn tả tiếng lòng đau thương của mình ngoài chính tiếng nói xót xa, riêng biệt của bản thân mình Cái tôi ấy lại luôn

gi ằng xé, xung đột giữa ước mơ và hiện thực, giữa thế giới bên trong và bên ngoài, một

con người chứa trong bản thân nó cả một bi kịch của kiếp người Một mình cái Tôi nhỏ

bé, lạc lõng ấy lại phải đối đầu với cả cuộc đời, cái cuộc đời mà ông biết rằng toàn

“những cái lưỡi xấu xa”, “những đôi mắt tội lỗi” (Lenore)

Thế nhưng, cái Tôi ấy cũng không hoàn toàn yếu đuối Bên trong nó, còn có một

sức mạnh tiềm tàng Những từ “tâm hồn”, “linh hồn”, “trái tim” chỉ những gì thiêng liêng, sâu kín bên trong xuất hiện ở một thế đối cực với những từ chỉ một thế giới khác,

thế giới siêu nhiên thần bí: “Thượng Đế”, “Thiên đường”, “Điạ ngục”, “Bất tử” Đứng

trước cái thế lực huyền bí ấy, con người nội tâm nhỏ bé này đã từng phủ nhận: “Mọi thứ trên đời đều vô nghĩa” và từ những ngày rất trẻ (1829) đã tự nguyện “Để tôi thu phục

thế gian này” (Tamerlane) Con đường ấy chính là dũng cảm tự đứng lên: “Đoạt lấy nền

chuyên chế”, “giành lấy vòng nguyệt quế” (Tamerlane) như Poe từng mạnh mẽ tuyên

bố ở những bài thơ tuổi hai mươi của mình

Trong thơ của ông cũng xuất hiện khá nhiều tính từ chỉ sự rực rỡ, huy hoàng, sáng láng như “glory”, “brightly”…, hay các động từ rực cháy, cháy bỏng, đam mê, nhiệt tình như: “fire”, “passion”, “intense”… Đáng chú ý là ông cũng rất nhiều lần nhắc đến từ “power” (khả năng, sức mạnh) và “create” (sáng tạo) Điều đó có thể cảm nhận

được, trong sâu thẳm nhất, Poe rất tự tin ở khả năng, trí tuệ của mình và mang những ước ao cháy bỏng, những hoài bão lớn lao khi bước vào cuộc đời Bất hạnh thay, con

người trần thế nhỏ bé nhưng đầy đam mê, khát vọng về tình yêu, hạnh phúc, lý tưởng, nghề nghiệp… ấy lại phải đối mặt với hiện thực và một lực lượng siêu nhiên huyền bí

vô hình nào đó nắm trong tay toàn bộ vận mệnh con người Cái sức mạnh huyền bí không sao giải thích được ấy, người ta vẫn gọi tên nó là “Số phận”, “Định mệnh” (Fate,

Destiny) Đương đầu với nó, nhà thơ của chúng ta chỉ có: Trái tim, tinh thần và tâm hồn Trái tim (Heart) lúc nào cũng sôi nổi chân thành, đầy yêu thương và khao khát được yêu

thương nhưng yếu đuối, im lặng không nhiều lời biện bạch Tinh thần (Spirit) thì mạnh

mẽ, đầy nghị lực, sẵn sàng đấu tranh bằng tất cả sức mình nhưng thất bại vì không biết dùng thủ đoạn để chiếm đoạt vòng nguyệt quế Tâm hồn (Soul) đơn độc giữa dòng đời,

tìm kiếm sự cảm thông mà nhân gian thì quá lạnh lùng, vô cảm, chút tình người thì

hiếm hoi như giọt nước giữa sa mạc khô cằn Kết cục, chỉ còn là ảo tưởng trong những

giấc mơ triền miên, là một xứ sở thần tiên Fairy Land hay Eddorado không đến được

bao giờ, là con số không trống rỗng, là cái Hư vô, là Cái chết Dường như đó là một lối

thoát, một nơi trú ẩn, một tia hy vọng mong manh cho kẻ bộ hành đã quá chán chường,

mệt mỏi nơi dương thế tìm về Để cho:

Đau đớn - Hoài nghi Giờ đây, không bao giờ còn trở lại

(Eulalie)

Có lúc, nhà thơ còn muốn tìm đến dòng sông “Quên lãng” của thần địa ngục

Hadet - trong thần thoại Hy Lạp, để quên hết quá khứ vui buồn Nhưng đó cũng chỉ là

giấc mơ Còn gì đau đớn hơn khi mình đã từng ôm ấp bao hy vọng lớn lao để rồi tự biết

rằng: “Khả năng của tôi ư? Niềm kiêu hãnh của tôi ư? Phải rồi, tôi đã từng tưởng là như

thế Nhưng, trời ơi! Chúng đã tiêu tan” (The Happiest day, the Happiest hour) Tuyệt

vọng, con người bé nhỏ đành cúi đầu trước số phận khắc nghiệt: “Sự độc ác, sao ngươi

cứ trút xuống đời ta?” Cuối cùng, nhân vật cô đơn chỉ còn biết tìm đến cùng vị chúa tể

của đất trời trong nỗi đớn đau tuyệt vọng tận cùng của một kiếp người:

Linh hồn tôi đang lơ lửng Lặng câm, bất động, hãi hùng

Hỡi Thượng Đế ! Thượng Đế ! Với tôi, ánh sáng sự sống đã mất rồi, Không còn-không còn- không còn gì nữa…

(To One in Paradise)

Nhưng cũng chính từ những vật vã, tìm kiếm, giãi bày, đấu tranh đến tuyệt vọng

ấy của cái Tôi tâm linh đơn độc này, chúng ta lại thấy hiện lên một sự thực: cuộc sống

hiện thực đen tối đến mức nào khiến con người không thể tồn tại trong đó? Điều tác giả không miêu tả, không phơi bày ra nhưng sức gợi từ âm hưởng u buồn, tuyệt vọng qua

giọng kể trong thơ lại cứ hiện lên trong suy nghĩ của người đọc

Ý thức về số phận của mình, con người trong thơ Poe luôn có những mặc cảm xâu xé, giày vò Càng đau khổ, Poe lại càng vùng vẫy để vượt qua số phận, không bao

giờ đầu hàng số phận, dù có nhiều lần cho rằng đó là ý của Chúa Qua thơ, Poe đã thổ lộ

với đời một cách vô cùng chân thật tâm hồn tuy bế tắc, tuyệt vọng nhưng rất trong sáng

và rất đẹp của mình

Không may mắn như những người cùng thời, cách thể hiện của Poe không phải cách “bộc lộ bí mật của tâm hồn mình” bằng “niềm vui hứng khởi tràn ngập” hay “cái nhìn lạc quan đối với chung cục của vũ trụ” như Emerson Poe cũng không có niềm tin

tưởng vào tương lai tươi đẹp tất yếu như Longfellow:

Tim ơi ! hãy nén sầu thương Sau làn mây, ẩn vầng dương tưng bừng;

Phận mi là số phận chung, Đời ai chẳng có mưa trong vài ngày…

(Ngày m ưa, Hà Bỉnh Trung dịch)[7]

Cách vùng vẫy của Poe là trốn vào thế giới nội tâm của riêng mình, vào trái tim

mà ông hay gọi là “viên ngọc quý” của mình và tìm đến thế giới khác, thế giới của riêng ông: th ế giới của những giấc mơ thần bí lạ kì đầy hoang tưởng

3 Cái Tôi d ồn nén qua những giấc mơ và hoài niệm

Theo Freud, tác phẩm văn học, trước hết, là một giấc mơ Giấc mơ là một trạng

thái tâm lý do những ham muốn bị dồn nén tiếp tục tồn tại trong vô thức và chúng chỉ

có thể ùa vào ý thức trong điều kiện đã ngụy trang để tránh khỏi kiểm duyệt, là một

“kiểu chơi của trẻ con, không khác gì mộng giữa lúc thức”[6] Giấc mơ trong thơ Poe

lại được tính chất phi thực của thế giới nghệ thuật và sức tưởng tượng độc đáo của tác

giả làm tăng thêm tính chất huyễn hoặc, kỳ bí tạo nên những cảm xúc kỳ lạ, trở thành

một màu sắc riêng biệt, khác hẳn với các tác giả cùng thời

Con người trong thơ Poe lúc nào cũng chìm đắm trong những giấc mộng triền miên Giấc mộng đã trở thành một chốn nghỉ ngơi, trốn lánh cuộc đời nhiều cay đắng

của nhà thơ bất hạnh nhất đầu thế kỷ XIX này, đến mức :

Ngày c ủa tôi là hôn mê vô thức Đêm của tôi là mộng mị triền miên

(To One in Paradise) Ngoài những từ, ngữ “tôi mơ”, “giấc mơ” xuất hiện trong hầu hết các bài thơ

của ông, Poe còn sáng tác một loạt ba bài thơ tựa đề “Một giấc mơ” (A Dream), “Những

gi ấc mơ”( Dreams), “Mơ trong mơ” (A Dream within a Dream) trong cùng một năm

1827 Đề tài này về sau còn lặp lại nhưng nghiêng về mơ ước được thoát khỏi thế giới

buồn đau ở chốn “Thiên thai”, ở một “Xứ mộng” trong Fairy-land (1829), Đất mộng (Dreamland) (1844), và Eldorado sáng tác năm cuối cùng của cuộc đời, 1849

Trong những giấc mơ ấy, hình như rất ít có bóng dáng của Hiện tại và Tương lai

Đó là những hoài niệm, những ký ức khôn nguôi về một thời thanh xuân tươi đẹp đầy

hy vọng, tình yêu và một thiên đường mà giờ đây đã trở thành giấc mơ cuối cùng (A Dream) Nhà thơ đã mượn những giấc mơ để trở về quá khứ có lẽ vì “ông chỉ thực sự nghỉ ngơi trong giấc mộng”[8], còn hiện thực đối với ông không hơn gì một cơn ác

mộng khủng khiếp, cho nên ông đành chọn lựa thế giới mờ ảo của những giấc mơ:

Dù đó là giấc mơ thất vọng, đau buồn Còn t ốt hơn thực tại lạnh lùng, hờ hững

C ủa thời đại hỗn loạn,

Bi ết bao là dục vọng, đua chen

(Dreams) Không phải giấc mơ nào cũng là những điều tốt đẹp Poe cũng biết rõ điều đó

Nhưng sự lựa chọn của ông đã khiến cho người đọc không khỏi suy nghĩ về xã hội Mỹ

mà nhà thơ đang sống Đây không phải là một sự lựa chọn mà là một sự trốn tránh thì đúng hơn Tỉnh giấc, mộng đẹp qua rồi, nhân vật trữ tình xót xa tiếc nuối, kêu gọi: “Tiếp

tục nữa đi, hỡi những giấc mơ, để cho tôi được trở về thời thơ dại” (Dreams) Vì thời

thơ ấu, cái thiên đường đã mất ấy cũng là một nội dung ám ảnh nhiều nhất, khao khát nhiều nhất, tiếc nuối nhiều nhất trong thơ Edgar Poe Thế giới ấy đã được tái hiện lại trong giấc mơ qua “ánh mặt trời mùa hạ rực rỡ”, đầy “ánh sáng chan hoà” (A Dream)…

Đó là “Thiên đường - Tình yêu - Hy vọng “tuy dại khờ nhưng là “những giờ vui vẻ

hạnh phúc nhất trong đời mà hắn từng được biết” (Dreams)

Ngoài kí ức về thời thơ ấu, tuổi thanh xuân với bao khát vọng đẹp đẽ, giấc mơ còn là phương tiện duy nhất, là phương thuốc thần diệu nhất để đưa ông gặp lại người yêu đã mất, để quên đi mọi nỗi đau trần thế, hội ngộ cùng nàng nơi xứ thần tiên Nhớ,

thương, đau khổ, rồi hy vọng tái hợp trong ảo tưởng ở một xứ thần tiên thanh khiết, rực

rỡ, huy hoàng (Ulalume, The Raven, Annabel Lee)

Những gì không đạt được trong hiện thực, Poe tìm đến với giấc mơ Điều bị dồn nén ở đây cũng chính là điều chúng ta bắt gặp một cách nhất quán trong con người nội tâm đầy xung đột, giằng xé nhưng bất lực, bi quan, tuyệt vọng của ông: thiết tha với đời, yêu cuộc sống, muốn xây dựng một sự nghiệp rực rỡ, để lại một tiếng vang trong sự nghiệp văn chương thì bị ghen ghét, lợi dụng và hãm hại; khao khát làm “tia nắng rực rỡ chiếu rọi khắp thế gian” nhưng lại toàn mây mù che phủ Khao khát tình thương thì mẹ

mất sớm, suốt tuổi thơ cô độc, sống trong sự ghẻ lạnh thiếu tình thương Tìm được một thiên thần thánh thiện - người vợ yêu dấu để an ủi thì nàng cũng ra đi khi tuổi đời quá

trẻ Cuộc đời mãi chìm đắm trong đau khổ về tinh thần, thiếu thốn về vật chất Hiện

thực không thoả mãn những ước muốn mãnh liệt ấy nên Poe để cho nhân vật thay mình,

vượt không gian - thời gian trở về với những hoài niệm tuổi ấu thơ và những ngày tháng

hạnh phúc với Virginia đã mất mà ông cho là thiêng liêng nhất, đẹp đẽ nhất, đáng yêu

nhất

Trong A Dream within A Dream, Poe còn đặt mình trong cái mênh mông của đại

dương và từ đó cảm nhận sự bé nhỏ, hữu hạn của con người Bức tranh ẩn dụ hiện lên

thật độc đáo Đập vào mắt người đọc là hai đối cực: Đại dương – Hạt cát Đại dương thì

mênh mông không bờ không bến, tồn tại vĩnh viễn với đất trời tượng trưng cho sức

mạnh của tự nhiên, cho cuộc đời, cho số phận mà không con người trần tục nào hiểu hết

những bí ẩn của nó Còn hạt cát thì vô cùng bé nhỏ, như thân phận con người, vô nghĩa,

vô định như một hạt cát trong triệu triệu hạt cát của đại dương, gió dạt, sóng dồn… Thời gian cũng xoay vần trong cái trục tuần hoàn của nó: Đêm - Ngày Độ dài hết sức ngắn

ngủi so với biết bao định lượng khác dùng để chỉ thời gian như tháng, năm…, nhưng

vòng xoay của nó thì thật vô cùng: không có sự kết thúc Cơn mơ của kiếp người ngắn

ngủi mà khổ đau thì vĩnh viễn không ngừng, không dứt như cái mạch đập của thời gian

vật lý xoay vòng tạo hoá ấy Và ở đó, con người cô độc, bất lực đối diện trước một đấng duy nhất: Thượng Đế:

Tôi đứng giữa tiếng thét gào

C ủa sóng vỗ bờ đau đớn Tôi n ắm chặt trong tay

Nh ững hạt cát vàng nóng bỏng

Ít ỏi làm sao!

Nh ưng chúng lại bò qua những ngón tay tôi

Để trở về biển cả mênh mông!

B ất chợt tôi bật khóc Ơi! Thượng Đế!

Sao tôi không th ể giữ lấy chúng Trong n ắm tay thật kín của tôi?

(A Dream within A Dream)[9]

Dù có nắm chặt đến đâu, cũng không sao giữ được những hạt cát vô tình ấy,

“Tôi” ch ỉ còn “bật khóc”, tiếng khóc bất ngờ buột ra khi “Tôi” ý thức được cái hữu hạn,

nhỏ bé, cái không thể nào giữ được của thân phận con người

Con người trong thơ Edgar Poe hiện lên là như thế Cô đơn, lạc lõng với xã hội quanh mình, tâm hồn chứa đầy khát khao hoài bão không thành, bất lực trước cuộc đời điên rồ, bạc ác nên bi quan tuyệt vọng đến mức phủ nhận tất cả những gì trên dương

thế Cái Tôi đơn độc ấy chỉ còn biết tìm đến những vùng đất xa xôi, mơ hồ trong ảo

mộng, trong quá khứ và chỉ có cái chết là sự giải thoát cho tâm hồn đầy đau thương, không bao giờ được yên nghỉ ấy Con người tâm linh đầy những mâu thuẫn, xung đột, đầy bi quan tuyệt vọng mà Poe quan niệm ấy là một thế giới biệt lập với hiện thực xã

hội đương thời Lê Đình Cúc nhận định rằng: “chất “Mỹ” trong Poe không chỉ thể hiện

ở vẻ bề ngoài mà thể hiện ở thế giới nội tâm bên trong” và “Sự nuối tiếc quá khứ chính

là ngu ồn cảm hứng để ông sáng tác những tác phẩm có ý nghĩa phê phán sự thay đổi

c ủa thế giới”[10] Hiểu sâu hơn, đó là niềm tin, là lương tri của con người đang đứng ở

một đối cực khác, không thể chung sống, không thể dung hoà, lạc lõng trong xã hội Mỹ đầu thế kỷ XIX – một xã hội đang bận rộn trong giai đoạn tích lũy tư bản, mở mang lãnh thổ, bất cần chân chính hay thủ đoạn

Nhưng cũng chính qua cái cô đơn lạc lõng ấy, con người trong thơ Edgar Poe lại

chứa đựng trong nó một vẻ đẹp cao quý mà bí ẩn của tâm hồn, một cái gì vừa sáng láng

vừa u tối, vừa khát khao vừa tuyệt vọng, vừa thực vừa mộng không sao hiểu hết được Quan niệm về con người này của Poe đã khiến ông xa lạ với thời đại mình đang sống

nhưng lại gần gũi với con người hiện đại ngày nay và mang tính nhân văn hơn trong