Quốc hội và một số đặc thù trong tổ chức quốc hội ở CHLB Đức Theo Hiến pháp nước Cộng hoà liên bang CHLB Đức được ban hành năm 1949, thì nhà nước CHLB Đức là nhà nước dân chủ, xã hội, p
Trang 1Quốc hội và một số đặc thù trong tổ
chức quốc hội ở CHLB Đức
Theo Hiến pháp nước Cộng hoà liên bang (CHLB) Đức được ban hành năm 1949, thì nhà nước CHLB Đức là nhà nước dân chủ, xã hội, pháp quyền liên bang Điều
1 của Hiến pháp khẳng định, nhân phẩm của con người là bất khả xâm phạm Việc tôn trọng và bảo vệ nhân phẩm của con người là nghĩa vụ của tất cả các quyền lực nhà nước
I Khái quát về mô hình nhà nước CHLB ĐứcI
Theo Hiến pháp nước Cộng hoà liên bang (CHLB) Đức được ban hành năm 1949, thì nhà nước CHLB Đức là nhà nước dân chủ, xã hội, pháp quyền liên bang Điều
1 của Hiến pháp khẳng định, nhân phẩm của con người là bất khả xâm phạm Việc tôn trọng và bảo vệ nhân phẩm của con người là nghĩa vụ của tất cả các quyền lực nhà nước Điều 20 của Hiến pháp khẳng định, tất cả quyền lực nhà nước có nguồn gốc từ nhân dân Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Quyền lực nhà nước do các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp thực hiện Như vậy, quyền lực nhà nước ở CHLB Đức không tập trung vào Quốc hội, mà
Trang 2được tổ chức theo nguyên tắc phân chia quyền lực Cơ quan lập pháp phải tuân thủ trật tự hiến định Toà án Hiến pháp có quyền tuyên bố một đạo luật do Quốc hội ban hành là vô hiệu Cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp phải tuân thủ luật và pháp luật
Việc phân chia quyền lực nhà nước ở trung ương (phân chia quyền lực theo chiều ngang)
Các cơ quan nhà nước tối cao của CHLB Đức ở trung ương là Quốc hội liên bang, Hội đồng liên bang, Chủ tịch liên bang, Chính phủ liên bang, Toà án Hiến pháp liên bang
Quốc hội liên bang Đức là cơ quan đại diện cho nhân dân CHLB Đức theo đảng
phái, được bầu ra với nhiệm kỳ là 4 năm Các nghị sĩ Quốc hội được bầu ra theo nguyên tắc: phổ thông, trực tiếp, tự do, bình đẳng và bỏ phiếu kín Mô hình bầu cử nghị sĩ Quốc hội liên bang Đức là một mô hình hỗn hợp; khoảng 1/2 tổng số nghị
sĩ được bầu trực tiếp ở đơn vị bầu cử và khoảng 1/2 tổng số nghị sĩ được bầu theo danh sách bầu cử do các Đảng đề xuất Các nghị sĩ đại diện cho toàn dân, không bị ràng buộc bởi nhiệm vụ, chỉ thị của cử tri hay bất kỳ thế lực nào và chỉ hành động theo lương tâm (chức danh nghị sĩ tự do) Nhiệm vụ và quyền hạn của Quốc hội liên bang được quy định trong Hiến pháp liên bang Quốc hội thông qua việc ban hành luật quy định về nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan nhà nước khác, trừ những nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan này đã được hiến định
Trang 3Hội đồng liên bang Đức (gần giống như thượng viện) có chức năng đại diện cho
quyền lợi các tiểu bang ở liên bang, có cơ cấu bao gồm các thành viên của các Chính phủ tiểu bang Kể cả các Phó đại diện của thành viên Hội đồng liên bang đều là người của các Chính phủ tiểu bang Thủ hiến các tiểu bang đều tham gia vào hoạt động của Hội đồng liên bang CHLB Đức hiện có 16 tiểu bang ở Hội đồng liên bang, mỗi tiểu bang có ít nhất là 3 lá phiếu; còn các tiểu ban khác - căn
cứ vào số dân trong tiểu bang - có thể có 4 lá phiếu (trên 2 triệu dân), 5 lá phiếu (trên 6 triệu dân) hoặc 6 lá phiếu (trên 7 triệu dân) Mỗi tiểu bang chỉ được phép đưa ra một quan điểm thống nhất Đại diện ở Hội đồng liên bang có thể chịu sự chỉ thị của Chính phủ tiểu bang Thành viên của Hội đồng liên bang không thể đồng thời là thành viên của Quốc hội liên bang Hội đồng liên bang có quyền tự quyết định về công việc của mình, như việc bầu Chủ tịch, các Phó Chủ tịch, các Uỷ ban, các công chức của Hội đồng liên bang Chủ tịch Hội đồng liên bang được bầu với nhiệm kỳ một năm, có sự luân phiên giữa các thủ hiến ở các tiểu bang lớn và tiểu bang nhỏ Hội đồng liên bang có các quyền tham gia và quyền thông tin trong quá trình phối hợp với các cơ quan tối cao liên bang Ví dụ như thành viên của Hội đồng liên bang có quyền tham dự các phiên họp của Quốc hội liên bang và các cuộc họp của các Uỷ ban của Quốc hội liên bang Hội đồng liên bang có quyền yêu cầu thành viên Chính phủ liên bang tham gia phiên họp của mình Trong lĩnh vực lập pháp, Hội đồng liên bang có quyền đưa ra sáng kiến pháp luật (trình dự án luật), có quyền đóng góp ý kiến vào dự án luật của Chính phủ liên bang trong thời hạn nhất định Hội đồng liên bang tham gia vào việc xem xét, thông qua luật với
Trang 4các hình thức khác nhau, đối với dự án luật phải có sự đồng ý của Hội đồng liên bang (thường là các dự luật liên quan trực tiếp đến quyền lợi của các tiểu bang) thì bắt buộc phải có* sự đồng ý của Hội đồng liên bang; đối với các dự án luật khác (dự án luật có quyền phản đối) thì Hội đồng liên bang chỉ có quyền phản đối
Chủ tịch liên bangđược Đại hội liên bang với thành phần gồm một nửa số thành
viên là nghị sĩ Quốc hội liên bang, nửa còn lại là thành viên của Quốc hội các tiểu bang bầu Chủ tịch liên bang thực hiện các chức năng của nguyên thủ quốc gia như việc đại diện nhà nước, bổ nhiệm thẩm phán liên bang và các quan chức cấp cao của quân đội Đức, công bố các đạo luật và quyền đặc xá v.v Chủ tịch liên bang không được kiêm nhiệm các chức danh nhà nước khác, không được hành nghề khác
Chính phủ liên bang là tập thể, gồm Thủ tướng liên bang và các Bộ trưởng liên
bang Chính phủ không chỉ tham gia quyết định đường hướng lớn về hoạt động của nhà nước, mà còn thực hiện quyền hành pháp Mối quan hệ giữa Quốc hội và Chính phủ được xác định trên cơ sở nguyên tắc của hệ thống nghị viện Đặc tính của hệ thống này là việc Chính phủ liên bang được lập ra dựa vào sự tín nhiệm của Quốc hội liên bang và chịu trách nhiệm trước Quốc hội liên bang Thủ tướng Chính phủ liên bang có quyền quyết định về cơ cấu nhân sự của nội các, nghĩa là
có quyền đề xuất để Chủ tịch liên bang bổ nhiệm và bãi nhiệm Bộ trưởng Thủ tướng Chính phủ liên bang không bị lật đổ bởi việc bỏ phiếu bất tín nhiệm của Quốc hội liên bang, mà chỉ bị lật đổ bởi việc Quốc hội bầu ra một Thủ tướng liên
Trang 5bang mới thay thế Các Bộ trưởng liên bang không nhất thiết phải là nghị sĩ Quốc hội liên bang; các Quốc vụ khanh vừa là nghị sĩ Quốc hội liên bang, vừa đảm nhiệm chức danh thứ trưởng ở cơ quan hành pháp
Quyền tư phápđược Hiến pháp CHLB Đức trao cho các thẩm phán Quyền tư pháp
ở CHLB Đức do Toà án hiến pháp liên bang, các Toà án liên bang được hiến định
và các Toà án của các tiểu bang thực thi Các thẩm phán hoạt động độc lập, đặc biệt là không bị chỉ thị, mà chỉ tuân theo pháp luật
Việc phân chia quyền lực nhà nước giữa chính quyền liên bang và chính quyền tiểu bang (phân chia quyền lực theo chiều dọc)
Nhà nước CHLB Đức là một nhà nước liên bang Cơ cấu liên bang có truyền thống lịch sử ở Đức từ thế kỷ thứ 19 Nguyên tắc nhà nước liên bang được quy định trong Hiến pháp CHLB Đức và là một trong những nội dung không được phép hủy bỏ bằng con đường sửa đổi Hiến pháp (Điều 79 Khoản 3 Hiến pháp CHLB Đức) Quyền lực nhà nước là thống nhất và có sự phân chia giữa liên bang
và tiểu bang Việc phân chia quyền lực nhà nước theo chiều dọc này được quy định trong Hiến pháp Cộng hoà liên bang Đức hiện có 16 tiểu bang có tính tự chủ cao (Nhà nước tiểu bang) Các tiểu bang đều có Hiến pháp tiểu bang, Quốc hội tiểu bang, Chính phủ tiểu bang v.v
Cách tổ chức này của cơ cấu nhà nước liên bang Đức phát sinh một số hạn chế như quy trình xây dựng luật dài hơn, có sự khác biệt trong việc thực hiện chính
Trang 6sách ở các tiểu bang như vấn đề môi trường, trường học; chi phí cho hoạt động các
cơ quan nhà nước ở các tiểu bang lớn, nhất là chi phí xây dựng trụ sở, lương bổng cho công chức làm việc ở các cơ quan nhà nước ở tiểu bang, v.v Tuy nhiên, các
ưu điểm cũng đã được khẳng định Đó là việc phân chia quyền lực nhà nước theo chiều dọc không tạo ra sự độc tài; nhà nước phát huy được tối ưu lợi thế của các tiểu bang, tạo ra và bảo tồn được sự đa dạng về văn hoá; tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh giữa các tiểu bang trên nhiều lĩnh vực và qua đó, tạo điều kiện sống tốt hơn cho người dân; các quyết định chính sách của nhà nước tiểu bang thường sát với thực tế do gần dân; tạo nhiều cơ hội để người dân, nhiều đảng phái tham gia vào
hoạt động của nhà nước, v.v II- Vai trò của Quốc hội trong nhà nước pháp quyền CHLB Đức
1- Chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội liên bang
Quốc hội liên bang là cơ quan lập pháp và còn có quyền tham gia lập ra các cơ quan nhà nước khác Quốc hội thực hiện quyền giám sát nghị viện đối với hoạt động của Chính phủ; không giám sát hoạt động tư pháp Quốc hội thông qua ngân sách liên bang và quyết định trong các trường hợp phòng thủ đất nước
Trong lĩnh vực lập pháp, Quốc hội có quyền đưa ra sáng kiến luật (1/5 tổng số
nghị sĩ Quốc hội có quyền trình dự án luật ra Quốc hội), xem xét và thông qua dự
án luật Trong quy trình lập pháp, Quốc hội liên bang xem xét sự cần thiết ban hành luật và sự cần thiết của từng điều luật; đánh giá các lợi ích liên quan đến dự
Trang 7án luật trên tất cả các mặt; lựa chọn các giải pháp ít ảnh hưởng xấu đến xã hội và nhân dân; bảo đảm để quy trình xem xét, thông qua dự án luật được minh bạch, công khai với sự tham gia ý kiến của những đối tượng chịu sự điều chỉnh của dự luật và tính đến khả năng chấp nhận dự luật của nhân dân; bảo đảm quyền được biết của dân chúng về hoạt động của Quốc hội; việc uỷ quyền lập pháp phải rõ ràng
Quốc hội cũng có các chức năng quan trọng trong việc lập ra các cơ quan liên
bang Đại hội liên bang (Bundesversammlung) là cơ quan bầu ra Chủ tịch liên
bang có nửa số thành viên là nghị sĩ Quốc hội liên bang, nửa còn lại là thành viên của Quốc hội các tiểu bang Thủ tướng Chính phủ do Quốc hội liên bang bầu ra và được Chủ tịch liên bang bổ nhiệm Nếu Quốc hội liên bang bỏ phiếu bất tín nhiệm Thủ tướng liên bang và bầu một Thủ tướng liên bang mới thay thế thì Chủ tịch liên bang bắt buộc phải phế truất Thủ tướng liên bang đương nhiệm Các Bộ trưởng liên bang không phải do Quốc hội liên bang bầu ra Quốc hội liên bang còn tham gia lập ra các cơ quan toà án tối cao liên bang Toà án Hiến pháp liên bang
có một nửa số thành viên do Quốc hội liên bang và nửa còn lại do Hội đồng liên bang bầu ra.*
Một trong những thẩm quyền lâu đời của Quốc hội liên bang là quyền quyết định
kế hoạch ngân sách, nghĩa là quyết định về thu, chi của nhà nước
Trang 8Nhiệm vụ quan trọng của Quốc hội liên bang là tham gia vào việc xây dựng và
kiểm tra chính sách đối nội và đối ngoại; giám sát hoạt động của hành pháp Thực
ra, đường lối chính sách của Cộng hoà liên bang do Thủ tướng liên bang quyết định, nhưng quan điểm của Quốc hội cũng có ảnh hưởng lớn đến việc quyết định đường lối chính sách Điều này được thể hiện đậm nét trong quá trình tranh luận
về quyết định chính sách cơ bản giữa các đảng cầm quyền và đảng đối lập ở Quốc hội liên bang Quốc hội liên bang có quyền yêu cầu thành viên Chính phủ liên bang có mặt trong phiên họp của Quốc hội liên bang và có quyền yêu cầu Chính phủ liên bang cung cấp thông tin Quốc hội liên bang còn có quyền thành lập các
Uỷ ban điều tra lâm thời để kiểm tra các vụ việc nhất định 2- Cơ cấu tổ chức của Quốc hội liên bang
Hiện nay, Quốc hội CHLB Đức có 614 đại biểu Chủ tịch Quốc hội và các Phó Chủ tịch do Quốc hội bầu ra với nhiệm kỳ là 4 năm, không kiêm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm các Uỷ ban của Quốc hội Để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, Quốc hội liên bang có quyền thành lập các Uỷ ban thường trực, các Uỷ ban điều
tra lâm thời và các Uỷ ban khác khi cần thiết.**** ***** 2.1 Các Uỷ ban thường trực của Quốc hội liên bang Đức
Quốc hội liên bang Đức có hệ thống các Uỷ ban mạnh Phần lớn các hoạt động của Quốc hội diễn ra ở các Uỷ ban thường trực của Quốc hội Các nghị quyết của Quốc hội được soạn thảo ở các Uỷ ban này Trong nhiệm kỳ thứ 16, Quốc hội lập
ra 22 Uỷ ban thường trực Theo pháp luật Đức thì Quốc hội phải thành lập 4 Uỷ
Trang 9ban thường trực bắt buộc là: Uỷ ban đối ngoại, Uỷ ban quốc phòng, Uỷ ban dân nguyện và Uỷ ban về các vấn đề châu Âu Các Uỷ ban thường trực của Quốc hội được lập ra dựa trên các Bộ tương ứng của Chính phủ liên bang Ngoài ra, Quốc hội liên bang còn lập ra các Uỷ ban thường trực mà không có Bộ tương ứng của Chính phủ liên bang như Uỷ ban dân nguyện, Uỷ ban bầu cử Các Uỷ ban này có
cơ cấu gồm các nghị sĩ thuộc các Đảng phái phù hợp với tương quan lực lượng giữa các Đảng đoàn ở Quốc hội; có thể thành lập các tiểu ban hoặc nhóm chuyên môn ở các Uỷ ban này, các nghị sĩ có điều kiện chuyên sâu về các lĩnh vực chính sách chuyên môn Các nghị sĩ thảo luận về các dự án luật chuyên môn trước khi thông qua nghị quyết và cố gắng tìm thấy sự đồng thuận đa số ngay trong giai đoạn thảo luận ở Uỷ ban thường trực Các Uỷ ban có thể nhận được các thông tin cần thiết về dự án luật từ phía Chính phủ liên bang và các chuyên gia
2.2 Một số đặc thù trong tổ chức của Quốc hội liên bang
***** a, Uỷ ban dân nguyện: Thẩm quyền dân nguyện của Quốc hội liên bang
được xác định trong khuôn khổ các quy định của Hiến pháp về việc phân chia thẩm quyền giữa liên bang và các tiểu bang
Về nguyên tắc, chỉ các thỉnh nguyện về các vấn đề lập pháp của liên bang và về quản lý hành chính của liên bang mới được đề đạt với Quốc hội liên bang Quốc hội liên bang xử lý các khiếu nại, tố cáo liên quan đến phạm vi thẩm quyền của
Trang 10Chính phủ liên bang, các cơ quan hành chính liên bang và các tổ chức thực thi quyền hành pháp của liên bang
Các thỉnh nguyện về các vấn đề lập pháp của tiểu bang và về quản lý hành chính của tiểu bang thì được đề đạt lên Quốc hội tiểu bang liên quan
Trong khuôn khổ Hiến pháp liên bang, Quốc hội liên bang còn xử lý các thỉnh nguyện liên quan đến các cơ quan hiến định của liên bang Các thỉnh nguyện về các quyết định của Toà án không được đề đạt lên Quốc hội liên bang, vì quyền tư pháp là nhánh thứ 3 của quyền lực nhà nước được giao cho các thẩm phán độc lập thực hiện Các thỉnh nguyện liên quan đến hoạt động tư pháp chỉ thuộc thẩm quyền xử lý của Quốc hội liên bang trong 3 trường hợp sau đây:
- Người thỉnh nguyện yêu cầu cơ quan của Quốc hội liên bang thực hiện một công việc nhất định với vai trò là người tham gia tố tụng trong một vụ kiện liên quan
- Đơn thỉnh nguyện yêu cầu cơ quan của Quốc hội liên bang không thi hành một bản án có lợi cho cơ quan này
- Người thỉnh nguyện yêu cầu ban hành quy định pháp luật, mà theo quy định đó
có lẽ sẽ làm cho phán quyết của tòa án liên quan đến đơn thỉnh nguyện trong tương lai trở nên không thể thực hiện được
Có thể khẳng định rằng, các nghị quyết của Quốc hội liên bang về các thỉnh nguyện chỉ có tính chất khuyến nghị đối với Chính phủ liên bang hoặc các cơ quan