Hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất và hình thức cấu trúc nhà nước liên bang ppsx

Hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất và hình thức cấu trúc nhà nước liên bang I/TỔNG QUAN VỀ HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và các phương

Hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất và hình thức cấu trúc nhà nước liên bang

I/TỔNG QUAN VỀ HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC

Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và các phương pháp

để thực hiện quyền lực nhà nước

Có quan điểm cho rằng hình thức nhà nước được hợp thành từ hai yếu tố là hình thức chính thể và hình thức cấu trúc nhà nước Bên cạnh đó, cũng có quan điểm cho rằng, ngoài hai yếu tố trên hình thức nhà nước còn bao gồm yếu tố chế độ chính trị

Trong đó, hình thức chính thể và hình thức cấu trúc nhà nước phản ánh cách thức

tổ chức quyền lực nhà nước còn chế độ chính trị phản ánh phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước

SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC

II/ KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI

1/ Khái niệm hình thức cấu trúc nhà nước

Hình thức cấu trúc nhà nước là sự cấu tạo nhà nước thành các đơn vị hành chính

lãnh thổ và xác lập những mối quan hệ qua lại giữa chúng với nhau, giữa trung ương với địa phương

Hình thức cấu trúc nhà nước phản ánh việc tổ chức quyền lực nhà nước theo chiều dọc từ trung ương xuống địa phương

Ghi chú:

Đơn vị hành chính lãnh thổ là bộ phận hợp thành lãnh thổ của nhà nước, có địa

giới hành chính riêng, có cơ quan nhà nước tương ứng được thành lập để tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước

Việc xác lập mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước của trung ương và địa

phương là việc xác định thẩm quyền giữa chúng với nhau, các thẩm quyền này thể hiện sự tác động giữa các cơ quan nhà nước trung ương với cơ quan nhà nước địa phương và ngược lại

2/ Phân loại hình thức cấu trúc nhà nước

Có hai loại hình thức cấu trúc nhà nước là nước đơn nhất và nhà nước liên bang:

a/ Cấu trúc nhà nước đơn nhất

- Là nhà nước mà lãnh thổ của nước đó được hình thành từ một lãnh thổ duy nhất, lãnh thổ này được chia thành các đơn vị hành chính trực thuộc Nhà nước có chủ quyền quốc gia chung, có hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý chung cho toàn lãnh thổ, công dân chỉ có một quốc tịch đồng thời có một hệ thống pháp luật chung cho toàn lãnh thổ

- Các nhà nước đơn nhất tiêu biểu: Trung Quốc, việt Nam, Triều Tiên, Hàn quốc, Nhật bản, Thái Lan, Pháp, Anh, Brunei Darussalam, Cu ba, Lào

b/ Cấu trúc nhà nước liên bang

- Là nhà nước hợp thành từ hai hay nhiều nước thành viên Lãnh thổ của nhà nước liên bang bao gồm lãnh thổ của các nhà nước khác, những nhà nước này được gọi

là các chủ thể liên bang Dấu hiệu tổ chức nhà nước của chủ thể liên bang của nhà nước liên bang thể hiện ở chỗ mỗi chủ thể có quyền thông qua hiến pháp của mình, tuy nhiên không phải chủ thể nào cũng có hiến pháp riêng

- Chế độ liên bang thường được thiết lập tại một quốc gia đa sắc tộc hoặc có lãnh thổ rộng lớn hoặc trong trường hợp cần thiết Các liên bang thường được thành lập trên cơ sở một một hiệp ước giữa các thành viên có chủ quyền

- Các nhà nước liên bang tiêu biểu: Cộng hòa Ấn Độ, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Liên bang Xô Viết, Liên bang Malaixia, Liên bang Nam Tư, Mexico, Đức

Ví dụ: Thụy Sỹ theo chế độ cộng hòa với mô hình nhà nước liên bang Cấu trúc

nhà nước liên bang được phân thành ba cấp như sau: chính quyền liên bang (confederation), chính quyền bang (canton) và chính quyền xã (commune) Mọi sửa đổi trong Hiến pháp của liên bang hay của các bang phải được thực hiện thông qua trưng cầu dân ý Thụy Sỹ không có Thủ tướng Chính phủ và Tổng thống là 1 trong 7 thành viên của Chính phủ được Quốc hội bầu luân phiên với nhiệm kỳ 1 năm

Iii/ dấu hiệu nhận biết nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang

Ví dụ: Tại Việt Nam, Quốc Hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất có quyền quyết định những vấn đề đối nội & đối ngoại của đất nước

+ Xét về phạm vi (đối nội & đối ngoại)

+ Quốc tịch :

- Có 1 quốc tịch

+ Hệ thống cơ quan nhà nước :

- Hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý chung, thống nhất từ TW đến địa phương

Ví dụ: Sơ đồ BMNN ở Việt Nam (Phụ lục 1) thể hiện cơ cấu tổ chức của chính quyền thống nhất theo chiều dọc từ TW xuống địa phương

Ưu điểm

- Mô hình tạo ra sự ổn định về an ninh chính trị

Nhược điểm

- Thiếu sự linh hoạt trong phát triển kinh tế => là môi trường tốt của tham nhũng

2 Nhà nước liên bang

+ Xét về đối tượng (dân cư & lãnh thổ)

- Hợp thành từ 2 hoặc nhiều nhà nước thành viên => Lãnh thổ của nhà nước liên bang bao gồm lãnh thổ của các nhà nước thành viên

Ví dụ: Tại Liên bang Hoa Kỳ, Liên bang không được thay đổi biên giới Tiểu bang nếu không được sự đồng ý của Tiểu bang, không được hạn chế quyền và nghĩa vụ của công dân Tiểu bang

- Vừa có chủ quyền quốc gia của Nhà nước Liên bang vừa có chủ quyền của Nhà nước thành viên

Ví dụ: Tại Liên bang Hoa Kỳ:

+ Chủ quyền của Liên bang: quy định về buôn bán giữa Liên bang với nước ngoài,

hệ thống tiền tệ, tuyên bố chiến tranh, quản lý các lãnh thổ xâm chiếm

+ Chủ quyền Tiểu bang: tổ chức các cuộc bầu cử, thành lập các cơ quan nhà nước

ở địa phương, điều chỉnh các quan hệ thương mại trong phạm vi tiểu bang

+ Thẩm quyền chung: ban hành các đạo luật và tổ chức thực hiện các đạo luật như: đánh thuế, phát hành công trái

+ Quốc tịch

- Có 2 quốc tịch

- Ví dụ: Tại Mỹ, công dân sinh ra chỉ có 1 quốc tịch Mỹ xét trong mối quan hệ ngoại giao với các tiểu bang và tùy theo luật riêng của từng bang mà mỗi công dân

có quyền và nghĩa vụ riêng

- Có 2 hệ thống cơ quan nhà nước:

+ Hệ thống chung cho toàn Liên bang: thực hiện chức năng & nhiệm vụ của Liên bang

+ Hệ thống mỗi nước thành viên: thực hiện chức năng & nhiệm vụ của Nhà nước thành viên

Ví dụ: Sơ đồ BMNN ở Liên bang Hoa Kỳ (Phụ lục 2) thể hiện cơ cấu tổ chức của chính quyền thống nhất theo chiều dọc từ địa phương lên TW Ở đây, có sự phân quyền cho địa phương và các bang có quyền nhất định do luật pháp của các từng bang quy định

Hệ thống pháp luật (HTPL)

- Có 2 HTPL

 + HTPL của Nhà nước Liên bang thống nhất trên toàn lãnh thổ

 + HTPL trong từng bang: chỉ có giá trị thi hành trong phạm vi bang

Ví dụ: Tại Mỹ, Luật của chính quyền liên bang, tại Washington D.C., áp dụng cho tất cả người dân sống tại Mỹ Còn luật của từng tiểu bang trong số 50 tiểu bang thì chỉ áp dụng cho tiểu bang

họp để chia sẻ khó khăn, sau đó do sức ép của cuộc cách mạng họ cùng nhau đóng góp xây dựng quân đội chung Tiếp theo, các thuộc địa đã xây dựng các điều khoản để hình thành Hợp bang, nhưng do những vấn đề kinh tế, xã hội, đối ngoại nảy sinh, sự ra đời của một nhà nước liên bang là cần thiết

- Các thuộc địa liên kết với nhau thành liên bang bởi một số nguyên nhân sau:

+ Thứ nhất, họ cùng phải chống một kẻ thù chung là đế quốc Anh, quân đội Anh, nên các thuộc địa phải liên minh về mặt quân sự để cùng nhau chiến đấu

+ Thứ hai, các chính sách của Anh đối với các thuộc địa này là tương đối giống nhau, họ có nhiều vấn đề chung cần giải quyết, khiến các thuộc địa có thể dễ dàng ngồi cùng nhau bàn bạc giải quyết

+ Thứ ba, thành phần dân cư của các thuộc địa này đều là những người gặp khó khăn phải rời bỏ quê hương nên tinh thần tương trợ giúp đỡ nhau là một phần văn hóa của họ

+ Lý do cuối cùng là những lợi ích kinh tế mà một chính quyền liên bang mạnh đem lại, đó là đồng tiền chung, thương mại giữa các bang dễ dàng và chính sách đối ngoại thống nhất

b / Quá trình hình thành, phát triển và tồn tại

- Quá trình hình thành liên bang Hoa Kỳ diễn ra tương đối chậm chạp, cụ thể là

kể từ khi giành độc lập năm 1776 nhưng mãi đến năm 1787 Hiến pháp Mỹ mới được thông qua và phê chuẩn vào năm 1788) do một số nguyên nhân:

+ Thứ nhất, sau khi cách mạng thành công, nước Mỹ non trẻ phải đối đầu với một

vấn đề mang tính chất sinh tử, đó là nên hay không nên thành lập một chính quyền

Trung ương có quyền lực mạnh Có hai quan điểm chính trị đối chọi nhau trước

vấn đề này:

* Quan điểm 1 (thuộc nhóm Anti – Federalist): nhóm này theo khuynh hướng

chống đối thể chế liên bang và muốn bảo vệ quyền lực của các chính quyền địa phương tại mỗi đơn vị lãnh thổ cựu thuộc địa vì cho rằng việc thiết lập một chính quyền liên bang mạnh với nhiều quyền hạn sẽ đi ngược lại với mục tiêu cuộc cách mạng Mỹ là để giành quyền tự trị và tự do cho nhân dân Họ lo ngại rằng một liên bang mạnh sẽ trở nên độc đoán, tự trị và tự do của người dân bị xâm hại Hay nói cách khác, việc thiết lập một thể chế liên bang không khác gì việc thay thế một chế

độ thống trị độc tài hà khắc thực dân bằng một chế độ thống trị độc tài hà khắc khác, trong đó người dân cũng vẫn sẽ phải chịu đựng những sự hạn chế quyền tự

do như lúc trước

=> Nhóm này đưa ra những bài tham luận được đăng tải trên một số tờ báo xuất bản tại New York do nhiều người viết nhưng cùng ký tên là “Brutus” - tên của nhà sáng lập nên nền Cộng hòa La Mã

* Quan điểm 2 (thuộc nhóm Federalist): nhóm này theo khuynh hướng ủng hộ

việc thiết lập chính quyền liên bang và cũng đã cho đăng tải 85 bài tham tham luận

do Alexander Hamilton, James Madison và John Jay viết và cùng sử dụng chung một bút hiệu là “Publius Những bài tham luận này đã giải thích sự vận hành của

bộ máy chính quyền được đề nghị trong Bản dự thảo Hiến pháp, đồng thời trình bày và giải thích những biện pháp được đề ra để ngăn cản cũng như hóa giải nguy

cơ lạm quyền của những người được dân chúng chọn lựa để điều hành guồng máy quốc gia khi họ hành xử quyền lực chính trị và hành chính trong guồng máy đó Mục đích của những bài tham luận này là nhằm kêu gọi người dân ủng hộ việc phê chuẩn bản dự thảo Hiến pháp Liên bang Hoa Kỳ

+ Thứ hai, điều kiện tự nhiên, kinh tế của các bang tương đối khác nhau, họ phụ

thuộc vào nhau trong thương mại, trao đổi hàng hóa, nhưng lại rất khó đồng nhất với nhau

+ Thứ ba, trong các bang của nước Mỹ, không có bang nào đủ mạnh để có thể dẫn

dắt hoặc thôn tính các bang khác

- Một trong những nguyên nhân để Liên bang Hoa Kỳ tồn tại là cách thức tổ chức quyền lực:

+ Tổ chức quyền lực theo chế độ tam quyền phân lập: quyền lập pháp thuộc về Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về chính phủ đứng đầu là Tổng thống và quyền

tư pháp thuộc về tòa án tối cao

Ngành Lập pháp Quốc hội Hoa kỳ gồm hai viện: Thượng viện và Hạ viện

Ngành Hành pháp gồm có: Tổng thống, Phó tổng thống và Nội các của Tổng thống

Ngành Tư pháp gồm có: Toà án tối cao, các tòa án dưới và các tòa án đặc biệt

+ Các cơ quan nhà nước liên bang Mỹ hoạt động trên nguyên tắc “kiểm soát và cân bằng” nhằm không ngành nào can chiếm ảnh hưởng hay vượt quyền chính phủ

2/ Liên bang Xô Viết

a/ Nguyên nhân hình thành

+ Sự hình thành Liên Xô gắn liền với sự sụp đổ của Đế quốc Nga (là một nhà nước tồn tại từ năm 1721 cho đến khi tuyên bố thành một nước cộng hòa tháng 8 năm 1917) trong Thế chiến thứ nhất và hoạt động của Đảng Cộng sản Nga

(Bolshevik) do Lenin đứng đầu

+ Vào đầu thế kỷ XX, Đế quốc Nga là một cường quốc ở Châu Âu có tiềm lực đất đai và dân số to lớn nhưng trình độ phát triển kinh tế - xã hội còn lạc hậu xa so với các cường quốc châu Âu khác Xã hội ẩn chứa nhiều mâu thuẫn gay gắt không được giải tỏa: xã hội Nga là xã hội chuyên chế độc tài của quý tộc và tư sản lớn, tự

do tư tưởng bị bóp nghẹt không làm hài lòng giới trí thức, trung lưu thành thị và

giới tư sản quý tộc nhỏ; giai cấp công nhân bị bóc lột nặng nề nhất trong số các nước ở châu Âu Nước Nga lại là nơi có phong trào Marxist cấp tiến mạnh nhất,

do Lenin đứng đầu với đảng Bolshevik chủ trương làm cách mạng xã hội chủ

nghĩa để xây dựng chủ nghĩa cộng sản

+ Những mâu thuẫn trên trong Thế chiến thứ nhất không những không được cởi

bỏ mà cùng với những thất bại to lớn trong chiến tranh, xã hội Nga đi vào bất ổn Quốc khố cạn kiệt, nợ nước ngoài cao, lạm phát không kiểm soát được, dân chúng cực khổ, chiến tranh làm phá sản hàng loạt doanh nghiệp gây thất nghiệp trầm trọng, nạn đói lan tràn tại nông thôn, các tầng lớp nhân dân, binh lính oán ghét nhà cầm quyền và chiến tranh, trong quân đội mâu thuẫn giữa binh lính và tầng lớp sĩ quan quý tộc phát triển thành chống đối Tháng 2 năm 1917 đã nổ ra Cách mạng Tháng Hai: khởi nghĩa vũ trang tại Petrograd đã lật đổ chính phủ Nga Hoàng và thành lập Chính phủ lâm thời của giai cấp tư sản với chủ trương phá bỏ chế độ độc tài chuyên chế, tự do hóa xã hội Nga theo các tiêu chuẩn như các quốc gia châu

Âu đương thời, nhưng vẫn chủ trương theo đuổi chiến tranh bên phía Đồng Minh Anh - Pháp đến thắng lợi cuối cùng đồng thời cũng tuyên bố đảm bảo quyền lợi của giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp xã hội khác

+ Sau Cách mạng tháng Hai, dưới sự lãnh đạo của đảng Bolshevik đồng loạt xuất hiện các tổ chức "hội đồng" hay Xô viết của công nhân, nông dân và binh lính để bảo vệ quyền lợi của chính họ Thời gian giữa hai cuộc cách mạng là khi hai chính quyền song song tồn tại: chính quyền trung ương là của Chính phủ Lâm thời

nhưng các sắc lệnh muốn được thi hành phải có sự chấp thuận của các Xô viết của công - nông - binh Đảng Bolshevik kêu gọi tiến hành làm cách mạng vô sản với

khẩu hiệu "tất cả chính quyền về tay các Xô viết" và kêu gọi binh lính phản chiến làm cách mạng "Biến chiến tranh đế quốc thành nội chiến cách mạng" Chính phủ

Lâm thời trong thời gian tám tháng tồn tại đã bất lực trong cả nỗ lực chiến tranh và

ổn định tình hình trong nước: quân đội đang tan rã không còn tuân lệnh cấp trên, bắt giết sỹ quan và tự động rút lui Chính phủ Lâm thời phải dựa vào các Xô viết huy động công nhân, binh sỹ để làm tan rã quân bảo hoàng, do đó thế lực của các

Xô viết mạnh lên rất nhiều và Chính phủ Lâm thời không thể kiềm chế được các

Xô viết nữa Nước Nga vào đêm trước của Cách mạng tháng Mười hỗn loạn, chính phủ không còn có thể kiểm soát được tình hình

Ngày 25 tháng 10 năm 1917 (theo lịch Julius), tức ngày 7 tháng 11 theo lịch Gregory, Lenin và các đảng viên Bolshevik lãnh đạo các Xô viết làm Cách mạng tháng Mười lập chính quyền Xô viết của công, nông, binh Chính quyền lập tức ban hành sắc lệnh về hòa bình, sắc lệnh về ruộng đất và ra khỏi chiến tranh với các điều kiện rất ngặt nghèo của phía Đức (Hòa ước Brest-Litovsk) Ngay sau Cách mạng tháng Mười, nước Nga rơi vào thời kỳ nội chiến cực kỳ đẫm máu (1918-1922) Phía cách mạng là công nhân, binh sỹ cách mạng và một bộ phận nông dân, bên kia là các lực lượng phản cách mạng gồm bảo hoàng, thành phần trí thức, trung lưu thành thị, sỹ quan, một bộ phận nông dân, người Cô Dắc Phe phản cách mạng còn nhận được sự giúp đỡ của các quốc gia châu Âu Đặc trưng của

cuộc nội chiến là tính ác liệt không khoan nhượng Đến cuối năm 1920 về cơ bản các lực lượng phản cách mạng đã thất bại, chính quyền Xô viết được thành lập trên toàn lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga

Trong quá trình đấu tranh cách mạng giành chính quyền và bảo vệ chính quyền Xô Viết, nhân dân các dân tộc Xô Viết đã thiết lập Khối liên minh dân tộc trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao Năm 1922 lãnh thổ nước Nga trước đây đã thành lập 06 nước cộng hòa Xô Viết (Nga, Ucraina, Belaruxia, Adecbaidan, Acmenia, Grrudia) và một số nước cộng hòa tự trị Đây chính là tiền đề cho việc thành lập liên bang Xô Viết

Các nước cộng hòa nhận thấy, các hiệp ước và sự liên minh chưa đủ mạnh để đáp ứng yêu cầu xây dựng chính trị xã hội và bảo vệ tổ quốc Sự thành lập nhà nước liên bang cộng hòa XHCN là tất yếu khách quan của các nước cộng hòa và phù hợp với nguyện vọng của nhân dân Việc thiết lập đó dựa trên 2 nguyên tắc: tự nguyện, bình đẳng và hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau

b) Quá trình tồn tại và phát triển

+ Liên Xô bao gồm 15 nước cộng hòa

+ Hiến pháp liên bang quy định cụ thể quyền hạn cơ bản của các cơ quan nhà nước tối cao Liên Xô, chế độ bầu cử dân chủ, quyền tự do gia nhập và tách khỏi