Còn cái “Nhất” mà Lão Tử nói là tính toàn vẹn không thể thêm bớt của Đạo giống như định luật bảo toàn năng lượng chứ không phải nó chỉ nhất nhất có một.. “Động” là phẩm chất tuyệt đối củ
Trang 124 thế kỷ Còn cái “Nhất” mà Lão Tử nói là tính toàn vẹn không thể thêm bớt của Đạo (giống như định luật bảo toàn năng lượng) chứ không phải nó chỉ nhất nhất có một Trong cái một đã ẩn ngụ cả cái nhiều, và mối quan hệ giữa một và nhiều cũng là hệ quả của mối quan hệ giữa tĩnh và động
“Động” là phẩm chất tuyệt đối của Đạo nhưng trong động đã có tĩnh - khi hiểu Đạo
là thường tồn thì nó tĩnh, còn khi nhìn nó dưới những hình thức tồn tại muôn vẻ thì nó
động, nó mãi mãi sinh sôi nẩy nở: “Đạo sinh nhất; Nhất sinh nhị; Nhị sinh tam; Tam sinh vạn vật 道 生 一 。一 生 二 。二 生 三 。
三 生 萬 物” (Lão Tử chương 42) Ta lại
nhớ đến trường hợp Einstein đã rơi vào
“thế kẹt” sau khi người khác dùng thực nghiệm kiểm tra phương trình trường: ông muốn quy nó về một hệ vũ trụ tĩnh nhưng kết quả lại cho thấy nó chứng tỏ một vũ trụ không ngừng giãn nở buộc ông phải đưa thêm vào hằng số vũ trụ Ngẫu nhiên mà
Trang 2gặp nhau hay có một năng lực thần bí nào mách bảo? Và “phản” chính là một đặc điểm bổ sung cho động, đánh dấu bước hoàn kết của một chu trình luân chuyển của Đạo trong vũ trụ: sự quay trở về lại chính
nó, quay trở về cái khởi sinh [4] Cứ theo các nguyên lý của Einstein mà đẩy tưởng tượng đi xa hơn, ta sẽ hình dung vũ trụ ra sao sau khi đã giãn nở gia tốc đến tột cùng, nếu chẳng phải là lại trở về với cái mênh mông hoang sơ của một con số không kỳ bí trước khi một vụ nổ Big Bang thứ hai lại sẽ xuất hiện? Lý thuyết Einstein
và dẫn thân là lý thuyết vụ nổ Big Bang của
cơ học lượng tử rõ ràng đã lấp ló trong nó chữ “phản” của Lão Tử
Những chuyện trùng hợp kỳ quặc khó tin như thế còn tìm thấy ở khá nhiều phiến
đoạn rời rạc khác trong cuốn sách Lão Tử,
nhưng chúng tôi muốn bạn đọc quan tâm đến chương 14 sau đây như là một hướng trình bày mới của Lão về Đạo, bổ sung cho
Trang 3hướng chấm phá bằng hình ảnh mà ông đã làm - đó là hướng khơi gợi một đôi ẩn dụ thông qua cảm giác của chủ thể hay theo cách nói của triết học phương Tây là góc
nhìn nhận thức luận: “Thị chi bất kiến danh viết di Thính chi bất văn danh viết hy Bác chi bất đắc danh viết vi Thử tam giả bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi nhất Kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội, thằng thằng bất khả danh, phục quy vu vô vật Thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng, thị vị hốt hoảng Nghênh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu Chấp cổ chi đạo dĩ ngự kim chi hữu Năng tri cổ thủy, thị vị đạo kỷ
視 之 不 見 名 曰 夷 。聽 之 不 聞 名 曰 希 。
博 之 不 得 名 曰 微 。此 三 者 不 可 致 詰
故 混 而 為 一 。其 上 不 皦 。其 下 不 昧 。
繩 繩 不 可 名 。復 歸 於 無 物 。是 謂 無 狀
之 狀 。無 物 之 象 。是 謂 惚 恍 。迎 之 不
見 其 首 。隨 之 不 見 其 後 。執 古 之 道 。
以 御 今 之 有 能 知 古 始 。是 謂 道 紀” Tạm dịch: “Nhìn mà không thấy nên gọi là
Trang 4di Nghe mà không thấu nên gọi là hy Nắm
mà không được nên gọi là vi Ba cái đó [cũng chỉ là ước lệ nên] không thể căn vặn đến cùng được Vì thế hỗn hợp lại thành một Phía trên nó thì không sáng sủa Phía dưới nó thì không tối tăm Nó cứ triền miên không dứt, không thể gọi tên được, cuối cùng lại quay trở về chỗ trống không, không
có vật gì cả Đó là thể trạng mà không có thể trạng, là hình tượng mà không có hình tượng Do đó gọi nó là chập chờn Đón nó thì không thấy đầu nó ở đâu Theo nó thì không thấy đuôi nó ở đâu Hãy nắm cho được cái Đạo của thời tối cổ ấy để chế ngự cái Hữu hôm nay Khi đã có năng lực
để tri giác về cái khởi đầu từ ngàn xưa thì mới gọi đó là dường mối của Đạo” Ít nhất phải thừa nhận đây quả là cách trình bày rất đặc trưng cho tư duy phương Đông: mường tượng cái không nhìn thấy bằng chính cái không nhìn thấy, gợi cảm giác về những điều cảm giác không thể nói rõ Tất
Trang 5cả mọi nỗ lực vượt khỏi “vô minh” mà ta đọc thấy trong lời lẽ của người trình bày cũng nói lên một sự thực: Đạo thật tình chỉ mới là một linh cảm mẫn nhuệ từ nơi trực giác sâu thẳm của vị tổ sư Lão học chứ chưa bao giờ hiện hữu Sự bất lực của ngôn ngữ để diễn tả Đạo cũng là điều chẳng có gì lạ Khỏi phải nói, nếu các nhà triết học thế kỷ XX đã bắt buộc liên hệ Đạo với những khái niệm có gốc rễ từ Hy Lạp như “bản thể” hay “quy luật” giúp nhận thức bớt phần lúng túng thì cũng là tình thế bất khả kháng Chỉ có điều các khái niệm “bản thể” hay “quy luật” dùng ở đây, nói như Lão
Tử đều là “miễn cưỡng”, nên rất cần được quan niệm theo hướng mở chứ không đóng, thì mới tương thích nhiều ít với Đạo là một thực tồn rộng lớn không cái gì của thế gian
có thể so sánh, cũng là một tổng hợp của mọi điều huyền diệu nằm ngoài hết thảy tưởng tượng của thế gian Muốn thấu tỏ được Đạo không có cách nào hơn là sự
Trang 6thấu thị huyền nhiệm của tâm linh (Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn 玄 之
又 玄 。眾 妙 之 門 - Lão Tử chương 1) Tuy
thế, tâm linh huyền nhiệm vẫn không phải là dấu hiệu hữu thần, do chỗ giữa cái huyền
bí và cái thông tỏ, cái chưa biết và cái biết
ở Đạo vốn có một quan hệ nội tại khăng
khít (Đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt Hốt
hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng Hoảng
hề hốt hề, kỳ trung hữu vật 道 之 為 物 。惟
恍 惟 惚 。惚 兮 恍 兮 。其 中 有 象 。恍 兮
惚 兮 。其 中 有 物 - Lão Tử chương 21).
Quan hệ đó diễn ra ở tầm vĩ mô theo hai
chiều hướng: động - chuyển hóa từ vô sang hữu (Hữu sinh ư vô); và phản -chuyển hóa trở lại từ hữu sang vô (Phục quy ư vô vật) “Phản giả, Đạo chi động 反
者 。道 之 動”, phản chính là sự tiếp tục
những vận động nội tại của Đạo dưới một biến thái mới để chuẩn bị cho một tiến trình
đa hóa khác lại sẽ khởi đầu
Rút lại, qua cái mô hình được phác vẽ