một cách lan man và đứt nối theo kiểu trậnđồ bát quái của một con người sống trước chúng ta đến mấy nghìn năm, mở đầu cho một trường phái minh triết Trung Hoa nổi tiếng, thiết tưởng một
Trang 1một cách lan man và đứt nối theo kiểu trận
đồ bát quái của một con người sống trước chúng ta đến mấy nghìn năm, mở đầu cho một trường phái minh triết Trung Hoa nổi tiếng, thiết tưởng một câu hỏi đã đến lúc phải đặt ra mạnh bạo và dứt khoát hơn: tại sao không thể xem Đạo của Lão Tử là dự báo sáng suốt về cõi thiên hà muôn hình vạn trạng đang vận động với quy luật giãn
nở gia tốc mà vũ trụ học hiện đại đã và đang tìm ra cách nhận dạng? Chắc chắn dự báo của Lão Tử có nhiều mặt thô sơ, ấu trĩ đến buồn cười, nhưng xét từ bản chất, nó chứa nhiều ẩn số gần gũi với thuyết tương đối của Einstein biết bao! Nó cũng đâu có
gì giống với thần học, đâu có gì giống với các thứ chủ nghĩa duy tâm hay chủ nghĩa duy vật mà con mắt “chủ biệt” của chúng ta rất sành phân chia “trận tuyến” bằng lăng kính “tâm/vật” cố gò vào đấy? Tôi nghĩ, Lão
Tử là một chỗ đứng riêng trong triết học phương Đông chưa có tiền lệ
Trang 2Nhưng nếu đối chiếu Lão Tử với một vài triết thuyết khác, cũng của phương Đông, ví như Phật giáo, thì ta lại cảm thấy Lão Tử không phải là một hiện tượng đơn độc Thực tế có khi Phật giáo nguyên thủy từng bàn về vũ trụ từ trước cả thời Lão Tử, cho đến khi truyền sang Trung Quốc đã phát triển thành một hệ thống hoàn chỉnh, mà đem so với Lão học lại có không ít những điểm tương đồng Phật giáo nói tới “Tam thiên đại thiên thế giới” hay nói đến “Hà sa cảnh giới” là nói đến một con số phiếm chỉ, nhiều đến mức khủng khiếp của những “cõi trời” khác nhau trong vũ trụ mênh mông, không sao tính xuể - số lượng của nó ngang với cát sông Hằng Thế giới trần gian chỉ là một Tiểu thế giới, hợp một nghìn Tiểu thế giới lại mới gọi là một Tiểu thiên thế giới Hợp một nghìn Tiểu thiên thế giới lại mới là một Trung thiên thế giới Hợp một nghìn Trung thiên thế giới lại mới là một Đại thiên thế giới Thế mà ở đây lại là ba nghìn Đại
Trang 3thiên thế giới Mấy chữ “Tam thiên đại thiên thế giới” hẳn từ lâu đã lướt qua trí óc vô số người trong chúng ta mà chẳng mấy khi để lại một dấu ấn, là vì tầm mắt chúng ta bị vướng vào cái nhìn thế tục, không lường nổi tầm thước vũ trụ của những thông báo
cô đọng nói trên Phật đã tưởng tượng thấy
sự tạo thành hệ thống thiên hà còn bao la hơn rất nhiều hệ thái dương mà con người nhìn thấy, trong đó những “cõi trời” chưa biết đến là cả một con số khổng lồ Còn về mặt khởi nguyên, để giải thích từ đâu “Tam
thiên đại thiên thế giới” sinh ra, sách Ca giả
áo nghĩa thư 歌 者 奧 義 書, một bộ sách
cổ của Phật giáo Ấn Độ được dịch sang
tiếng Trung Quốc từ rất sớm đã chép: “Thái
sơ chi thời, thế giới vi hữu, duy nhất vô nhị Thái sơ chi thời thế giới vi vô, duy nhất vô nhị, do vô sinh hữu 太 初 之 時 。世
界 為 無 。 惟 一 無 二 。猶 無 生 有” Tạm dịch: “Vào thời Thái sơ, thế giới là hữu, có
Trang 4một không hai Vào thời Thái sơ, thế giới
là vô, có một không hai, từ vô sinh hữu” Không khác với Lão Tử, Phật giáo cũng thừa nhận vai trò đối lưu ảo diệu của hai phạm trù “vô” và “hữu” trong cuộc “hoài thai” kỳ vĩ bậc nhất ấy, tuy cái đích cuối cùng Phật nhắm tới vẫn là “vô” Nào chỉ có thế Phật còn nói đến “kiếp” như những chu trình hết sức lâu dài của sự chuyển hóa, bao quát hàng tỷ tỷ năm của thế gian, ở đó
vũ trụ chuyển lưu qua bốn thời kỳ từ thành (có hình dáng), trụ (đứng vững), hoại (tan
vỡ) đến không (trống không), và chu trình
ấy cứ lặp đi lặp lại trong vô lượng kiếp, một
số lượng cũng không thể nào đếm hết được Từ trong những “kiếp” xa xưa đã ra đời những vị Phật Quá Khứ, đến “kiếp” này mới xuất hiện vị Phật Hiện Tại là Phật Thích
Ca Rồi đến những “kiếp” sau thì chắc chắn lại có mặt những vị Phật vị Lai Chủ thuyết luân hồi của nhà Phật hiểu cho cặn kẽ thực
đã không còn bó hẹp trong phạm vi thế giới
Trang 5hữu tình Luân hồi gần như một hằng số chung dành cho toàn cõi thiên hà Đủ thấy,
có một sự đồng dạng lạ lùng giữa nhãn quan của Phật và Lão trong tầm nhìn siêu thế giới, tuy một bên đưa ra những con số gây chấn động về tâm lý còn một bên chỉ là những liên tưởng thấp thoáng, mù mờ Nhân
tố nào đã dẫn đến sự gần gũi trong tiềm năng nhận thức giữa hai trường phái tư tưởng cổ đại phương Đông kia? Chúng tôi lại muốn lưu ý ở đây một đặc điểm giống nhau về phương diện tư duy: cả hai học
thuyết đều không hề cột chặt mình vào cái tuyệt đối mà luôn luôn năng động trên cái tương đối Đó là mặt ưu trội hiếm có của
tâm thức phương Đông có khả năng đối trọng với cỗ xe Tam cương ngũ thường rất duy lý của Nho giáo từng thống ngự đời sống tinh thần tư tưởng suốt mấy nghìn năm
-[1] Từ đây trở xuống tất cả những chữ
Trang 6duy lý, lý tính dùng trong bài đều giới hạn
trong phạm vi ngữ nghĩa chủ nghĩa duy lý
cổ điển hay chủ nghĩa duy lý truyền thống [2] Một bậc minh triết thì vô ý Nguyên Ngọc dịch In trong Minh triết phương Đông
và triết học phương Tây; Nxb Đà Nẵng,
2004, tr 637
[3] Đại tượng vô hình Trương Quang Đệ
dịch; Nxb Đà Nẵng, 2004, tr 25
[4] Có người giải thích “phản” là thuộc tính vận động chuyển hóa giữa các mặt đối lập Chúng tôi không phủ nhận nội hàm chữ
“phản” có thể mang trong nó cả cách hiểu
ấy, nhưng trong mạch văn: “Cưỡng chi vi danh viết đại, đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản” thì “phản” chủ yếu là quay
trở lại
Nguồn: Tham luận trong Hội thảo khoa
học “Vật lý học hiện đại-Văn hóa và phát triển” do Tạp chí Tia sáng thuộc bộ Khoa
học và công nghệ phối hợp với Ban sáng lập Trường đại học Phan Châu Trinh thuộc