Thiết kế bài giảng ngữ văn 10 tập 1 part 4 pot

Tuần 7 Tiết 19 ư 20 Văn học được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong truyện Tấm Cám, ý nghĩa của sự biến hoá của Tấm, từ đó khái quát được chủ đề truyện, giá

Tuần 7

Tiết 19 ư 20 Văn học

được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong truyện

Tấm Cám, ý nghĩa của sự biến hoá của Tấm, từ đó khái quát được chủ đề

truyện, giá trị nghệ thuật của truyện; khắc sâu tình yêu đối với người lao

động, người phụ nữ Việt Nam; củng cố niềm tin vào chiến thắng của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống, trong xã hội

2 Tích hợp với các truyện cổ tích thần kì khác (Thạch Sanh, Cây khế, Sọ

Dừa ) với Làm văn ở bài Miêu tả và biểu cảm trong bài văn tự sự

3 Rèn kĩ năng đọc, kể, phân tích nhân vật qua mâu thuẫn, xung đột trong

truyện cổ tích thần kì

B Chuẩn bị của thầy vμ trò

Truyện tranh Tấm Cám

C Thiết kế dạy ư học

Hoạt động 1

Tổ chức kiểm tra bài cũ

(Hình thức: vấn đáp)

Qua đoạn trích Ra-ma buộc tội, nhân dân ấn Độ xưa quan niệm như thế

nào về nhà vua ư anh hùng, về người phụ nữ lí tưởng?

Phân tích, so sánh hành động bước lên giàn thiêu của Xi-ta với hành động nhảy xuống Hoàng Giang của Vũ Nương, từ đó rút ra những điểm giống và khác nhau giữa hai tác phẩm sử thi ấn Độ và truyện truyền kì Việt Nam Thế nào là truyện cổ tích thần kì? Nêu những đặc điểm quan trọng nhất của thể loại truyện dân gian này Chương trình THCS đã học những truyện cổ tích thần kì nào?

Hoạt động 2

Dẫn vào bài mới

ư GV nói chậm: Truyện cổ tích thần kì Tấm Cám nói chung, hình tượng

nhân vật Tấm nói riêng đã đi vào lòng người Việt Nam từ bao đời nay

Truyện đã được chuyển thể nhiều lần thành chèo (Chị Tấm ư Anh Điền), cải

lương, nhạc kịch, đồng thời cũng là nguồn đề tài cho thơ, nhạc, hoạ (Cô Tấm

ngày nay ư Ngọc Châu; Những cô Tấm ngày xưa nay vẫn còn đây, trên quê hương quan họ ư Phó Đức Phương; Cô Tấm ngày nay xé vỏ thị bà tiên làm chuyện bất ngờ ư Chế Lan Viên ) Việc đọc ư hiểu Tấm Cám, một lần nữa

giúp chúng ta nhận thức giá trị tư tưởng ư nghệ thuật của truyện này sâu sắc hơn

Mấy đời bánh đúc có xương Mấy đời dì ghẻ lại thương con chồng!

Câu ca dao cổ ra đời trước hay truyện Tấm Cám ra đời trước? Không thể biết rõ; chỉ biết rằng, một trong những chủ đề của truyện Tấm Cám là chủ đề

mâu thuẫn xung đột dì ghẻ ư con chồng; nhưng có thật đây là chủ đề chính hay không? Chúng ta cần đọc kĩ lại toàn truyện

ư Cho HS xem truyện tranh Tấm Cám hoặc chiếu trên màn hình kết hợp

với HS kể, đọc lại truyện

Hoạt động 3

Củng cố lại kiến thức về truyện cổ tích thần kì

1 Về truyện cổ tích thần kì và những đặc điểm, giá trị tư tưởng của nó:

ư HS đọc và trình bày nội dung Tiểu dẫn trong SGK, tr 76

ư GV nhấn mạnh những điểm chính:

+ Có sự tham gia của những yếu tố thần kì

+ Kết cấu phổ biến: nhân vật chính (là những con người bình thường hoặc bất hạnh (mồ côi, nghèo khổ) trải qua hoạn nạn, cuối cùng được hưởng hạnh phúc, thoả nguyện mơ ước

+ Mâu thuẫn, xung đột gia đình, xã hội thể hiện đấu tranh giữa thiện ư

ác, tốt ư xấu Đề cao cái thiện, thiện chiến thắng ác để nêu gương đạo đức, giáo dục con người và thể hiện mơ ước của nhân dân lao động về công bằng xã hội, về hạnh phúc; tràn đầy tinh thần lạc quan, đối lập với hiện thực xã hội

đen tối đau khổ, tạo cho con người niềm tin, lòng ham sống

+ Kiểu truyện Tấm Cám phổ biến ở khá nhiều dân tộc trên thế giới

ư Thân truyện: Một hôm về cung ư Diễn biến câu chuyện

ư Kết truyện: Tấm trở lại thành người

Riêng phần thân truyện có thể chia thành 2 đoạn:

+ Tấm ở với dì ghẻ và Cám đến khi trở thành hoàng hậu

+ Tấm bị giết và hoá thân

Hoạt động 4

Hướng dẫn đọc ư hiểu chi tiết

1 Nhân vật và mâu thuẫn ư xung đột chủ yếu

ư GV hỏi: Theo dõi toàn truyện, ta thấy nổi bật lên sự đối lập và mâu

thuẫn gì, giữa nhân vật nào với nhân vật nào? Mâu thuẫn đó phát triển ra sao theo mạch cốt truyện? Mâu thuẫn nào là chủ yếu, vì sao?

ư HS khái quát, phát biểu, có thể thảo luận để đi đến thống nhất

nhận định

Định hướng:

+ Nếu căn cứ vào quan hệ gia đình thì truyện có các mâu thuẫn:

Tấm <> Cám (hai chị em cùng cha khác mẹ, cùng thế hệ)

Tấm <> dì ghẻ (dì ghẻ và con chồng)

Trong hai mâu thuẫn trên, mâu thuẫn Tấm ư Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên tục và ngày càng căng thẳng, quyết liệt Mâu thuẫn dì ghẻ ư con chồng chỉ đóng vai trò bổ sung, phụ trợ, không liên tục Có thể khái quát hơn, đó là mâu thuẫn gia đình: Tấm <> Cám và dì ghẻ

+ Thể hiện mâu thuẫn xã hội, khái quát thành mâu thuẫn thiện ư ác Các nhân vật Bụt, nhà vua đều thuộc phe thiện, đứng về phía Tấm nhưng tham gia rất ít và có mức độ vào quá trình phát triển và giải quyết mâu thuẫn xung đột trong truyện

Mâu thuẫn phát triển thành xung đột một mất một còn và dẫn đến kết thúc thiện thắng ác, ác bị trừng trị đích đáng Thiện được thoả nguyện ước mơ, hưởng hạnh phúc trần thế

Vậy tìm hiểu giá trị và đặc điểm tư tưởng ư nghệ thuật của truyện thực chất là phân tích mâu thuẫn ư xung đột ấy giữa ba nhân vật

(Hết tiết 19, chuyển tiết 20)

2 Diễn tiến của mâu thuẫn ư xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám

ư GV hỏi: Mâu thuẫn ư xung đột giữa Tấm và Cám cùng mụ dì ghẻ có thể

phân thành mấy chặng? Tóm tắt những sự việc chính trong từng chặng

Chặng nào căng thẳng, quyết liệt nhất

+ Đi xem hội, rơi giày, thử

giày → thành hoàng hậu

a) Đi bắt tép + Lười biếng, chẳng được gì

+ Lừa chị, đổ tép sang giỏ mình, về trước lĩnh thưởng

+ Rình trộm Tấm cho cá ăn

→ giết bống ăn thịt

c) Đi xem hội + Bày kế hành hạ Tấm + Thử giày → bẽ bàng, xấu

hổ

+ Bụt hiện, bày cách giúp Tấm

+ Cái yếm đỏ (vật thưởng)

ư Để hướng dẫn HS tìm hiểu mâu thuẫn trong chặng này, GV có thể nêu một số câu hỏi và vấn đề sau:

Mâu thuẫn đầu tiên xuất phát từ sự việc gì?

Tại sao Cám lại làm việc lừa dối chị mình?

Con bống còn sót lại có ý nghĩa gì?

Vai trò của Bụt ở đây và trong cả chặng đầu truyện có ý nghĩa gì?

Hình ảnh cục máu nổi lên nói lên điều gì? (tích tụ oan ức, oán hờn, đau

đớn, tố cáo tội ác)

Giết bống, mẹ con Cám vì lí do gì? Có phải vì tham ăn?

Mẹ con Cám bày kế không cho Tấm đi xem hội như thế nào?

Dã tâm của chúng là gì?

Bụt đã làm gì để giúp Tấm?

Đến đây, hết vai trò của Bụt Nhận xét về nhân vật thần kì này đối với nhân vật bất hạnh trong truyện cổ tích thần kì

Những hình ảnh: con bống, con gà, đàn chim sẻ, đặc biệt là chiếc giày

đánh rơi của Tấm có ý nghĩa gì?

Định hướng:

Tóm lại, trong chặng đầu, ta thấy Tấm là cô gái như thế nào? (bất hạnh,

bị hắt hủi, yếu đuối, thụ động, dễ khóc, chăm chỉ, hiền ngoan, cũng khát khao

được vui chơi, hạnh phúc)

Còn mẹ con Cám: cùng một bè độc ác, nhẫn tâm hành hạ Tấm, cướp công lao và quyền lợi vật chất với tinh thần; ghen ghét, nhỏ nhặt nhưng miệng lưỡi ngọt nhạt, lừa dối Những câu văn vần thể hiện điều đó

Nhân vật Bụt (Phật: có phép lực vô biên, lại hết sức hiền từ, chuyên cứu giúp những người nghèo khổ, bất hạnh, theo quan niệm và tưởng tượng của nhân dân) đóng vai trò yếu tố thần kì, hiện ra kịp thời trợ giúp tìm cách giải quyết khó khăn, bế tắc của nhân vật bất hạnh Đó là cái vô lí ư có lí trong cổ tích thần kì, tạo nên nét đặc biệt hấp dẫn của loại truyện này

Chiếc giày đánh rơi là một trong những hình ảnh ư chi tiết độc đáo bởi nó không chỉ là sự tưởng tượng đẹp mà còn là chiếc cầu nối, cái cớ để so sánh với Cám, dẫn đến việc gặp vua, trở thành hoàng hậu, mở màn cho hàng loạt tội ác của mẹ con Cám sau này, đẩy mâu thuẫn thành xung đột gay gắt

Mâu thuẫn xung đột trong chặng thứ hai ư khi Tấm và Cám đều trở thành hoàng hậu

Dì ghẻ bày mưu độc

Đẵn gốc cau giết Tấm

Đưa Cám vào thế chị làm hoàng hậu

(vua không nói gì!)

2 Chim vàng anh bị giết

Lông chim hoá thành 2 cây xoan đào

Cám theo lời mẹ giết chim, nấu ăn, vứt lông ra vườn (vua không nói gì )

Chặng 2: Khi

Tấm trở thμnh

hoμng hậu

3 Xoan bị chặt, đóng khung cửi

Khung cửi nguyền rủa tội cướp chồng của Cám

Cám sai chặt xoan, đóng khung cửi

(vua không nói gì)

4 Khung cửi bị đốt

Từ đống tro mọc lên cây thị, có một quả

vàng thơm, ở với bà lão

Cám đốt khung cửi, đổ tro bên

lề đường xa hoàng cung (vua không nói gì)

5 Từ quả thị bước ra trở lại thành cô Tấm xinh

đẹp hơn xưa, gặp lại vua, trở lại làm hoàng hậu

Cám sợ hãi, muốn xinh đẹp như Tấm

ư GV nêu một số câu hỏi thảo luận:

Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám khi Tấm đã trở thành hoàng hậu có giảm đi hay ngược lại? Vì sao?

Bốn lần giết Tấm một cách quyết liệt vô cùng độc ác chứng tỏ điều gì nơi

mẹ con Cám?

Vì sao Tấm không chết?

Bốn lần hoá thân của Tấm sau mỗi lần bị chết đuối, bị giết, bị chặt, bị

đốt chứng tỏ điều gì ở Tấm?

Những câu văn vần trong truyện đóng vai trò gì?

Tấm, cuối cùng vẫn trở thành người, lại xinh đẹp hơn xưa, lại trở về ngôi

vị hoàng hậu, nói lên điều gì?

Vì sao trong chặng này, không thấy Bụt hiện lên lần nào, không thấy Tấm khóc?

Vì sao nhà vua ư chồng Tấm, suốt bốn lần vợ bị hại, đều không nói gì,

Mẹ con Cám tìm đủ cách và nhiều lần truy đuổi hòng tiêu diệt bằng được Tấm để độc chiếm ngôi hoàng hậu, hòng trọn đời hưởng vinh hoa phú quý

Còn Tấm; cô cũng dần trưởng thành hơn Thực tế khốc liệt đã thay đổi tính nết và cách nói năng, ứng xử của cô Sau mỗi lần bị giết, bị chết, bị chặt,

bị đốt, Tấm đều không chết, đều tìm cách hoá thân sang kiếp khác, vật khác,

đều tìm cách mắng rủa, tố cáo tội ác cướp chồng giết chị của Cám

Bốn lần bị giết, bốn lần hoá thân chứng minh sức sống mãnh liệt của Tấm, thể hiện quan niệm luân hồi của đạo Phật trong tinh thần nhân dân, thể hiện mơ ước của nhân dân gửi vào nhân vật Tấm Tấm phải sống để hưởng hạnh phúc, để trừng trị những kẻ thù độc ác, mẹ con Cám nhất định phải

đền tội

Đó cũng là quan niệm thiện ác và tinh thần lạc quan, niềm tin vào chân lí,

và công bằng của tâm thức người Việt trong cổ tích

3 Chi tiết Tấm trả thù ư kết truyện

ư HS đọc lại đoạn kết, nêu cảm tưởng của bản thân

ư GV nêu vấn đề thảo luận ư tranh luận:

+ ý kiến đồng tình với cách trả thù của Tấm Cho rằng như thế là hợp lí,

là đích dáng Mẹ con Cám đáng bị trừng trị như vậy

+ ý kiến không đồng tình với hành động của Tấm Cho rằng như thế trái với bản chất hiền hậu của Tấm, làm giảm vẻ đẹp thuần khiết của nhân vật So với nhân vật Thạch Sanh, Tấm không bằng, Tấm cũng hẹp hòi, tàn nhẫn + ý kiến của em?

1 ư GV hỏi: Em hiểu như thế nào về chủ đề của truyện?

Truyện Tấm Cám hấp dẫn người nghe nhờ những biện pháp nghệ

Sức sống và sự trỗi dậy mãnh liệt của con người trước sự dập vùi, tấn công của thế lực thù địch Đó là sức mạnh thiện thắng ác qua cuộc đấu tranh không khoan nhượng, đến cùng

Chiến thắng của cái thiện thể hiện mơ ước và tinh thần lạc quan của nhân dân

+ Đặc sắc nghệ thuật của truyện:

Cốt truyện li kì, hấp dẫn, sự tham gia của các yếu tố kì diệu; sự xen kẽ các câu văn vần, khắc hoạ vẻ đẹp hình tượng nhân vật Tấm: từ yếu đuối, thụ

động đến kiên quyết đấu tranh giành lại cuộc sống và hạnh phúc cho mình

2 Đọc tham khảo bài viết sau:

Bình giảng truyện tấm cám

Hoàng Tiến Tựu

Có người quá nhấn mạnh đến xung đột dì ghẻ ư con chồng và coi nhẹ, thậm chí bỏ qua xung đột giữa hai chị em Tấm ư Cám Do đó đã đơn giản hoá

chủ đề và nội dung tác phẩm Đưa Tấm Cám lên sân khấu, có dạo diễn đã làm

cho Cám trở thành nạn nhân bị mẹ sai khiến và ép buộc hoàn toàn Cần phải tôn trọng cốt truyện mà nhân dân đã sáng tạo và lưu truyền bao đời nay

ở đây không có sự đồng tình của Cám với Tấm và sự đối lập giữa Cám với mẹ ư dì ghẻ của Tấm ư dù rất nhỏ

Cám đối lập hoàn toàn với Tấm, từ đầu tới cuối truyện Xung đột lớn nhất, trực tiếp và quyết liệt ở đây là xung đột Tấm ư Cám, giữa hai chị em cùng cha khác mẹ, đúng như tên truyện

Truyện mở đầu bằng việc mụ dì ghẻ sai hai con đi bắt tép, ai đầy giỏ thì

được thưởng yếm đỏ Rõ ràng, lúc này, với câu nói ấy, mụ dì ghẻ chưa có sự thiên vị bất công hay âm mưu độc ác nào cả

Sau đó, kẻ lừa dối và cướp công Tấm là Cám Cám hoàn toàn chủ động, không hề có sự dặn dò hay sai khiến nào của mẹ Cám làm thế chỉ vì lòng tham muốn chiếm cái yếm đỏ của Tấm sẽ được hưởng mà thôi!

Ai rình mò, theo dõi Tấm nuôi bống và báo cho dì ghẻ biết? Ai lấy quần

áo Tấm, cướp chồng Tấm và giết Tấm năm lần bảy lượt? Chính là Cám Cám trực tiếp nhúng tay vào tội ác, liên tục tấn công, truy đuổi, hãm hại và cướp

đoạt quyền lợi của Tấm, càng về sau càng quyết liệt, dã man Mụ dì ghẻ chỉ tham gia vào một số việc, mà chủ yếu là bày mưu tính kế theo yêu cầu của Cám Cũng vì thế mà sự phản công của Tấm đều chủ yếu nhằm vào Cám Từ tiếng chim vàng anh, đến tiếng khung cửi Không phải ngẫu nhiên tác giả dân gian đã để Tấm trả thù Cám nặng nề, khốc liệt đến thế?!

Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và mẹ kế diễn ra gián tiếp và không liên tục Nó bổ sung, làm tăng thêm sự phức tạp, nặng nề xung đột Tấm ư Cám, chứ không làm mờ hoặc thay thế, hoặc lấn át mâu thuẫn chủ yếu Tấm ư Cám

Và cũng vì thế Tấm trả thù y có nhẹ hơn so với Cám

Tóm lại truyện Tấm Cám vừa có xung đột dì ghẻ con chồng vừa có xung

đột chị em cùng cha khác mẹ, nhưng chủ yếu là mâu thuẫn, xung đột giữa những người cùng thế hệ: Tấm ư Cám Cuộc tranh giành quyền lợi giữa một bên là Tấm, một bên là Cám và người mẹ kế diễn ra liên tục từ thấp lên cao,

từ hẹp đến rộng, từ trong nhà ra hội làng, đến tận cung vua, hết kiếp này sang kiếp khác, vô cùng dai dẳng và quyết liệt mà mở đầu chỉ là một sự việc rất giản đơn: Cám lừa Tấm, trút sạch giỏ tép của Tấm để chiếm cái yếm đỏ đáng

ra phải là của Tấm

Chính cái việc giản đơn đó đã bộc lộ rõ bản chất và chân tướng của nhân vật Cám

Rõ ràng đây là cuộc đấu tranh giữa hai chị em cùng cha khác mẹ ư cuộc

đấu tranh vừa gia đình vừa xã hội, vừa có tính chất huyết tộc, vừa có tính chất giai cấp càng thêm phức tạp và gay gắt vì có sự tham gia từ đầu chí cuối của

mụ dì ghẻ, có thêm quan hệ dì ghẻ ư con chồng

Đoạn kết truyện làm người nghe hả hê vì thiện đã thắng ác, chính nghĩa thắng gian tà Tấm sống lại thành người, sau bao lần bị tiêu diệt và hoá thân Thuyết luân hồi của đạo Phật đã trở thành chỗ dựa cho nghệ thuật, giúp tác giả dân gian thực hiện giấc mơ công lí và lí tưởng thẩm mĩ của mình thuận lợi trong trí tưởng tượng sáng tạo

Sau khi quả thị về ở với bà lão, được bà nâng niu, chỉ ngửi chứ bà không

ăn, Tấm mới chấm dứt kiếp vật trở lại thành người Nhờ miếng trầu têm cánh phượng làm mối, Tấm mới lại được gặp vua, gặp chồng Những chi tiết độc

đáo, nên thơ và tràn đầy thi vị, triết lí nhân sinh

Nhưng những chi tiết Tấm trả thù lại gây ra nhiều ý kiến băn khoăn, chưa thống nhất

Tại sao Tấm lại làm như vậy và làm như vậy có thoả đáng không?

Nhiều người cho rằng làm như vậy là thoả đáng, trừng phạt như thế hoặc nặng hơn vẫn phù hợp và thích đáng Nhưng với Tấm thì cách trả thù như vậy không phù hợp với bản chất và tính cách của Tấm ư bản chất hiền hậu Có người so cách trả thù của Tấm với cách ứng xử của Thạch Sanh với mẹ con Lí Thông và cho rằng cách xử lí của Thạch Sanh hay hơn, đẹp hơn, phù hợp với truyền thống khoan hồng, độ lượng của nhân dân ta hơn cách làm của Tấm

Nói chung thưởng phạt trong truyện cổ tích đều bắt nguồn từ triết lí ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác, nhưng hình thức cụ thể thì rất khác nhau Không phải người thiện nào cũng lấy công chúa và trở thành vua hoặc lấy vua làm hoàng hậu Cũng không phải nhân vật ác nào cũng bị trừng trị giống nhau Thạch Sanh và Tấm đều là những nhân vật rất đẹp của văn học dân gian, nhưng là những vẻ đẹp khác nhau ở Thạch Sanh cái hùng gắn với cái hiền,

sự độ lượng bao dung của người chiến thắng ở Tấm, dịu hiền gắn với cái đáo

để và nhu cầu trả thù của người bị áp bức, bóc lột

Thạch Sanh có nhiều kẻ thù nhưng không hề có nhu cầu trả thù sau chiến thắng Chàng không chỉ tha cho mẹ con Lí Thông mà còn độ lượng khoan dung với cả quân chư hầu 18 nước xâm lược, mặc dù chàng có đầy đủ sức mạnh và vũ khí tiêu diệt chúng

Cô Tấm lại có nhu cầu trả thù, trừng trị kẻ đã áp bức bóc lột, hãm hại mình rất rõ Khi được trở lại kiếp người và về cung vua, Tấm mới có điều kiện để trừng trị Cám Nhưng nhu cầu trả thù ấy đã có từ rất sớm, khi tấm bị giết hoá thành chim vàng anh Chim đã lanh lảnh mắng Cám những lời đe doạ

trả thù: tao cào mặt ra, rồi, tao khoét mắt ra Trước khi bị giết, Tấm hiền

dịu, ngây thơ bao nhiêu thì sau khi bị giết, cô đáo để và quyết liệt bấy nhiêu Trước khi bị giết, mỗi khi gặp khó khăn, cô chỉ yếu đuối, mà chỉ biết khóc và chờ Bụt đến giải cứu Nhưng Bụt giúp Tấm bao nhiêu thì kẻ thù lại cướp đi của Tấm bấy nhiêu và cuối cùng chúng đã cướp cả sinh mạng của Tấm mà Bụt cũng đành bó tay, bất lực Vì thế, ở giai đoạn hậu thân, Tấm phải tự mình

đảm nhiệm phần việc mà Bụt đã không giúp hay không thể giúp

Lôgích phát triển tính cách của nhân vật Tấm là như vậy

Khi đã thấy rõ mối quan hệ phù hợp giữa hành động trả thù với lô gích phát triển tính cách của Tấm thì sự băn khoăn về mức độ và hình thức trả thù của nhân vật cũng không thành vấn đề nữa

Hai nhân vật có uy quyền lớn (Bụt và vua) đều đứng về phía Tấm nhưng

đều đứng ngoài và bất lực trước sự ức hiếp hãm hại Tấm của hai mẹ con Cám Tại sao vua hoàn toàn như người ngoài cuộc, không có bất kì một thái độ, hành động nào đối với Cám, để mặc Tấm giải quyết một mình?

Có lẽ, trong quan niệm dân gian, việc lấy vua và nhà vua chỉ đơn thuần là một phần thưởng, một mơ ước Nhà vua cũng hiền như Bụt và cũng xa vời như Bụt, như một giấc mơ đẹp và xa vời, thoáng qua

(Hoàng Tiến Tựu, Bình giảng truyện dân gian;

NXB Giáo dục, 1994, tr 109 ư 114)

3 Soạn bài Tam đại con gà và Nhưng nó phải bằng hai mày

Tiết 21 lμm văn

Miêu tả vμ biểu cảm trong bμi văn tự sự

A Kết quả cần đạt

1 Kiến thức:

− Ôn tập và củng cố kiến thức về văn miêu tả, biểu cảm và tự sự

− Nắm đ−ợc vai trò và cách sử dụng các yếu tố miêu tả và biểu cảm trong bài văn tự sự

2 Tích hợp với Văn qua văn bản Tấm Cám, với Tiếng Việt qua các bài

miêu tả và biểu cảm trong văn bản tự sự

− GV yêu cầu HS tìm hiểu mục I trong SGK và trả lời các câu hỏi:

1 Thế nào là miêu tả? Thế nào là biểu cảm?

2 Miêu tả trong văn bản tự sự có hoàn toàn giống với miêu tả trong văn bản miêu tả hay không? Giữa biểu cảm trong văn bản tự sự với biểu cảm trong văn bản biểu cảm có những điểm giống nhau và khác nhau cụ thể nào?

3 Căn cứ vào đâu để đánh giá hiệu quả của miêu tả và biểu cảm trong văn bản tự sự?

4 Giải thích vì sao đoạn trích văn bản tự sự dẫn trong SGK đã sử dụng có hiệu quả các yếu tố miêu tả và biểu cảm?

− GV gợi dẫn HS trao đổi, thảo luận và trả lời:

1

Văn miêu tả là loại văn nhằm giúp người đọc,

người nghe hình dung những đặc điểm, tính

chất nổi bật của một sự vật, sự việc, con

người, phong cảnh làm cho những cái đó như

hiện lên trước mắt người đọc, người nghe

Trong văn miêu tả, năng lực quan sát của

người viết, người nói thường bộc lộ rõ nhất

ư Văn biểu cảm là văn viết ra nhằm biểu đạt tình cảm, cảm xúc, sự đánh giá của con người đối với thế giới xung quanh và khơi gợi lòng đồng cảm nơi người đọc

ư Văn biểu cảm còn gọi là văn trữ tình; bao gồm các thể loại văn học như thơ trữ tình, ca dao trữ tình, tùy bút

ư Tình cảm trong văn biểu cảm thường là những tình cảm đẹp, thấm nhuần tư tưởng nhân văn (như yêu con người, yêu thiên nhiên, yêu Tổ quốc, ghét những thói tầm thường, độc ác )

ư Ngoài cách biểu cảm trực tiếp như tiếng kêu, lời than, văn biểu cảm còn sử dụng các biện pháp tự sự, miêu tả để khơi gợi tình cảm

ư Xây dựng hình tượng về một đối tượng nào

đó thông qua quan sát, liên tưởng, so sánh,

tưởng tượng và cảm xúc chủ quan của người viết

ư Mang đến cho người đọc một "ấn tượng toàn

khối" về đối tượng

ư Thông qua sự miêu tả, trực tiếp hoặc gián tiếp bày tỏ thái độ, tình cảm và sự đánh giá về một đối tượng nào đó

ư Mang đến cho người đọc một sự đồng thuận,

đồng cảm nhất định về đối tượng

Phương thức chủ yếu là tái tạo hiện thực bằng

cảm xúc chủ quan để dựng chân dung của đối

ư Mục đích: biểu hiện con

người, quy luật đời sống, bày

tỏ thái độ tình cảm trước con

người và cuộc sống

ư Các hình thức văn bản

thường gặp: bản tin báo chí,

bản tường thuật, tường trình,

tác phẩm lịch sử, tác phẩm

văn học nghệ thuật (truyện, kí

sự, tiểu thuyết )

ư Phương thức: tái hiện các tính chất, thuộc tính của sự vật, hiện tượng làm cho chúng hiển hiện

ư Mục đích: giúp người đọc, người nghe cảm nhận và hiểu

được chúng

ư Các hình thức văn bản thường gặp: văn tả cảnh, tả

người, tả sự vật; đoạn văn miêu tả trong tác phẩm tự sự

ư Phương thức: bày tỏ trực tiếp hoặc gián tiếp thái độ tình cảm của người nói, người viết

đối với con người, thiên nhiên, xã hội, sự vật

ư Mục đích: bày tỏ tình cảm

và khơi gợi sự đồng cảm

ư Các hình thức văn bản thường gặp: điện mừng, lời thăm hỏi, điện chia buồn, văn

tế, điếu văn; thư từ trao đổi tình cảm giữa con người với con người; tác phẩm văn học (thơ trữ tình, tùy bút, bút kí )

Nhận xét:

Qua bảng so sánh trên, ta thấy:

ư Ba kiểu văn bản trên khác nhau ở "mục đích"

ư Ba kiểu văn bản trên có thể "đồng hiện" trong một văn bản tự sự, miêu tả, cụ thể nào đó Nói cách khác, tự sự có thể sử dụng yếu tố miêu tả, biểu cảm và ngược lại; vấn đề chỉ là mức độ, liều lượng và tính mục đích mà thôi!

3 Căn cứ để đánh giá:

ư GV gợi dẫn:

Trong thực tế, không thể chỉ ra một ranh giới tuyệt đối giữa các yếu tố tự

sự, miêu tả và biểu cảm trong một văn bản; mà các yếu tố này luôn đan xen vào nhau, hỗ trợ nhau để tập trung làm rõ chủ đề của văn bản Tuy nhiên, khi tìm hiểu văn bản tự sự thì chúng ta phải tập trung vào các yếu tố tự sự và lướt qua các yếu tố miêu tả, biểu cảm; còn khi tìm hiểu văn bản miêu tả hoặc biểu cảm thì chúng ta làm ngược lại Đây là mối quan hệ biện chứng mang tính nguyên lí của sự sáng tạo, nếu xa rời nó sẽ rơi vào cực đoan, phiến diện Có thể giải thích như sau:

+ Đã là văn tự sự thì nhất thiết phải có cốt truyện, nhân vật và sự việc; nhưng nếu chỉ có ba yếu tố đó một cách "thuần túy" trần trụi thì văn bản sẽ khô khan, thậm chí sẽ không thể trở thành tác phẩm văn học được Vì vậy, phải sử dụng một cách hợp lí, có hiệu quả các yếu tố miêu tả, biểu cảm để

"sinh động hóa" cốt truyện, nhân vật và sự việc; tức là tạo ra "chất văn" cho văn bản tự sự

+ Như vậy, cơ sở để đánh giá sự thành công của miêu tả, biểu cảm trong văn tự sự chính là hiệu quả tác động của văn bản tự sự tới nhận thức và cảm xúc của người đọc, người nghe

Ví dụ, đoạn văn tự sự:

Xe chạy chầm chậm Mẹ tôi cầm nón vẫy tôi, vài giây sau, tôi đuổi kịp Tôi thở hồng hộc, trán đẫm mồ hôi, và khi trèo lên xe, tôi ríu cả chân lại Mẹ tôi vừa kéo tay tôi, xoa đầu tôi hỏi, thì tôi òa lên khóc rồi cứ thế nức nở Mẹ tôi cũng sụt sùi theo:

ư Con nín đi! Mợ đã về với các con rồi mà

Mẹ tôi lấy vạt áo nâu thấm nước mắt cho tôi rồi xốc nách tôi lên xe Đến bấy giờ tôi mới kịp nhận ra mẹ tôi không còm cõi xơ xác quá như cô tôi nhắc lại lời người họ nội của tôi Gương mặt mẹ tôi vẫn tươi sáng với đôi mắt trong

và nước da mịn, làm nổi bật màu hồng của hai gò má Hay tại sự sung sướng

bỗng được trông nhìn và ôm ấp cái hình hài máu mủ của mình mà mẹ tôi lại tươi đẹp như thuở còn sung túc? Tôi ngồi trên đệm xe, đùi áp đùi mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác đã bao lâu mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt Hơi quần áo mẹ tôi và những hơi thở ở khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho lạ thường

Phải bé lại và lăn vào lòng một người mẹ, áp mặt vào bầu sữa nóng của người mẹ, để bàn tay người mẹ vuốt ve từ trán xuống cằm, và gãi rôm ở sống lưng cho, mới thấy người mẹ có một êm dịu vô cùng Từ ngã tư đầu trường học về đến nhà, tôi không còn nhớ mẹ tôi đã hỏi tôi và tôi đã trả lời mẹ tôi những câu gì"

(Nguyên Hồng, Những ngày thơ ấu)

tiết): mẹ tôi vẫy tôi, tôi chạy

theo chiếc xe chở mẹ, mẹ kéo

tôi lên xe, tôi òa khóc, mẹ tôi

khóc theo, tôi ngồi bên mẹ,

ngả đầu vào cánh tay mẹ,

quan sát gương mặt mẹ

tôi thở hồng hộc, trán đẫm

mồ hôi, ríu cả chân lại, mẹ tôi không còm cõi, gương mặt vẫn tươi sáng với đôi mắt trong và nước da mịn, làm nổi bật màu hồng của hai gò má

ư Hay tại sự sung sướng bỗng

được trông nhìn và ôm ấp cái hình hài máu mủ của mình mà

mẹ tôi lại tươi đẹp như thuở còn sung túc?

ư Tôi thấy những cảm giác ấm

áp đã bao lâu mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt Hơi quần áo mẹ tôi và những hơi thở ở khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho một cách lạ thường

ư Phải bé lại và lăn vào lòng một người mẹ, áp mặt vào bầu sữa nóng của người mẹ, để bàn tay người mẹ vuốt ve từ trán xuống cằm và gãi rôm ở sống lưng cho, mới thấy người

mẹ có một êm dịu vô cùng

ư Nhận xét:

Cái cốt tự sự và các yếu tố miêu tả, biểu cảm không "biệt lập" hoặc "loại trừ" nhau, mà luôn đan xen vào nhau một cách hài hòa để tạo nên một mạch văn nhất quán, sinh động

Ví dụ:

Tôi ngồi trên đệm xe, đùi áp vào đùi mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác ấm áp đã bao lâu mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt Hơi quần áo mẹ tôi và những hơi thở từ khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho một cách lạ thường

Kể: tôi ngồi trên xe, cạnh mẹ Tả: đùi áp vào đùi mẹ tôi, đầu

ngả vào cánh tay mẹ tôi, khuôn miệng xinh xắn nhai trầu

Biểu cảm: những cảm giác

ấm áp đã bao lâu mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt, thơm tho một cách lạ thường

* Nếu tước bỏ các yếu tố miêu tả, biểu cảm; ta sẽ có đoạn văn:

Mẹ tôi vẫy tôi Tôi chạy theo chiếc xe chở mẹ Mẹ kéo tôi lên xe Tôi òa khóc Mẹ tôi khóc theo Tôi ngồi bên mẹ, quan sát gương mặt mẹ

ư GV chốt:

+ Nếu tước bỏ các yếu tố miêu tả, biểu cảm thì đoạn văn sẽ trở nên khô khan, không gây xúc động cho người đọc Nói cách khác, nhờ có các yếu tố miêu tả, biểu cảm mà đoạn văn trở nên hấp dẫn, sinh động, khiến cho người

đọc phải suy nghĩ, liên tưởng và rút ra được những bài học về tình mẫu tử thiêng liêng

+ Nếu tước bỏ các yếu tố tự sự thì đoạn văn không còn nhân vật và các sự việc, không còn "chuyện" và trở nên vu vơ, khó hiểu (thực ra là không thể có một "đoạn văn" như thế tồn tại!)

4 Giải thích:

a) Đoạn trích dưới đây có phải là một đoạn văn tự sự không? Tại sao? b) Hãy xác định và cho biết vai trò của các yếu tố miêu tả, biểu cảm trong đoạn văn

[ ] Nếu có lần nằm ngoài trời suốt đêm, hẳn bạn thừa biết giữa lúc chúng ta ngủ thì cả một thế giới huyền bí bừng dậy trong cảnh cô quạnh và u tịch Lúc ấy suối reo rõ hơn, đầm ao nhen lên những đốm lửa nhỏ, [ ] và văng vẳng trong không gian những tiếng sột soạt, những tiếng rung khe khẽ, tưởng đâu cành cây đang vươn dài và cỏ non đang mọc Ban ngày là cuộc sống của chúng sinh còn ban đêm là cuộc sống của cây cỏ Không quen thì dễ sợ Cho nên tiểu thư của chúng ta cứ mỗi lần nghe thấy một tiếng động nhỏ

là đã run lên và nép sát vào người tôi Một lần, từ phía mặt đầm lấp lánh dưới kia nổi lên một tiếng kêu dài, não nuột, ngân vang rền rền tới chỗ chúng tôi ngồi Cũng vừa lúc một vì sao rực rỡ đổi ngôi, lướt trên đầu chúng tôi về

cùng một hướng đó, dường như tiếng than vãn mà chúng tôi vừa nghe thấy kia

đã mang theo một luồng ánh sáng

ư Cái gì thế? ư Xtê-pha-nét khe khẽ hỏi

ư Có một linh hồn lên thiên đàng, cô chủ ạ ư Nói rồi tôi làm dấu thánh Nàng cũng làm theo và cứ ngồi ngửa cổ như thế một lát, vẻ rất trầm ngâm [ ]

Nàng vẫn ngước mắt lên cao, tay đỡ lấy đầu, vai khoác tấm da cừu, nom nàng như chú mục đồng của nhà trời

ư Nhiều sao quá! Đẹp quá kìa! Chưa bao giờ tôi thấy nhiều sao như thế này Mục đồng có biết tên các ngôi sao không?

đường đi đã đậu xuống vai tôi mà thiêm thiếp ngủ

trong cảnh cô quạnh và u tịch

tưởng đâu cành cây đang vươn dài và cỏ non đang mọc

từ phía mặt đầm lấp lánh dưới kia nổi lên một tiếng kêu dài, não nuột, ngân vang rền rền

một vì sao rực rỡ đổi ngôi, lướt trên đầu dường như

tiếng than vãn đầu nàng đã nặng trĩu vì

buồn ngủ và đã ngả vào tôi ngàn sao vẫn tiếp tục cuộc hành trình trầm lặng ngoan ngoãn như một đàn cừu lớn

Không quen thì dễ sợ Đẹp quá kìa!

cảm thấy như có một cái gì mát rượi và mịn màng tựa nhè nhẹ xuống vai tôi

với tiếng sột soạt êm ái của những dải đăng-ten và làn tóc mây gợn sóng

đáy lòng hơi xao xuyến nhưng vẫn giữ được mình vì

đêm sao sáng kia bao giờ cũng đem lại cho tôi những ý nghĩ cao đẹp

tôi tưởng đâu một trong những ngôi sao kia đã đậu xuống vai tôi mà thiêm thiếp ngủ

c) Nhận xét:

Các yếu tố miêu tả và biểu cảm đã giúp cho đoạn văn tự sự trở nên sinh

động, hấp dẫn và giàu chất thơ (văn xuôi trữ tình)

Hoạt động 2

Quan sát, liên tưởng, tưởng tượng

đối với việc miêu tả và biểu cảm trong văn tự sự

Thao tác 1

ư GV gợi dẫn HS trao đổi, thảo luận và điền từ vào chỗ trống:

+ Điền từ liên tưởng vào câu a:

Liên tưởng: từ sự việc, hiện tượng nào đó mà nghĩ đến sự việc, hiện tượng

có liên quan

Ví dụ:

ư "Biển" có thể khiến ta nghĩ đến: sóng, bờ, bãi cát, đảo, con tàu,

ư "Chiến tranh" có thể khiến ta nghĩ tới: chết chóc, chia li, tàn phá, mất mát

+ Điền từ quan sát vào câu b:

Quan sát: xem xét để nhìn rõ, biết rõ sự vật hay hiện tượng

Ví dụ:

ư Quan sát cảnh vật trên mặt biển vào lúc mặt trời lặn

ư Quan sát cuộc bầu cử tổng thống ở Bê-la-rút

+ Điền từ tưởng tượng vào câu c:

Tưởng tượng: tạo ra trong tâm trí hình ảnh của cái không hề có ở trước

ư GV gợi dẫn HS trao đổi, thảo luận và trả lời các câu hỏi:

+ Phải quan sát mới có thể viết được câu văn: Trong đêm, tiếng suối reo

nghe rõ hơn, đầm ao nhen lên những đốm lửa nhỏ, những tiếng sột soạt văng vẳng trong không gian

+ Phải tưởng tượng mới viết được câu văn: Cô gái nom như một chú mục

đồng của nhà trời, nơi có những đám cưới sao

+ư Phải liên tưởng mới viết được câu văn: Cuộc hành trình trầm lặng, ngoan ngoãn của ngàn sao gợi nghĩ đến đàn cừu lớn

Thao tác 3

ư GV yêu cầu HS suy nghĩ để trả lời các câu hỏi:

1 Biểu cảm là gì?

2 Muốn biểu cảm thì phải làm gì?

3 Hãy xác định các yếu tố đó trong bốn yếu tố a, b, c, d (SGK, tr.75)?

ư HS trao đổi, thảo luận và trả lời:

1 Biểu cảm là trực tiếp hoặc gián tiếp bày tỏ thái độ, tình cảm và sự đánh giá thông qua việc miêu tả đối tượng

2 Muốn biểu cảm thì phải quan sát để tả đối tượng và vận dụng vốn tri thức, vốn sống để hình thành những cảm xúc, rung động với đối tượng

3 Các yếu tố có vai trò quan trọng để biểu cảm là a, b và c

* Yếu tố d là câu trả lời không chính xác vì:

+ Muốn biểu cảm thì nhất thiết phải có đối tượng để miêu tả và thông qua miêu tả mới biểu cảm được

+ Nếu chỉ từ bên trong trái tim người nói, người viết thì cũng có thể có tâm trạng, có cảm xúc; nhưng đó là những tâm trạng, những cảm xúc mơ hồ,

vu vơ; do đó nó khó có thể gợi ra sự đồng cảm ở người nghe, người đọc được

ư GV chỉ định 3 HS lần lượt đọc chậm, rõ Ghi nhớ trong SGK

Một hôm vua đi chơi, ra khỏi hoàng cung Thấy có quán nước bên

đường sạch sẽ liền ghé vào Bà lão mang trầu nước dâng lên vua Thấy trầu têm cánh phượng, vua sực nhớ tới trầu vợ mình têm ngày trước cũng y như vậy, liền phán hỏi:

ư Trầu này ai têm?

ư Trầu này con gái già têm Bà lão đáp

ư Con gái của bà đâu, gọi ra đây cho ta xem mặt

Bà lão gọi Tấm ra, Tấm vừa xuất hiện, vua nhận ra ngay vợ mình ngày trước, có phần trẻ đẹp hơn xưa Vua mừng quá, bảo bà hàng nước kể lại sự tình, rồi truyền cho quân hầu đưa kiệu rước Tấm về cung

rồi truyền cho quân hầu đưa

kiệu rước Tấm về cung

quán nước bên đường sạch

sẽ có phần trẻ đẹp hơn xưa

Vua mừng quá

b) Đoạn văn tự sự trích từ văn bản Lẵng quả thông:

Một hôm, Gri-gơ bắt gặp trong rừng một em bé có đôi bím tóc nhỏ xíu, con ông gác rừng Em bé đang nhặt những quả thông bỏ vào trong lẵng Trời đang thu Nếu như ta có thể lấy hết đồng và vàng trên trái đất đem

đánh thành muôn vàn lá cây rất mực tinh xảo thì những chiếc lá đó có làm thành một phần rất nhỏ bộ quần áo mà mùa thu đang trải trên những ngọn núi kia mà thôi Vả lại, những chiếc lá nhân tạo nọ sẽ rất thô kệch nếu so với lá thật, nhất là những lá liễu hoàn diệp Mọi người đều biết rằng chỉ cần một tiếng chim hót thôi cũng đã đủ làm chúng run rẩy

những chiếc lá nhân tạo nọ

sẽ rất thô kệch

Nếu như mà thôi

chỉ cần một tiếng chim hót thôi cũng đã đủ làm chúng run rẩy

Tác dụng của các yếu tố miêu tả, biểu cảm trong các đoạn văn tự sự trên:

đa dạng hoá và sinh động hoá văn bản, nó giống như chất keo tạo nên sự gắn

bó giữa các sự việc trong văn tự sự

Bài tập 2: Viết văn bản "Một lần về quê"

1 Hai tiếng quê hương

Quê hương! Hai tiếng giản dị và gần gũi biết bao! Càng lớn và càng bị hút vào cuộc sống hối hả chốn thị thành, tôi càng cảm nhận sâu sắc niềm hạnh phúc khi mình còn có một quê hương để đi, về vào những ngày giỗ, Tết Cũng như mọi lần và cũng rất khác với mọi lần, lần này về quê, tôi thấy lòng mình cứ trĩu nặng một nỗi buồn nhớ thật da diết, bâng khuâng Trước

đây, quê tôi là một vùng thuần nông yên bình và chất phác vô cùng

Mỗi lần về đến đầu làng, tôi lại đứng lặng ở ngã ba mà một bên là cái giếng tròn, một bên là cái ao làng có xây những hàng bậc gạch dài, đỏ au Bên cạnh cái giếng là một cây bàng già nua, sù sì Dưới gốc cây bàng là quán nước vối của bà cụ Tư Nghĩa Lần nào về quê, tôi cũng ghé vào cái quán đơn sơ, dân dã của bà cụ vui tính và phúc hậu này Trên cái chõng tre dùng làm bàn có một dãy bát úp dùng để uống nước vối, ba cái lọ thủy tinh dùng để

đựng kẹo bột, thuốc lào và một số bao diêm Ngoài ra, còn có thêm mấy nải chuối tây, chuối tiêu, chuối hột hoặc vài quả đu đủ chín và một cái điếu cày Lần nào bà cụ Tư Nghĩa cũng rót cho tôi một bát nước vối rõ đầy, sóng sánh một màu nâu nhạt và bảo:

ư Uống đi cho nó khỏi quên mất cái chất "nhà quê", cháu ạ! Bà mà trăm tuổi thì chẳng còn ai bán nước vối cho cháu uống nữa đâu!

Sau khi nhấm nháp xong bát nước vối ngăm ngăm đắng, thoang thoảng một vị mát ngọt dịu dàng, tôi mới chào bà cụ chủ quán để về nhà Đường về nhà tôi là đường đất, hai bên đường là những cái ao nối nhau chạy dài Bờ ao nào cũng rợp bóng mát tre xanh Tiếng gió lao xao trên những cành tre Thỉnh thoảng có những thân tre cọ vào nhau cót két lúc khoan lúc nhặt Tôi về nhà trong tiếng reo hò tíu tít của các em tôi và của hàng chục đứa trẻ con hàng xóm Tôi cảm thấy như mình đang được sống trong một thế giới khác Một thế giới trong trẻo tinh khiết, chân thành và đằm thắm đến nao lòng

Tôi không bao giờ quên được những bữa cơm gia đình ở quê tôi Chỉ vài con cua con ốc bắt được ở ngoài đồng hoặc xúc được ở dưới ao và một nắm rau dền cơm, rau sam, rau mồng tơi hái ở vườn nhà là đã có một bữa ăn ngon miệng vô cùng Cái không khí ấm cúng mỗi khi cả nhà quây quần bên mâm cơm "tự cung tự cấp" đạm bạc thì khó mà gặp được ở những bữa tiệc

đầy ắp cao lương mĩ vị ở thành phố!

Khi màn đêm buông xuống, tôi mới cảm nhận được sự mênh mông yên tĩnh của một vùng quê rất xa thành phố Thỉnh thoảng có vài tiếng chó sủa khi gần khi xa, vài tiếng ếch nhái văng vẳng hoặc một tiếng vạc bay đêm thảng thốt vụt qua Có đêm, tôi ngồi một mình bên ngọn đèn dầu leo lét để

đọc sách và tự nhiên cảm thấy sách "vào" mình sao mà dễ dàng và thấm thía? Tôi chợt chạnh lòng thương lũ trẻ con quê tôi So với đám trẻ con thành phố thì chúng thiệt thòi nhiều quá! Tôi khe khẽ thở dài

Nhưng đấy là tất cả những gì về một vùng quê còn lại trong kí ức của tôi

mà thôi! Ngày ấy, dưới con mắt trẻ thơ của tôi, con sông đồng Phan quê tôi thì mênh mông như sông Hồng, cái ao làng thì bát ngát như cái Hồ Tây, con

đường làng thì thênh thang như quốc lộ 1A

Còn bây giờ? Xã đã lên phường Người ta đã lấp hết ao để làm nhà mặt

đường và để bán đất Không còn bóng dáng một cây tre nào Đường liên xã, liên xóm đều đã được bê tông hóa Nhà tầng, nhà ống, nhà chóp, nhà kính lô nhô, bát nháo Đèn điện, ti vi, nước máy, xe máy như thành thị

Dân quê tôi, sáng dậy uống cà phê, đọc báo Ngày phóng xe máy lượn loanh quanh Tối xem ti vi, xem đĩa DVD ngoài luồng Tôi cứ ngẩn ngơ tự hỏi: "Đây có còn là quê tôi không nhỉ?!" Và chợt thấy lòng mình hụt hẫng, bâng khuâng như vừa bị tuột mất một cái gì vô giá

Tôi bần thần dừng lại cái nơi mà ngày xưa từng có cái ao làng và cái giếng làng Bây giờ là nhà tầng ngất nghểu Cây bàng già nua xù xì cũng không còn nữa! Bà cụ Tư Nghĩa "chuyên doanh" nước vối thì đã thành người thiên cổ từ lâu! Bát nước vối sóng sánh năm nào mãi mãi đã trở thành một hoài niệm trong tôi Lần này, tôi về quê mà sao khóe mắt cứ cay cay? Quê hương! Hai tiếng ngày xưa còn vọng lại tới hôm nay

(Hoài Linh)

2 Dấu chân và con đường

Con người chập chững vào đời với những bước chân đầu tiên trên con

đường đất của xóm làng Rồi nối tình người bằng những con đường từ xóm này sang xóm khác, làng này sang làng khác, vươn tới văn minh nhân loại Không phải ai cũng biết trân trọng những dấu chân đầu tiên và những con

đường đầu tiên Có thể mẹ cười bằng mắt, nắm lấy tay ta dắt đi từng bước một bằng đôi chân trần gót đỏ như son bé tẹo, có thể cha dìu ta trên con đường

đầy hoa thơm cỏ lạ để đến trường hoà vào thế giới tình yêu nồng cháy: thầy, bạn, trường, lớp để ta có tri thức và có kí ức đẹp vô ngần làm nền tảng cho

đạo đức con người

Dấu chân của cái tuổi lên chín lên mười cứ để trần cho lấm bụi trần, cho nặng tình với đất, nhiều lúc gai đâm tứa máu, ta vẫn thích chân đất chạy băng băng trên đường làng để u mọi, ú tim Nhiều lúc ta nhón từng bước chân trên thảm cỏ xanh non để bắt cho được chú chuồn chuồn đỏ thắm về cắt cánh làm chú bò nhỏ thả vào lon sữa bò nhìn ngắm cho vui

Ai nhớ được giữa trưa hè đang nắng ta không ngủ theo lời mẹ dặn, rón rén trốn sang nhà hàng xóm chơi đánh trống bắn bi? Những dấu chân in trên con đường đất cứ lớn dần theo năm tháng và con đường ta đi cứ dài thêm mãi

ra Ta học được bao điều mới lạ trong cái thế giới rộng lớn từ những dấu chân

Có những người xa quê hàng mấy chục năm trường, nhưng trong giấc ngủ

cứ hiện lên từng con đường, từng bờ tre, góc xóm, từng gương mặt thân thương "Lá rụng về cội", khi về già, cố hương là chỗ dựa vững chắc, là ước nguyện cuối cùng của đời người Lúc đó con người ta nhớ lại từng dấu chân,