GÓP THÍM LỜI BĂN VỀ GIẢNG DẠY VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM SOME ADDITIONAL CONTRIBUTIONS TO THE DISCUSSION ON THE TEACHING OF MODERN VIETNAMESE LITERATURE IN TH
Trang 1GÓP THÍM LỜI BĂN
VỀ GIẢNG DẠY VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
SOME ADDITIONAL CONTRIBUTIONS TO THE DISCUSSION
ON THE TEACHING OF MODERN VIETNAMESE LITERATURE
IN THE COLLEGE OF EDUCATION
PHAN NGỌC THU
Đại học Đă Nẵng
TÓM TẮT
Văn học Việt Nam hiện đại lă một phđn môn có vị trí quan trọng của chuyín ngănh Văn học Việt Nam, trong chương trình đăo tạo sinh viín Ngữ Văn ở câc trường đại học, trong đó có trường Đại học Sư phạm
Từ nhiều năm nay, trước yíu cầu nđng cao chất lượng dạy học nói chung vă bộ môn Văn nói riíng, nhiều cuộc hội nghị, hội thảo khoa học về giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở trường Đại học vă trường Phổ thông đê được tổ chức Băi viết năy chỉ giới hạn góp thím một
số ý kiến băn về Giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở trường Đại học Sư phạm
ABSTRACT
Modern Vietnamese literature, as a study subject, holds an important position in the Vietnamese Literary Studies, a major component of the training curriculum for Bachelors of Vietnamese Literature and Linguistics in many universities, including the College of Education For years, many seminars and conferences on teaching and learning Vietnamese Literature have been held in universities and high schools to increase the quality of teaching and learning in general, and literature in particular This paper provides some additional ideas for the discussion on the teaching of Vietnamese Literature in the College of Education
1 Về khái niệm Văn học Việt Nam hiện đại
Cho đến nay, vấn đề phân kì lịch sử văn học Việt Nam vẫn còn những ý kiến khác nhau cần được tiếp tục trao đổi Nhưng, nhìn chung, giới nghiên cứu đều thống
nhất: Văn học hiện đại Việt Nam thực sự hình thành và
phát triển bắt đầu từ thế kỉ XX cùng với quá trình
hiện đại hoá diễn ra nhanh chóng, mau lẹ vào những năm hai mươi đến đầu những năm bốn mươi Vàì sau năm 1945, quá trình hiện đại hoá ấy được tiếp tục, gắn liền với công cuộc cách mạng hoá nền văn học dân tộc cho đến ngày hôm nay
Từ đó, một vấn đề khác lại đặt ra là, vậy thì,
văn học Việt Nam hiện đại sẽ kéo dài đến bao giờ? Và sau Văn học Việt nam hiện đại sẽ dùng khái niệm nào để gọi tên thời kì phát triển mới của văn học? Có
người đã dùng khái niệm văn học đương đại; nhưng cũng như văn học cận đại, đây chỉ là những cách nói về
thời điểm ra đời của các hiện tượng văn học, chứ chưa phải là những thuật ngữ mang ý nghĩa phân kì văn học.Gần đây, trên thế giới,một số nhà văn, nhà nghiên
Trang 2cứu đã dùng đến thuật ngữ hậu hiện đại (postmoderne);
nhưng thực chất đó cũng chỉ mới là danh xưng của một vài trường phái sáng tác, học thuật, nghiên cứu xuất hiện ở một số nước phương Tây mà thôi.Vì thế, khái
niệm văn học hiện đại nói chung,và văn học Việt Nam
hiện đại nói riêng, dường như vẫn còn là một khái niệm mở
Tuy nhiên, nhìn lại văn học Việt Nam hiện đại thế
kỉ XX, theo chúng tôi, cần lưu ý một số đặc điểm thuộc tính nội hàm nổi bật sau đây:
- So với văn học hiện đại thế giới, văn học hiện đại Việt Nam xuất hiện chậm hơn gần một thế kỉ (nếu không nói là vài thế kỉ)*1 Thế kỉ XX đầy giông bão, với những”biến đổi to lớn”, trong quá trình hiện đại hoá và cách mạng hoá, nền văn học dân tộc đã không chỉ gian khổ vượt qua,”đoạn tuyệt”với ý thức hệ phong kiến thống trị hàng ngàn đời, mà còn từng bước “nhận đường” vật vã thoát ra khỏi cơ chế quan liêu bao cấp nặng nề (trong đó có cả bao cấp về tư tưởng)
- Ra đời và phát triển từ trong lòng xã hội thuộc địa, chịu sự tác động mạnh mẽ của phong trào yêu nước, cách mạng và cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc kéo dài suốt hơn ba mươi năm, văn học hiện đại Việt Nam không đơn thuần là tiếng nói của cái tôi- cá nhân được thức tỉnh mà còn là sự hoà hợp giữa khát vọng mãnh liệt của mỗi con người với khát vọng giải phóng đất nước, dân tộc, giải phóng giai cấp ra khỏi ách thống trị của thực dân, phong kiến (khác với văn học hiện đại phương Tây chủ yếu là tiếng nói của ý thức cá nhân tư sản đòi thoát ra khỏi đêm trường trung cổ phong kiến và giáo hội).Đặc điểm này thể hiện rất rõ qua sự hình thành và phát triển cùng một lúc, đan xen và ảnh hưởng qua lại lẫn nhau giữa ba trào lưu văn học lãng mạn, văn học hiện thực, văn học cách mạng trong giai đoạn 1930-1945; ở sự hoà quỵên giữa tính trữ tình và tính sử thi,ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cái tôi trữ tình mang tâm trạng cá thể với cái tôi trữ tình công dân, cái tôi trữ tình thế sự, trong một số tác phẩm văn xuôi và thơ ca tiêu biểu.Mặt khác, đặc điểm này còn chi phối cả mỹ học tiếp nhận
ở nước ta suốt cả một thời
- Văn học là nghệ thuật ngôn từ Vấn đề ngôn ngữ văn tự vốn là một trong những vấn đề khá phức tạp của văn học Việt Nam Văn học hiện đại Việt Nam là nền văn chương tiếng Việt được viết bằng chữ quốc ngữ phiên âm từ chữ cái La-Tinh.Tuy nhiên, trước đó, văn
1
Văn học Phục Hưng ở các nước phương Tây đã xuất hiện từ thế kỉ XVI.
Trang 3chương Việt đã từng có hằng mười thế kỷ viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, đã từng vươn đến những thành tựu
rực rỡ với thơ văn Nguyễn Trãi, Chinh phụ ngâm của
Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm, thơ nôm của Hồ Xuân
Hương, kiệt tác Truyên Kiều của Nguyễn Du Như vậy,
nhìn từ góc độ thi pháp ngôn từ, văn học hiện đại Việt Nam đã có một “bứt phá” thoát ra khỏi thi pháp văn học trung đại để sáp nhập với văn hoá, văn học phương Tây.Nhưng thực ra, nếu cũng nhìn từ góc độ này,thì sự chuyển hoá ấy phải chăng, chủ yếu cũng chỉ là việc chọn lựa, thay đổi phương tiện biểu đạt cho thích hợp hơn với hoàn cảnh mới Bởi vì, trong vốn từ vựng tiếng Việt hiện đại, cho đến nay, số lượng từ Hán Việt vẫn chiếm một tỉ lệ không nhỏ Vì vậy, muốn sáng tạo, nghiên cứu, phê bình cũng như giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại không thể không am tường một vốn từ Hán Việt nhất định.Vẫn biết, bất kì một ai, bất kì một nền văn học nào dù muốn hay không cũng không thể năm ngoài truyền thống.Song, với tính chất đặc thù này, trước vận hội mở cửa, hội nhập của đất nước và dân tộc với thế giới và nhân loại, việc phấn đấu vươn tới xây dựng một nền văn hoá nói chung và nền văn
học nói riêng”vừa hiện đại tiên tiến, vừa đậm đà bản
sắc dân tộc” luôn là mục tiêu cần được đặt ra và cần
được nhận thức một cách sâu sắc từ nhiều phương diện
Có thể còn nêu thêm những đặc điểm khác, nhưng theo chúng tôi, ba thuộc tính nổi bật trên đây rất có ý nghĩa phương pháp luận trong việc đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại
2 Về những thuận lợi và khó khăn của giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại ở trường Đại học Sư phạm
2.1 Thuận lợi
- Tài liệu, sách vở về các tác gia, tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại thường rất phong phú và dễ tìm, dễ đọc Những tư liệu tối thiểu cần thiết cho việc giảng dạy phần văn học này hầu như đã có trong các giáo trình, giáo khoa, sách tham khảo và trong các tuyển tập
- Giữa người giảng dạy và tác giả, tác phẩm không bị cách biệt quá xa về thời gian và không gian Thậm chí, có trường hợp người dạy, người học còn có thể được gặp gỡ, trực tiếp hỏi chuyện nhà văn; và không ít trường hợp họ cũng chính là người cùng thời hoặc người đương thời với những sự việc, nhân vật trong tác phẩm mà nhà văn dã từng nói đến Mặt khác, ngôn từ, hình ảnh, cách diễn đạt trong các tác phẩm văn học hiện đại cũng gần gũi, quen thuộc; không mấy khi người đọc phải mất công phủi đi lớp bụi thời gian,
Trang 4phiền phức tra cứu những điển tích, từ cổ, từ khó như khi tiếp cận với tác phẩm văn học trung đại
- Có lẽ, cũng do quan niệm văn học hiện đại là dễ hiểu mà ở nước ta, suốt những năm ở bậc Tiểu học, sách giáo khoa Tập đọc hầu hết chỉ chọn các bài văn được trích từ văn học dân gian và văn học Việt Nam hiện đại Các bậc học sau đó, chương trình văn học Việt Nam được cấu trúc theo dạng đồng tâm, ngày càng được mở rộng, đào sâu và nâng cao hơn Và, theo tiến trình phát triển của lịch sử văn học, phần văn học Việt Nam hiện đại thường được sắp xếp học ở các lớp cuối cấp Từ nhiều năm nay, đây cũng là phần được xác định là trọng tâm của ôn tập thi tốt nghiệp phổ thông, cũng như thi vào đại học Vì thế, vốn kiến thức về văn học Việt Nam hiện đại(ở mức độ thông thường) dường như ai cũng có ít nhiều.Tất nhiên, từ đó, cũng không khỏi dẫn đến những ngộ nhận, cho rằng Văn học Việt Nam là dễ dạy, và học sinh cũng dễ tiếp thu hơn văn học trung đại
2.2 Khó khăn
- Như trên đã nói, Văn học Việt Nam hiện đại vẫn còn là một khái niệm mở, các hiện tượng văn học đang tiếp tục diễn biến, phát triển và định hình Không ít những hiện tượng văn học, những tác giả và tác phẩm đã và đang được tiếp tục nhìn nhận, đánh giá qua sự sàng lọc của thời gian và dư luận của công chúng bạn đọc Điều đó đòi hỏi việc giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở Đại học không chỉ phải tìm đọc một khối lượng tác giả, tác phẩm rộng lớn, mà còn phải thường xuyên theo dõi thời sự sáng tác, nghiên cứu và phê bình văn học Trong thời đại bùng nổ thông tin, với lượng xuất bản phẩm ra đời một cách chóng mặt như hiện nay, việc nắm bắt cho được tư liệu để cập nhật trong bài giảng, quả không dễ dàng một chút nào
- Văn học Việt Nam hiện đại vừa kế thừa, phát huy truyền thống văn học dân tộc, truyền thống văn hoá, văn học phương Đông, vừa sáp nhập tiếp thu ảnh hưởng văn học phương Tây và đang ngày một đổi mới từng bước hội nhập với văn học nhân loại Giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở Đại học không thể không biết đến những trào lưu, những tác giả, tác phẩm nổi tiếng của văn học hiện đại ở một số nước trên thếï giới có ảnh hưởng lớn đến các nhà văn nước ta Chí ít, cũng phải tìm đọc cho được các tác phẩm được giải thưởng Nobel hàng năm, và lại càng phải thường xuyên tìm hiểu sâu sắc hơn bản sắc tâm hồn Việt Nam từ trong nền văn học dân gian và văn học trung đại mới biết được văn học Việt Nam hiện đại đã kế thừa và cách tân như thế
Trang 5nào Để bài giảng hoặc giáo trình thực sự có chiều rộng, chiều sâu, công việc thầm lặng này sẽ chiếm một thời gian rất đáng kể
- Hơn nữa, nếu lịch sử văn học trung đại Việt Nam còn lại đến ngày nay là lịch sử của những tác gia và tác phẩm ưu tú đã được sàng lọc qua thời gian, thì lịch sử văn học Việt Nam hiện đại trong thế kỉ XX lại là lịch sử của các thế hệ nhà văn nối tiếp nhau, vừa có những đặc điểm chung của từng thế hệ, vừa có những đặc điểm riêng nổi bật thể hiện ở cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văn thực sự có tài Cũng chính vì thế, giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở đại học đòi hỏi người dạy phải dày công tìm đọc, biết cách tiếp cận hệ thống, biết so sánh đồng đại và lịch đại, biết vận dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu, phê bình hiện đại để tìm ra được con đường khoa học nhất đến với “thế giới tư tưởng nghệ thuật” và phong cách sáng tạo độc đáo của mỗi nhà văn Ấy mới chính là vẻ đẹp đích thực của văn chương, mới tạo nên sức hấp dẫn khác lạ đối với sinh viên qua từng bài giảng Cần tránh giảng dạy tác giả, tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại theo lối thuật lại hoàn cảnh xã hội, tiểu sử nhà văn, giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật một cách mòn chán đang rất phổ biến hiện nay Soạn và giảng theo cách đó thì không mất công gì nhiều, và theo kiểu dạy “cấp bốn” ấy, một người có thể ôm dạy cả nhiều tác giả, tác phẩm Đó cũng là biểu hiện chưa thấy hết cái khó của việc giảng dạy ở đại học nói chung, và giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại nói riêng
- Giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở trường
Đại học Sư phạm là dạy nghề mà nghề đó rất cụ thể,
trước hết là nghề dạy học ở bậc Trung học phổ thông Với đặc trưng của môn học, với đặc trưng của phương pháp giảng dạy đại học, cái khó ở đây không phải chỉ là ở chỗ tìm cách truyền thụ kiến thức sao cho chính xác phong phú, sâu sắc, mà chủ yếu là chọn cho được
một hệ thống phương pháp mở nhằm khơi gợi, đánh thức
lòng yêu văn học mà cụ thể hơn là ham mê tự hứng thú tìm đọc tác phẩm văn học hiện đại, có ý thức thường xuyên tắm mình trong đời sống ấy qua việc biết cách theo dõi thời sự văn học và thực tiễn giảng dạy văn học ở trường Trung học Phổ thông Đó là cách chuẩn bị tốt nhất cho sinh viên ra nghề sau này Âúy cũng chính là trách nhiệm nặng nề, và cũng là một khó khăn không nhỏ của việc giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại ở trường Đại học Sư phạm
Trang 6Ngẫm lại càng thấy, mỗi một môn học chuyên ngành nào ở trường Đại học, cho đến cả một phân môn đều có một triết lý giảng dạy riêng của nó Trên đây chỉ góp thêm một vài lời bàn tản mạn Đi sâu tìm hiểu triết lý của từng môn học sẽ là cơ sở để nhận rõ thực trạng và đề ra được giải pháp thích đáng góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy Văn học Việt Nam hiện đại nói riêng và các môn học khác ở trường Đại học nói chung Đó sẽ là nội dung của một bài viết khác