Trong nội dung này, chúng tôi sẽ đưa ra ý kiến riêng của mình trong việc tổ chức giảng dạy địa lý địa phương sao cho phù hợp với cấu trúc của chương trình, nhưng cũng phải đảm bảo được q
Trang 1TRAO ĐỔI MỘT SỐ VẤN ĐỀ
TRONG GIẢNG DẠY ĐỊA LÝ ĐỊA PHƯƠNG
SOME VIEW EXCHANGES IN THE TEACHING OF LOCAL GEOGRAPHY
NGUYỄN DUY HOĂ
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đă Nẵng
TÓM TẮT
Giảng dạy vă học tập Địa lý địa phương không còn lă vấn đề mới mẻ ở câc trường sư phạm
vă phổ thông Nhưng việc tổ chức dạy học như thế năo để đạt hiệu quả cao lă vấn đề cần quan tđm đối với tất cả câc giâo viín ở trường phổ thông
Nội dung băi viết năy sẽ đưa ra câc hình thức tổ chức dạy Địa lý địa phương để giâo viín có thể tham khảo vă vận dụng văo việc giảng dạy địa lý địa phương Câc hình thức dạy học dưới đđy đê được thực hiện ở câc trường sư phạm vă đạt kết quả tốt Còn ở câc trường phổ thông, đđy còn lă vấn đề cần băn bạc thím, nếu có sự quan tđm đúng mức của Ban giâm hiệu cùng với sự nỗ lực của giâo viín, thì chúng ta có thể thực hiện được
ABSTRACT
The teaching and learning of local geography is common in pedagogy and high schools The issue of prime concern for all the teachers is how to conduct such learning and teaching so as
to achieve highly effective results
This article presents some local geography teaching procedures so that the teachers can use them as a reference or apply them in teaching that subject The teaching and learning mentioned below have been used in pedagogy schools and yielded good results However, in high schools, they still need a further discussion And they can be carried out if the school leaders show appropriate concerns and the teachers make a great effort
1 Mở đầu
Địa lý địa phương là một bộ phận của địa lý đất nước Việc nghiên cứu và giảng dạy địa lý địa phương sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc và đánh giá đúng thực trạng tiềm năng về tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương
Trên thực tế, không phải tất cả các tỉnh, thành phố trong cả nước đã tự biên soạn cho mình một giáo trình riêng để phục vụ cho giảng dạy và học tập của học sinh Chính vì vậy, việc giảng dạy địa lý địa phương trong nhà trường phổ thông hiện nay đang là một vấn đề mà hầu hết các Sở Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) của các tỉnh, thành phố trong cả nước quan tâm Cái khó lớn nhất là biên soạn thành một giáo trình riêng cho mình dựa theo hướng dẫn chung của Bộ GD-ĐT sao cho vừa đảm bảo truyền tải được nội dung, vừa phù hợp với khung chương trình mà Bộ GD-ĐT qui định
Để khắc phục tình trạng trên, năm 2000 khoa Sử-Địa, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng đã biên soạn tài liệu “Địa lý địa phương Thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam”, tài liệu này đã được sử dụng để minh hoạ thêm vào nội dung các bài giảng trong chương trình Địa lý địa phương ở trường Cao đẳng sư phạm Năm 2001, Sở GD-ĐT
Trang 2Thành phố Đà Nẵng cũng đã biên soạn cuốn "Địa lý thành phố Đà Nẵng" dùng cho giáo viên phổ thông cơ sở và phổ thông trung học của thành phố Như vậy, với hai tài liệu trên giáo viên ở trường phổ thông trong thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam đã có tài liệu để biên soạn thành các bài giảng cho mình ở các lớp cuối cấp (lớp 9 và lớp 12) Nhưng ở mỗi địa phương (quận, huyện ) lại có những đặc điểm riêng cả về tự nhiên, kinh tế, xã hội Vì vậy, yêu cầu giáo viên còn phải nghiên cứu, thu thập thêm các tư liệu riêng tại nơi mình công tác để bổ sung kiến thức vào bài giảng, tăng thêm chất lượng và hiệu quả của tiết học địa lý địa phương Yêu cầu về nội dung kiến thức phải chính xác, đầy đủï nhằm giúp học sinh lĩnh hội tốt kiến thức về địa lý tại địa phương mình
Trong bài viết này, chúng tôi xin trao đổi một số vấn đề xoay quanh việc "Nên sử dụng các hình thức giảng dạy địa lý địa phương như thế nào để đạt hiệu quả cao"
2 Nội dung
Chúng tôi trình bày các nội dung chính sau:
1 Mục đích của việc giảng dạy Địa lý địa phương
2 Những quan niệm về giảng dạy Địa lý địa phương hiện nay
3 Các hình thức tổ chức giảng dạy Địa lý địa phương
Trong đó chúng tôi tập trung vào nội dung thứ 3: Các hình thức tổ chức giảng dạy Địa lý địa phương Trong nội dung này, chúng tôi sẽ đưa ra ý kiến riêng của mình trong việc tổ chức giảng dạy địa lý địa phương sao cho phù hợp với cấu trúc của chương trình, nhưng cũng phải đảm bảo được quĩ thời gian học tập tại các trường phổ thông
2.1 Mục đích của giảng dạy địa lý địa phương là nhằm:
- Bổ sung, nâng cao những kiến thức về tự nhiên, dân
cư, kinh tế - xã hội trong các giáo trình địa lý mà học sinh đã được học ở các lớp trước (trong đó, đặc biệt chú trọng đến phần Địa lý Việt Nam)
- Giúp học sinh nắm được địa lý của Thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam, tạo điều kiện cho các em hiểu rõ thực tế địa phương mình, từ đó bồi dưỡng cho các em tình cảm tốt đẹp về quê hương đất nước, có ý thức trong việc bảo vệ, xây dựng quê hương
- Qua học tập, khảo sát, nghiên cứu còn giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức, trí tuệ và bồi dưỡng thế giới quan khoa học đúng đắn
2.2 Quan niệm về giảng dạy địa lý địa phương
- Giảng dạy địa lý địa phương được Bộ GD - ĐT đưa vào dạy tại các trường Cao đẳng và Đại học (với 2 đơn
vị học trình), khung chương trình đã được thống nhất trong các trường sư phạm cả nước Còn ở các trường phổ thông được đưa vào dạy chính khoá (2 tiết) ở các lớp
Trang 3cuối cấp của PTCS (lớp 9) và PTTH (lớp 12), đây cũng là quy định bắt buộc trong giảng dạy và học tập địa lý ở các trường phổ thông trong cả nước
- Chương trình địa lý địa phương ở các trường phổ thông được dạy thành bài theo một hệ thống nhất định, phù hợp với cấu trúc của chương trình cho từng cấp học, lớp học Khung chương trình này đã được Bộ GD-ĐT bố trí theo kiểu đồng tâm, tức là trước đó học sinh đãî được học các kiến thức về địa lý chung, đến các châu lục, rồi đến Việt Nam và sau đó là Địa lý địa phương (tỉnh, thành phố ) Như vậy, Địa lý địa phương trong trường phổ thông sẽ được học ở cuối cấp của bậc Trung học cơ sở và phổ thông Trung học
- Riêng ở các trường Cao đẳng sư phạm và Đại học
sư phạm, học phần này cũng được bố trí học ở cuối chương trình (Cao đẳíng sư phạm học vào năm thứ III, còn Đại học sư phạm sẽ học vào năm thứ IV)
- Nội dung giảng dạy phải được kết hợp với việc liên hệ thực tế của địa phương trong từng phần của bài giảng, (hoặc tổ chức giảng dạy dưới hình thức dạy ngoài trời như cho học sinh tham quan, du lịch, cắm trại, khảo sát ngoài thực địa )
2.3 Các hình thức tổ chức giảng dạy Địa lý địa phương
Thông thường ở các trường phổ thông hiện nay, hình thức dạy trên lớp vẫn là chủ yếu mà ít khi chú trọng đến hình thức dạy ngoài trời Với bộ môn khoa học địa lý, kiến thức thu được trên lớp với thực tế ngoài trời gắn liền nhau, có những vấn đề nhiều khi giáo viên phải sử dụng rất nhiều tài liệu, tốn rất nhiều thời gian, dùng khá nhiều các mô hình để lý giải, nhưng học sinh vẫn không nắm chắc được vấn đề hoặc hiểu một cách mơ hồ Nhưng nếu chúng ta tổ chức dạy ở ngoài trời, giáo viên chỉ cần giải thích một số vấn đề và sau đó cho học sinh quan sát ngay trên thực tế thì kết quả đạt được lại rất cao Vì vậy, nên chăng sử dụng hình thức dạy ngoài trời là thích hợp hơn? Hoặc là chúng ta kết hợp cả hai hình thức tổ chức dạy trên lớp với dạy ở ngoài trời ?
Chúng tôi sẽ nêu ra hai hình thức tổ chức giảng dạy Địa lý địa phương để giáo viên giảng dạy bộ môn này có thể tham khảo
2.3.1 Hình thức dạy trên lớp
Giáo viên phổ thông phải dạy thành các tiết được phân phối theo chương trình của Bộ GD-ĐT Số giờ dành cho nội dung này quá ít (chỉ có 2 tiết) nhưng bắt buộc giáo viên phải trình bày được đầy đủ những nội dung sau:
- Đặc điểm về tự nhiên
- Những đặc trưng về dân cư, kinh tế - xã hội
- Đặc điểm kinh tế và sự phát triển của từng ngành kinh tế ở địa phương
Kết hợp giữa lý thuyết với các bài tập thực hành, hệ thống hóa những kiến thức mà học sinh hiểu
Trang 4còn rời rạc, lẻ tẻ thành những vấn đề mang tính qui luật, giúp các em hiểu sâu hơn bản chất của sự vật, hiện tượng địa lý ở địa phương
Với quĩ thời gian (chỉ có 2 tiết) theo phân phối chương trình của Bộ GD-ĐT, thì giáo viên không thể trình bày hết được những vấn đề trên Vì vậy, khi giảng dạy
ở trên lớp, để cung cấp được nhiều thông tin và tiết kiệm được thời gian, giáo viên nên kết hợp sử dụng một số băng hình, bản đồ, biểu đồ cần thiết cho từng nội dung của bài giảng và khi trình bày phải theo đúng các trình tự sau:
a) Các điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
+ Vị trí địa lý, giới hạn, diện tích, lịch sử phát triển của lãnh thổ: Nội dung này, ngoài việc trình bày
vị trí, diện tích, lịch sử phát triển của lãnh thổ, giáo viên phải đánh giá được ý nghĩa của các yếu tố trên đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương
+ Các điều kiện tự nhiên Yêu cầu giáo viên phải phân tích những nét khái quát nhất của từng yếu tố (địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật, khoáng sản) Sau đó, nêu ý nghĩa kinh tế và khả năng khai thác; đánh giá những thuận lợi, khó khăn và phương hướng sử dụng chúng vào mục đích kinh tế
b) Những vấn đề về sự phân bố dân cư, dân tộc và các hình thái dân cư
Cần nêu vai trò, ý nghĩa của nó đối với phát triển kinh tế Sau đó phân tích các khía cạnh của dân cư, sự gia tăng dân số và phương hướng điều khiển số dân, (cần lưu ý đến nguồn lao động và sử dụng nguồn lao động trong các ngành kinh tế và các thành phần kinh tế tại địa phương, chất lượng của nguồn lao động từ sau khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới cho đến nay)
c) Những vấn đề về kinh tế
Cần trình bày đặc điểm về sự phát triển kinh tế; sự chuyển biến trong cơ cấu và phân bố các ngành; sự phân hóa lãnh thổ theo vùng; các chính sách kinh tế; hướng phát triển trong tương lai
Cụ thể nội dung này cần đi sâu vào phân tích những vấn đề chính sau:
+ Công nghiệp: Cần phân biệt công nghiệp của Trung ương đóng tại địa phương; công nghiệp địa phương và tiểu thủ công nghiệp; làm rõ sự phát triển của các ngành quan trọng; những sản phẩm chủ yếu
+ Nông nghiệp: Những biến đổi về cơ cấu và phân bố; những cây trồng, vật nuôi chủ yếu và các vùng chuyên canh
+ Giao thông vận tải và thông tin liên lạc: Đặc điểm chung; tổng chiều dài các loại đường; các đầu mối giao thông chính; khối lượng hàng hóa và hành khách
+ Thương mại, dịch vụ, du lịch: Tính chất, đặc điểm phân hóa trong không gian, xu hướng phát triển trong tương lai
Trang 5* Kết luận: Đánh giá những thuận lợi, khó khăn về tự nhiên, kinh tế - xã hội; vị trí kinh tế của địa phương đối với các vùng xung quanh, đối với cả nước và cả quốc tế (nếu có) Trong đó cần chú trọng đến những thay đổi lớn từ sau khi đất nước tiến hành công nghiệp hoá và hiện đại hoá
Như vậy, với hình thức tổ chức giảng dạy trên lớp, quĩ thời gian chỉ có 2 tiết, yêu cầu giáo viên dạy bộ môn này phải hiểu và nắm tương đối chắc về địa lý địa phương, phải chuẩn bị kỹ về nội dung cho từng bài giảng thì mới đảm bảo được yêu cầu
2.3.2 Dạy ngoài trời
Biện pháp tốt nhất là kết hợp, lồng ghép với các đợt đi tham quan, du lịch, cắm trại hay thực địa Hình thức này giúp học sinh liên hệ được những kiến thức đã học ở trên lớp với thực tế ngoài thực địa ngoài trời; hiểu sâu sắc hơn về địa phương mình; mặt khác, còn tạo sự hứng thú, say mê học tập môn Địa lý
* Nội dung cần hướng vào những vấn đề chính sau: + Tìm hiểu các đặc điểm tự nhiên, môi trường, vấn đề sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất, rừng, nước sạch và môi trường tại địa phương
+ Tìm hiểu các vấn đề về dân cư, phong tục tập quán, truyền thống văn hóa
+ Tìm hiểu sự hoạt động của các ngành kinh tế chủ yếu
* Các hình thức dạy ngoài trời:
Các hình thức giảng dạy ngoài trời rất đa dạng, giáo viên có thể sử dụng một sốï hình thức sau đều đem lại hiệu quả tốt:
+ Hình thức 1: Tổ chức cho học sinh thực hành ở
ngoài vườn địa lý, hoặc tổ chức cho học sinh đi thăm quan những di tích lịch sử, văn hoá, những cảnh quan thiên nhiên
- Xây dựng một số bài thực hành ở vườn địa lý (đo nhiệt độ, độ ẩm, gió ) Hình thức này được thực hiện sau khi học sinh đã được hướng dẫn phần lý thuyết
cơ bản ở trên lớp, sau đó cho học sinh ra ngoài vườn địa lý và hướng dẫn các em tự đo nhiệt độ không khí, độ ẩm không khí, hướng gió, v.v
- Tổ chức tham quan những di sản văn hóa, di tích lịch sử, những cảnh quan thiên nhiên, công việc này được thực hiện sau khi học sinh đã học xong phần lý thuyết
+ Hình thức 2: Tổ chức cho học sinh khảo sát tại
địa phương: Khảo sát các hiện tượng địa lý (cả tự nhiên, dân cư, kinh tế); thu thập các tư liệu Từ đó liên hệ với những kiến thức đã học và vận dụng vào thực tiễn
- Hình thức khảo sát: Có thể tổ chức tập trung
dưới sự hướng dẫn của giáo viên, nhưng cũng có thể tổ chức hoạt động độc lập theo nhóm, tổ
- Các phương pháp tiến hành khảo sát: Cho học sinh
đi thực địa; điều tra, tìm hiểu qua nhân dân địa phương;
Trang 6nghe báo cáo của địa phương; phân tích tài liệu, tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ )
* Yêu cầu đối với giáo viên khi hướng dẫn học sinh khảo sát tại địa phương:
- Khi hướng dẫn học sinh nghiên cứu, khảo sát địa phương cần chỉ dẫn cho học sinh biết cách quan sát, mô tả các sự vật, hiện tượng tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội
- Giới thiệu các phương pháp đơn giản nhất của việc nghiên cứu địa lý địa phương; cách thu thập, so sánh, phân tích, hệ thống các tài liệu; và cuối cùng là hướng dẫn học sinh viết báo cáo khoa học
- Muốn thực hiện tốt những yêu cầu trên, trước hết giáo viên phải thực hiện tốt các bước sau:
Bước1:
+ Phải xác định rõ mục đích yêu cầu, giới hạn phạm vi nghiên cứu cho học sinh
+ Phải lựa chọn địa điểm nghiên cứu mang tính chất điển hình
+ Phải xác định kế hoạch và các bước tiến hành cho phù hợp
+ Phổ biến trước tài liệu về địa phương cần nghiên cứu cho học sinh
Bước 2:
+ Đi nghiên cứu thực địa, cho học sinh nghe báo cáo tình hình thực tế tại địa phương nơi mình sẽ đi nghiên cứu
+ Học sinh sẽ quan sát, thu thập, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa tài liệu nghiên cứu ngoài thực tế
Bước 3:
+ Hướng dẫn cho học sinh thảo luận theo từng tổ, hoặc theo từng nhóm
+ Hướng dẫn học sinh viết báo cáo thu hoạch, (cũng có thể chia theo từng tổ hoặc nhóm.) Như vậy, với hình thức tổ chức giảng dạy ngoài trời, theo chúng tôi kết quả thu được rất cao, học sinh sẽ vận dụng được cả phần lý thuyết đã học trên lớp với thực tế ngoài trời, hiểu và nắm chắc kiến thức hơn
Nhưng, khó khăn lớn nhất hiện nay là việc bố trí thời gian sao cho phù hợp, vì không phải ở tất cả các trường phổ thông đều có thể thực hiện được Nên chăng, cần tổ chức kết hợp lồng ghép trong các đợt cắm trại, tham quan, hay tổ chức ngoại khoá ngoài giờ.v.v Hình thức lồng ghép này sẽ không làm ảnh hưởng đến thời gian học tập trên lớp Và để thực hiện có hiệu quả hình thức này, yêu cầu giáo viên địa lý ở các trường phổ thông phải thực sự tâm huyết với ngành, với bộ môn
Còn riêng đối với các trường sư phạm, việc kết hợp này sẽ được thực hiện trong các học phần thực địa
Trang 7theo qui định của Bộ GD-ĐT, quĩ thời gian học tập cũng thuận lợi hơn, cho nên việc lồng ghép giữa lý thuyết với thực tế có thể thực hiện dễ dàng
3 Kết luận
Từ những vấn đề đã nêu trên, để thực hiện tốt việc giảng dạy địa lý địa phương, theo chúng tôi nên kết hợp cả hai hình thức dạy trên lớp và dạy ngoài trời Nếu sử dụng tốt cả hai hình thức này, thì khi dạy trên lớp công việc của giáo viên nhẹ nhàng hơn, chỉ cần giới thiệu khái quát một số vấn đề chính, sử dụng một số tranh ảnh hoặc băng hình, hướng dẫn học sinh đọc tài liệu, hướng dẫn lập các biểu đồ, nhận xét, phân tích, kết luận Sau đó đưa học sinh ra quan sát ngoài thực địa, (nếu thời gian thực hành không thể bố trí được thì có thể kết hợp trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa, cắm trại, tham quan ), chỉ cần giáo viên biết khéo léo lồng ghép những kiến thức đã học trên lớp với thực tế, học sinh sẽ khắc sâu được kiến thức, hiểu bài và nắm chắc vấn đề Nếu làm được như vậy, quĩ thời gian học tập của học sinh trên lớp vẫn đảm bảo, lượng thông tin cung cấp cho học sinh trong chương trình cũng đa dạng và đầy đủ hơn Mặt khác, còn củng cố thêm lòng say mê học môn Địa lý, tăng thêm lòng yêu quê hương mình, để từ đó học sinh có ý thức trong việc xây dựng quê hương đất nước
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Lí Huỳnh, Xđy dựng những bản đồ cần thiết trong nghiín cứu địa lý địa phương, thử
nghiệm xđy dựng nhóm bản đồ Kinh tế - xê hội tỉnh Hoă Bình, Trường ĐHSP, Đại
học quốc gia Hă Nội, 1993
[2] Lí Huỳnh, Nguyễn Minh Tuệ, Giâo trình nghiín cứu địa lý địa phương, Đại học Sư
phạm Huế, 1995
[3] Lí Huỳnh, Nguyễn Minh Tuệ, Địa lý địa phương, Bộ GD-ĐT, 1999
[4] Lí Bâ Thảo, Phương phâp nghiín cứu vă giảng dạy ĐLĐP (tập 1, 2), Hă Nội, 1968
[5] Lí Thông (chủ biín) vă những người khâc, Nghiín cứu biín soạn địa lý địa phương
phục vụ cho giảng dạy vă học tập ở trường phổ thông, Trường Đại học Sư phạm Hă
Nội I, 1992
[6] Nguyễn Minh Tuệ, Phạm Tế Xuyín, Địa lý địa phương trong nhă trường phổ thông,
Bộ GD-ĐT, 1994
[7] Địa lý địa phương Thănh phố Đă Nẵng vă tỉnh Quảng Nam, Trường Đại học Sư
phạm, Đại học Đă Nẵng, 2000
[8] Địa lý thănh phố Đă Nẵng, Sở GD-ĐT Thănh phố Đă Nẵng
