TS ĐỖ HỒNG THÁI NGHIÊN CỨU VÀ DẠY HỌC - LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT BẮC (TS ĐỖ HỒNG THÁI) Phần 3 pdf

Tình hình nghiên cứu lịch sử địa phương, những tư liệu đã được sưu tầm, nơi lưu giữ, những người am hiểu lịch sử địa phương, các nhân mối lịch sử, hoàn cảnh của họ trong quá khứ và hiện

kinh tế, các điểm địa hình, thành phần dân tộc, phong tục tập quán địa phương, điều kiện phương tiện giao thông giữa các địa điểm mà đoàn sẽ tới nghiên cứu, tình hình an ninh, đời sống vật chất tinh thân của cư dân ở những khu vực đó Những thông tin như vậy rất bổ ích cho các nhóm sưu tầm biết trước để chủ động kế hoạch, tâm thế, phương pháp xâm nhập thực tế

Tình hình nghiên cứu lịch sử địa phương, những tư liệu

đã được sưu tầm, nơi lưu giữ, những người am hiểu lịch sử

địa phương, các nhân mối lịch sử, hoàn cảnh của họ trong quá khứ và hiện tại, dự đoán những địa chỉ có thể lưu giữ tài liệu v.v

Nắm được những vấn để đó, nhóm nghiên cứu sẽ có hướng tìm các đầu mối tài liệu và nhân mối lịch sử

Dễ cho công việc tiếp sau ở địa phương thuận lợi, đoàn cần chủ động để xuất những vấn để cần tìm hiểu để báo cáo viên chuẩn bị và để cập đúng trọng tâm Nếu có điều kiện, nên mời các đồng chí cán bộ cơ sở, và một vài nhân mối chủ chốt cùng gặp gỡ trao đổi trong buổi họp mặt đầu tiên giữa đoàn và chính quyền địa phương Họ là lực lượng quan trọng sở tại giúp đoàn nhiều công việc cần thiết, như động viên nhân dân giúp đỡ đoàn nhiều mặt, chỉ dẫn đoàn nghiên cứu nhanh chóng tiếp cận địa điểm và đối tượng sưu tầm tư liệu Học sinh cần chú ý lăng nghe, ghi chép khi dự buổi họp mặt đầu tiên song rất quan trọng này

b Tổ chức sưu tầm tài liệu:

Tại địa phương, ban chỉ đạo đoàn sẽ phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức chi đạo những nhóm sưu tầm theo dự kiến xuống các cơ sở để thực hiện nhiệm vụ đã phân công Tuỳ theo nội dung nghiên cứu, đặc điểm tình hình địa phương, điều kiện của đoàn để phân công các nhóm sưu tầm theo từng mảng vấn để hoặc sưu tầm toàn diện nội dung ở các khu vực địa lý Theo kinh nghiệm tổ chức nghiên cứu ở vùng núi, trung du việc chia nhóm phụ trách các khu vực địa lý, hành chính (đầu làng, cuối làng,

thôn xóm, xã v.v ) sẽ thuận lợi hơn

Các thành viên của nhóm, đặc biệt là nhóm trưởng phải nắm vững kế hoạch của nhóm và toàn đoàn, liên hệ chặt chẽ với ban chỉ đạo để kịp thời báo cáo tinh hình hoạt động của nhóm Đối với những đợt công tác dài ngày (2-4 tuần) thường phải định rõ thời gian cụ thể (4-5 ngày), các nhóm trưởng phải báo cáo công việc của nhóm trước ban chỉ đạo

để bộ phận biên soạn kịp thời tập hợp tư liệu, xử lý và hình thành để cương biên soạn hoặc chuẩn bị nội dung cho hội nghị toạ đàm đồng thời cũng nhận nhiệm vụ cần tiếp tục

thực hiện ở thời gian sau đó Để tiện cho việc theo dõi khối

lượng và chất lượng tư liệu sưu tầm, các nhóm trưởng phải

có kế hoạch tập hợp hệ thống tư liệu của nhóm, nghiên cứu

kỹ trước khi báo cáo với ban chỉ đạo Công việc này đòi hỏi nhóm trưởng phải tích cực, chủ động, khẩn trương và tinh thần trách nhiệm cao

Kết quả nghiên cứu của đoàn phụ thuộc trước hết vào hiệu quả hoạt động của các nhóm, vì thế phải xác định công

việc của các nhóm hết sức mệt nhọc và phức tạp Muốn hoạt động của nhóm có kết quả, trưởng ban và các thành viên cần chú ý mấy điểm sau đây:

- Liên hệ chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn, các tổ chức quần chúng ở địa phương và các trường học nếu có thể Chính các cơ quan, tổ chức đó (bảo tàng địa phương, khu di tích, và văn hoá, phòng truyền thống ) vừa là nơi lưu giữ tài liệu, vừa có những cán bộ am hiểu về tình hình địa phương, họ có thể gợi ý hoặc hướng dẫn cho công tác nghiên cứu của nhóm gặp nhiều thuận lợi Nhóm có thể thông qua các em học sinh như những "hoa tiêu" dẫn đường, cầu nối ngắn nhất giữa các địa bàn và các nhân mối lịch sử ở các cơ sở

- Có thể tham gia lao động sản xuất cùng đồng bào địa phương, các hoạt động của các tổ chức quần chúng (đoàn thanh niên, hội phụ nữ) như các buổi phát thanh tuyên truyền, hội diễn văn nghệ, kỷ niệm ngày lễ, tham gia lễ hội v.v để hoà mình, thông cảm và hiểu rõ thực tế địa phương, từ đó có điều kiện để gợi hỏi tư liệu

- Để tiết kiệm thời gian và giúp các nhân mối có điều kiên suy nghĩ, tái hiện, nhóm nên chủ động nêu trước những câu hỏi ghi trên giấy để họ nghiên cứu trả lời Sau

đó ta tập hợp xem xét, nếu vấn để gì chưa rõ sẽ tiếp tục hỏi thêm để xác minh

c Chuẩn bị đề cương và viết sơ thảo

Khi đã có một khối lượng tài liệu cần thiết, ban biên tập

phải nhanh chóng chuẩn bị để cương biên soạn, thông qua cấp lãnh đạo ở địa phương, sử lý tư liệu để biên tập bản thảo để cương biên soạn khác với để cương sưu tầm (do ban chỉ đạo soạn để giúp học sinh khai thác tư liệu) ở chỗ,

nó chi tiết cụ thể, được cấu tạo thành chương mục, là "bộ xương" của một cuốn sử để cương biên soạn se được bổ sung nhiều vấn để và cung có thể lược bỏ thậm chí không

có những nội dung đã nêu trong để cương sưu tầm Có hiện tượng đó là do kết quả sưu tầm tư liệu ở địa phương Cách xây dựng để cương biên soạn (trình bày sau) ở đây chỉ xin lưu ý đôi điều về bản sơ thảo ở địa phương

Trên cơ sở các nội dung thu được do các thành viên của nhóm thực hiện, người phụ trách (chủ biên) sửa lại và chấp bút thành một công trình hoàn chỉnh

- Bản sơ thảo được biên soạn xong cần trao đổi trong nhóm trước khi báo cáo các cấp lãnh đạo, quản lý chuyên môn ở địa phương và trưng cầu ý kiến của những người am hiểu về lịch sử Nếu có hội nghị toạ đàm tổng kết cần thông qua trước tập thể bản sơ thảo này

Sau khi tiếp thu nhưng ý kiến đóng góp, ban biên tập sẽ sửa chữa bổ sung hoàn chỉnh bản thảo, sau đó trình các cơ quan có trách nhiệm duyệt Bản thảo như vậy có thể sử dụng vào việc tuyên truyền giáo dục quần chúng ở địa

phương hoặc sử dụng trong việc dạy - học lịch sử địa

phương ở nhà trường Tất nhiên bản thảo vẫn cần phải được tiếp tục bổ sung và có thể để xuất một số yêu cầu qua

việc khảo cứu ở địa phương Chằng hạn kiến nghị các cơ

quan chuyên môn có thẩm quyên trùng tu, bảo vệ hay xếp hạng di tích lịch sử v.v

II SƯU TẦM VÀ XỬ LÝ TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA

PHƯƠNG

Ở VIỆT BẮC

1 Vị trí, ý nghĩa của việc sưu tầm tư liệu:

Công việc đầu tiên của nghiên cứu lịch sử địa phương

là sưu tầm tư liệu Mặc dù đây là công việc bước đầu song lại có ý nghĩa quyết định đến kết quả của cả quá trình nghiên cứu Tất cả mọi công trình nghiên cứu lịch sử nói chung, lịch sử địa phương nói riêng, trước hết phải dựa vào khối lượng và chất lượng của các loại tài liệu đã được sưu tầm Một công trình nghiên cứu lịch sử muốn đảm bảo tính chính xác khách quan, khoa học và giá trị tư tưởng phải dựa vào nhiều nguồn tài liệu khác nhau Khác với các khoa học tự nhiên, khoa học lịch sử nghiên cứu tất cả những gì

đã xảy ra trong đời sống con người, kể từ khi con người mới xuất hiện Có những sự kiện, hiện tượng hầu như không để lại dấu vết mà văn phải tìm cách khắc phục một cách chính xác như chính nó đã từng tồn tại Không thể làm được việc đó nếu không có căn cứ xác đáng từ nhiều nguồn tài liệu Mặc dù không thể dùng tài liệu để tái tạo quá khứ lịch sử theo phương pháp "thí nghiệm song có thể dựa vào các phương pháp bộ môn mà chủ yếu là phương pháp lịch

sử và logic để dựng lại "bức tranh lịch sử" một cách sống

động Tư liệu lịch sử phản ánh màu sắc, nội dung thậm chí tiếng nói của bức tranh hiện thực quá khứ Tư liệu lịch sử là những căn cứ để thực hiện việc so sánh, đối chiếu, phân tích, khái quát tổng hợp tạo nên nội dung lịch sử, là cơ sở

để tạo những biểu tượng, hình thành những khái niệm trong nhận thức lịch sử

Tư liệu lịch sử của địa phương chẳng những là những

tư liệu khoa học để hiểu rõ sự phát triển của lịch sử ở các địa phương, mà còn là những căn cứ cụ thể chi tiết để xem xét đánh giá một cách toàn diện những sự kiện, hiện tượng, biến cố trong lịch sử dân tộc, tránh được những quan niệm phiến diện, chủ quan trong nghiên cứu lịch sử Các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác lênin luôn nêu ra những mẫu mực về sử dụng tổng hợp các nguồn tài liệu để nghiên cứu một vấn để cụ thể của khoa học: "Muốn trở thành cơ sở thực sự, cần phải xét không chút ngoại lệ toàn bộ các sự kiện có liên quan tới vấn để nghiên cứu, chứ không phải lấy những sự kiện cá biệt Nếu không người ta sẽ hoài nghi có

lý rằng, những sự kiện ấy được sưu tầm một cách tuỳ tiện, thay mối quan hệ khách quan bằng chủ nghĩa nghĩa chủ quan ( )1 Dựa vào nguyên tắc đó, Lênin đã sử dụng tới 500 tài liệu khác nhau từ nhiều nguồn (kể cả tài liệu của đối phương, đặc biệt là các tài liệu ở địa phương mà Người đã thu thập được trong thời gian bị lưu đày) để hoàn thành tác phẩm nổi tiếng của mình: "Sự phát triển của chủ nghĩa tư (1) Lênin Toàn tập Tập XXIII: NXB Tiến bộ Mátxcơva 1973: tr.267, bản tiếng Việt

bản ở Nga" Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng sử dụng những tài liệu cụ thể từ nhiều nguồn ở các địa phương của các nước thuộc địa để trình bày một cách khái quát đầy tính thuyết phục khoa học và ý nghĩa giáo dục ở tác phẩm: "Bản án chế

độ thực dân Pháp"( )1

Như vậy, công tác sưu tầm tư liệu giữ vị trí hết sức quan trọng trong nghiên cứu lịch sử của địa phương Tuy nhiên đây là công việc phức tạp đòi hỏi phải tiến hành thận trọng, tỷ mỉ, lâu dài không được phép thoả mãn Chỉ như vậy, tư liệu lịch sử mới được bổ sung, hoàn thiện phục vụ tốt cho việc biên soạn và dạy học lịch sử địa phương ở nhà trường

2) Các nguồn tài liệu trong nghiên cứu lịch sử của địa phương:

Trong nghiên cứu lịch sử của địa phương, người ta thường dựa vào những nguồn tài liệu (sử liệu) chủ yếu sau đây:

- Tài liệu thành văn (Sử liệu viết)

- Tài liệu hiện vật

- Tài liệu truyền miệng

- Tài liệu dân tộc học

- Tài liệu ngôn ngữ học

(2) Xem Phan Ngọc Liên: Chủ tịch Hồ Chí Minh với công tác sử học Nxb Giáo dục Ha Nội, 1985

Một số nhà nghiên cứu của Liên Xô trước đây cũng nêu

ra những nguồn sử liệu cơ bản đó song theo cách sắp xếp thứ tự khác Chẳng hạn, Tikhôminốp đã giới thiệu như sau:

a Tài liệu hiện vật (chủ yếu là di vật khảo cổ)

b Tài liệu về dân tộc học

c Tài liệu về ngôn ngữ (trong đó địa danh lịch sử có vị trí quan trọng)

d Tài liệu truyền miệng (bao gồm văn học dân gian, các câu chuyện lịch sử)

đ Tài liệu thành văn (các bán viết tay, in, khắc, gồm: biên niên sử, văn bia, hồi kí, luật pháp, văn kiện, báo cáo)( )1 Vấn đề phân loại tài liệu thuộc phạm vi của "Sử liệu học" vì vậy ở đây, chúng tôi chỉ giới thiệu các nguồn tài liệu chủ yếu (đã nêu trên) cần khai thác, sưu tầm trong nghiên cứu lịch sử của địa phương

a Tài liệu thành văn (sử liệu viết):

Đây là nguồn tài liệu hết sức phong phú đa dạng và giữ

vị trí quan trọng hàng đầu trong các nguồn tư liệu lịch sử địa phương Nguồn tài liệu này giúp chúng ta nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử cụ thể phản ánh những nội dung lịch sử khá toàn diện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, tư tưởng tôn giáo, quân sự v.v ở các địa phương Để

(3) Xem: Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Phan

Quang: Công tác ngoại khóa môn sử ở TPT cấp II III NXBGD,

Hà Nội 1968

tiện theo dõi tính đa dạng của nguồn sử liệu này, chúng ta phân biệt một số tài liệu ở hai thời kỳ trước và sau cách mạng tháng Tám

Trước cách mạng tháng Tám 1945, nguồn sử liệu viết

có những loại sau:

- Địa phương chí: để cập tới nhiều vấn để ở địa phương

cụ thể như đặc điểm địa lý, sự kiện, hiện tượng lịch sử, phong tục tập quán truyền thống (đời sống tinh thần) và hoàn cảnh kinh tế của nhân dân địa phương Những nội dung đó có thể được trình bày trong một xã hoặc một thôn

Loại tài liệu này để cập tới nhưng vấn để cụ thể ở địa

phương mà chính sử chưa hoặc chỉ để cập tới một cách sơ lược

- Các bài văn bia, các bài minh trên chuông, khánh: Các bia, chuông, khánh là những tài liệu hiện vật, giúp cho người nghiên cứu tìm hiểu hình dáng, kích thước, chất liệu xây dựng chế tác, đường nét kiến trúc, cấu tạo bài trí hoa

văn, phong cách nghệ thuật, giá trị văn hoá v.v Nội dung

được phản ánh qua chữ viết, khắc đúc trên đó được coi là

tài liệu, thành văn Loại tài liệu này rất quý vì nó phản ánh

chân thực lịch sử ở địa phương, nhiều khi có giá trị đối với lịch sử dân tộc Nhận dân ta trước đây có thói quen ghi, tạc trên bia những sự kiện đáng nhớ có thể liên quan tới gia đình, dòng họ, hoặc một nhân vật lịch sử để cho con cháu đời sau được biết, tôn thờ, ghi nhớ Vì vậy có 2 loại bia khác nhau: bia "hậu" và bia "sự kiện"

Bài minh chuông hiện nay rất ít, chỉ có ở một số chùa lớn Nội dung các bài minh thường để cập tới hoạt động văn hoá, tín ngưỡng hoặc các địa danh, và một số vấn để về kinh tế xã hội ở địa phương

- Gia phả, thần phả

Gia phả là tài liệu ghi chép về gốc tích, các nhánh, chi của dòng họ qua các thế hệ, nó được coi như là cuốn tiểu sử của dòng họ Nội dung của gia phả các dòng họ khác nhau,

có những gia phả chỉ ghi lại gốc tích họ mạc, vị trí mồ mả, ngày giờ chập v.v nhưng có những gia phả ghi khá chi tiết về đặc điểm của dòng họ ở mỗi thế hệ Chẳng hạn ghi lại những nhân vật thi cử đỗ đạt, làm quan, tạo nên vinh hiển, niềm tự hào cho dòng họ, mang tính răn dạy nêu gương cho hậu thế, ghi lại hoàn cảnh lịch sử, điều kiện xã hội ảnh hưởng tới việc an cư hay di cư, về nề nếp, truyền

thống của dòng họ với phong tục tập quán địa phương v.v

Dựa vào gia phả ta có thể hiểu thêm hoàn cảnh lịch sử, đặc điểm cư dân, thành phần dân tộc, đời sông vật chất văn hoá tinh thần v.v của dòng họ, hoặc các dòng họ ở địa phương

Thần phả thường ghi lại sự tích các vị thần mà nhân dân địa phương tôn thờ, cũng có khi là những nhân vật có thật trong lịch sử Tuy nhiên thần phả mang nhiều yếu tố

mê tín, dị đoan, vì vậy đối với loại tài liệu này phải xử lý thận trọng

- Các cuốn sổ tay, nhật ký, hồi ký, truyền đơn Những

cuốn sổ tay, nhật ký thường được gia đình, bè bạn hoặc bản thân những người tham gia hoạt động trước đây (hiện còn sống) cất giữ Loại tài liệu này sẽ giúp chúng ta nắm được

sự kiện trong những hoàn cảnh cụ thề cả về thời gian và vị trí không gian

Quan trọng hơn là những cuốn hồi ký của những người

đã có quá trình hoạt động, công tác lâu năm, hồi tưởng lại quá khứ lịch sử Những người thật, việc thật ở nhiều địa phương khác nhau, ở những mảng công việc khác nhau, giúp ta nghiên cứu khá toàn diện về những giai đoạn lịch sử

ở các địa phương Tuy nhiên khi sử dụng loại tài liệu này cung cần phải có kiểm tra xử lý loại bỏ những suy nghĩ, phản ánh mang tính chất chủ quan, cá nhân, hoặc sự nhầm lẫn khi tái hiện lại quá khứ

Một số truyền đơn, báo chí thuộc các thời kỳ trước đây (có thể in thạch, rônêô hoặc viết tay) phản ánh những chủ trương, đường lối của Đảng hoặc cấp bộ Đảng ở địa phương, để cập tới các cuộc đấu tranh, mít tinh, biểu tình, bãi thị, bãi khoá v.v cũng được lưu ý trong quá trình sưu tầm tư liệu

Những loại tài liệu nói trên thường hay được lưu giữ trong các kho lưu trữ của Tỉnh uỷ, ủy ban các cấp, Ban tuyên giáo, Phòng văn hoá thông tin hoặc là các Bảo tàng, Nhà truyền thống ở địa phương

Ngoài nhưng loại tài liệu nói trên, chúng ta còn có thể khai thác những loại đinh bạ để tìm hiểu nhân lực lao động