TS ĐỖ HỒNG THÁI NGHIÊN CỨU VÀ DẠY HỌC - LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT BẮC (TS ĐỖ HỒNG THÁI) Phần 5 potx

Giá trị của một công trình nghiên cứu lịch sử địa phương được thể hiện ở chỗ phản ánh tri thức lịch sử một cách chuẩn xác, khoa học góp phần làm sáng tỏ, bổ sung hoàn chỉnh những công tr

những tư liệu lịch sử Như vậy nếu không thận trọng dễ rơi vào chủ nghĩa chủ quan, duy ý chí nóng vội nêu ra những

sự kiện dựa trên nguồn tư liệu mỏng manh thậm chí chưa

đủ độ tin cậy Chỉ làm được như thế chúng ta mới chỉ ra nhưng nét độc đáo, đặc thù của lịch sử địa phương mà không hề mâu thuẫn với quy luật phát triển chung của lịch

sử

Cũng chính vì lẽ đó, ban biên tập phải là những người

có năng lực thực sự, am tường về địa phương trên nhiều lĩnh vực: kinh tế, xã hội, phong tục, tập quán, đặc điểm tự nhiên v.v Những thành viên của ban biên tập đặc biệt là chủ biên phải theo sát từ đầu nguồn tài liệu đã sưu tầm và

xử lý để quá trình biên tập phản ánh trung thực lịch sử, đánh giá chính xác, rút ra những bài học kinh nghiệm thiết thực đúng đắn

Tính mục đích của công trình biên tập phải được xác định rõ và quán xuyến sâu sắc trong việc trình bày nội dung lịch sử Giá trị của một công trình nghiên cứu lịch sử địa phương được thể hiện ở chỗ phản ánh tri thức lịch sử một cách chuẩn xác, khoa học góp phần làm sáng tỏ, bổ sung hoàn chỉnh những công trình nghiên cứu trước đó hoặc liên quan Mặt khác công trình đó phải có ý nghĩa thiết thực trong việc thực hiện mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội ở địa phương Như vậy kết quả nghiên cứu tri thức rộng rãi và tác dụng giáo dục thiết thực đối với quần chúng ở địa phương Muốn làm được như vậy cần phải căn cứ vào nguồn tài liệu cụ thể để hoạch định để cương biên tập chi

tiết va kế hoạch thực hiện nó Đây là kế hoạch cụ thể nằm trong mục tiêu có tính "chiến lược" kể từ khi xác định để tài nghiên cứu Việc quán xuyến hoạt động sưu tầm và xử

lý tư liệu, việc trực tiếp khảo sát điền dã ở địa phương, tiếp xúc với các nhân mối lịch sử, hiểu rõ các di tích, hiện vật, tài liệu sưu tầm, hoà đồng với đời sống thực của nhân dân địa phương, hiểu rõ cuộc sống vật chất và tinh thần của

đồng bào các dân tộc v.v là cơ sở của việc hình thành

những nhận thức đúng đắn, những tình cảm tốt đẹp để người biên tập thực hiện những mục tiêu nêu trên

2 Cách biên soạn lịch sử địa phương

Việc biên soạn lịch sử địa phương được tiến hành theo các bước sau:

- Ban biên tập xây dựng để cương biên soạn Bản thảo

để cương có thể do chủ biên soạn thảo sau đó nhóm biên soạn trao đổi, thảo luận, đóng góp và thống nhất để cương phải được thông qua trước ban lãnh đạo địa phương, cơ quan quản lí chuyên môn - khoa học trước lúc biên soạn Hướng dẫn nhóm học sinh tham gia nghiên cứu (nếu có) hoặc các thành viên trong ban biên tập sắp xếp tài liệu

đã được xử lí theo những nội dung của để cương biên tập Phân công cán bộ phụ trách từng phần của công trình nghiên cứu tiến hành biên soạn (viết sơ thảo) mảng việc đã được phân công Trong quá trình đó, những nội dung lịch

sử liên quan với nhau cần phải được trao đổi thống nhất giữa nhóm biên soạn để việc viết sơ thảo phản ánh toàn

diện, sâu sắc, tránh những sự trùng lặp, hoặc để cập tới một cách không nhất quán thậm chí có sự mâu thuẫn

- Sau đó, chủ biên sẽ tập hợp phần sơ thảo của các nhóm biên tập lại thành một công trình thống nhất, hoàn chỉnh sơ thảo lần đầu Bản sở thảo đó sẽ được báo cáo trước ban lãnh đạo địa phương, cơ quan chuyên môn để tiếp thu ý kiến

Dựa vào những ý kiến xây dựng, những tài liệu bổ xung, nhóm biên soạn sẽ tiến hành hoàn chỉnh bản thảo lần thứ hai Bản thảo lần này cần được những người am hiểu về lịch sử địa phương, các cơ quan chuyên môn địa phương

v.v đọc và có ý kiến đóng góp Ta có thể tranh thủ rộng

rãi ý kiến trước quần chúng nhân dân và những người lãnh đạo ở địa phương Bản sơ thảo như vậy rất tiện cho người đọc được theo dõi một cách hệ thống, toàn diện và như vậy

họ có thể giúp chúng ta những ý kiến quý báu cả về những chi tiết lịch sử lẫn cấu trúc nội dung và khái quát hơn những vấn để nghiên cứu

- Trên cơ sở thu nhập một cách toàn diện và rộng rãi các ý kiện đóng góp, ban biên tập sẽ hoàn chỉnh bản thảo lần cuối Bản thảo lần này sẽ được báo cáo trước cơ quan

có trách nhiệm theo dõi, quản lý để tổ chức việc phản biện khoa học, nghiệm thu công trình Bản thảo khi đã được nghiệm thu có thể coi như được phép sử dụng Tuy vậy cũng nên quan niệm, đây chưa phải là sự hoàn chỉnh công trình nghiên cứu, nó vẫn cần được sự quan tâm, khảo cứu

bổ sung dần cho ngày một hoàn thiện hơn Chính vì thế bản

thảo ít nhất phải viết đi viết lại nhiều lần, hoặc cũng có thể chỉ viết vài lần Kết quả của công trình biên tập chịu sự chi phối của cả yếu tố chủ quan và khách quan (trình độ, năng lực của người nghiên cứu, điều kiện phương tiện phục vụ cho việc nghiên cứu v.v ) Lịch sử địa phương rất đa dạng

vê thể loại, chẳng hạn lịch sử Đảng bộ, lịch sử phong trào đấu tranh cách mạng, thông sử địa phương, lịch sử truyền

thống, lịch sử chuyên ngành v.v Mỗi thể loại yêu cầu có

cách biên soạn khác nhau, phù hợp với nội dung, mục tiêu biên soạn các thể loại đó Tuy nhiên dù hiên soạn theo hướng theo thể loại nào cũng phải đảm bảo tính tập thể rộng rãi và trách nhiệm của người phụ trách biết lắng nghe

và xử lí thoả đáng chính xác những thông tin trên quan điểm nghiên cứu khoa học chuyên ngành lịch sử Khi biên soạn mỗi thể loại nói trên, chúng ta cần lưu ý để phân biệt ranh giới giữa chúng Bám chắc vào mục tiêu của mỗi thể loại để xây dựng để cương và tiến hành biên soạn Chỉ khi xác định rõ ngay từ đầu các vấn để viết cái gì? Viết cho ai? Viết để làm gì? thì chúng ta mới lựa chọn được cách cần phải viết như thế nào Xin nêu ra những gợi ý sau:

- Biên soạn lịch sử Đảng bộ: Mục tiêu của việc biên

soạn là trình bày một cách hệ thống quá trình hình thành và phát triển của một cơ sở Đảng ở một địa phương nhất định Thông qua những hoạt động cụ thể ở mỗi giai đoạn lịch sử, chúng ta cần làm toát lên truyền thống tốt đẹp của Đảng bộ

cơ sở, đánh giá toàn diện các hoạt động để rút ra những bài học kinh nghiệm, kể cả sự thất bại và thành công, đúng đắn

và sai lầm trong công tác, quán triệt đường lối cấp trên, chỉ đạo thực hiện ở địa phương, công tác tổ chức xây dựng Đảng, liên hệ với quần chúng và tổ chức hữu quan v.v Đối tượng phục vụ không chỉ là cán bộ, đảng viên ở cơ sở

mà còn cả quần chúng nhân dân địa phương Bởi lẽ công

trình biên soạn không phải chỉ để giáo dục lòng tự hào, nâng cao ý thức trách nhiệm, phẩm chất, năng lực của cán

bộ đảng viên mà còn củng cố niềm tin sâu sắc trong quần chúng (phản ánh trung thực đúng đắn của lịch sử) để họ ủng hộ, tin yêu, phát huy sức sáng tạo tiềm tàng trong sự nghiệp cách mạng, củng cố và bảo vệ, xây dựng cơ sở Đảng ngày một vững chắc hơn

Chính vì vậy nội dung biên soạn thường được trình bày theo các vấn để sau:

+ Phần mở đầu: Giới thiệu khái quát hoàn cánh địa

phương trên các mặt, điều kiện tự nhiên (địa hình, sông ngòi, khí hậu, tài nguyên) điều kiện chính trị xã hội (chế độ cai trị trước khi có Đảng, thành phần dân tộc, truyền thống đấu tranh v.v )

+ Phần nội dung:

- Điều kiện, hoàn cảnh ra đời của cơ sở Đảng và quá trình phát triển của Đảng bộ địa phương

- Hoàn cảnh địa phương, yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng, những chủ trương, biện pháp của Đảng bộ cơ sở, sự quán triệt, vận dụng đường lối chủ trương của tổ chức Đảng cấp trên vào địa phương, việc tồ chức chỉ đạo thực

hiện

Kết quả của phong trào toàn diện ở địa phương dưới sự chỉ đạo của Đảng bộ cơ sở

- Đánh giá những hoạt động, rút ra bài học kinh nghiệm trong công tác Đảng (chỉ đạo phong trào, đấu tranh bảo vệ,

xây dựng đảng v.v )

Cần chú ý khi biên soạn lịch sử Đảng bộ, người ta thường căn cứ vào đặc điểm tình hình địa phương và những yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng trong cả nước, khu vực, đặc biệt là những nhiệm vụ cụ thể của Đảng bộ cơ sở để Cấu tạo thành các chương mục có bố cục chặt chẽ hợp lí Việc vận dụng phương pháp so sánh, phân tích, đánh giá sự kiện lịch sử cần được chú trọng trong biên soạn lịch sử Đảng bộ

- Biên soạn thông sử địa phương Nhằm phác hoạ việc

hình thành và phát triển của địa phương, cuốn thông sử địa phương có thể coi như hình ảnh thu nhỏ của lịch sử dân tộc trong phạm vi một khu vực địa lí, đơn vị hành chính nhất định Thông sử địa phương trình bày một cách có hệ thống tất cả những hoạt động của địa phương trên các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, tư tưởng, tôn giáo, văn

học, nghệ thuật v.v qua mỗi giai đoạn lịch sử, hoặc ở thột

thời kì lịch sử nhất định Chính vì vậy việc phản ánh lịch sử phải đảm bảo tính toàn diện, chân thực để thấy sự phát triển phức tạp, đa dạng, song có quy luật nhất định của nó Quá trình phát triển của tất cả các lĩnh vực trong nội dung lịch

sử địa phương đều chứa đựng những mâu thuẫn song thống nhất giữa các mặt đối lập (ưu điểm và hạn chế, tích cực và tiêu cực, thành công và thất bại, đúng đắn và sai lầm v.v ) song nhìn toàn cục phải thấy được tính lôgic và hướng phát triển đi lên của lịch sử

Cần đưa vào những bước ngoặt của sự kiện địa phương

và sự phân kì của lịch sử dân tộc để cấu tạo các chương mục của cuốn thông sử Nói như vậy cần hiểu đó là sự vận dụng sáng tạo, không thể máy móc để cho nội dung của cuốn thông sử địa phương vừa gắn bó chặt chẽ với lịch sử dân tộc, tuân thủ theo xu hướng phát triển của lịch sử dân tộc mà văn giữ được nét đặc thù - điều không thể thiếu trong bất cứ công trình lịch sử địa phương nào

Điều cần lưu ý khi biên soạn thông sử địa phương là phải xem xét những sự kiện, hiện tượng tiêu biểu ở địa phương (một cuộc khởi nghĩa, một chiến dịch, cuộc khởi nghĩa từng phần, tiến hành cải cách ruộng đất v.v ) để trình bày thành từng mục, có thể cải tạo thành chương Đánh giá lịch sử địa phương cần lưu ý từng mặt hoạt động, từng sự kiện, hiện tượng chủ yếu, những nhân vật lịch sử tiêu biểu, nhưng kết quả thành tích tốt đẹp và cả những mặt hạn chế Như vậy cuốn sử mới có tính thuyết phục và ý nghĩa giáo dục rộng rãi trước quảng đại quần chúng

Phần cuối của cuốn sử nên dành một phần thích đáng khẳng định những truyền thống nổi bật của địa phương, vị

trí, vai trò của địa phương đối với toàn quốc, và rút ra những hài học kinh nghiệm từ lịch sử phát triển mọi mặt của địa phương

- Lịch sử truyền thống: có thể được viết khá rộng rãi:

truyền thống của một địa phương, một đơn vị sản xuất, một

cơ sở đào tạo v.v Lịch sử truyền thống cũng có thể biên soạn theo các chuyên đề: Truyền thống dạy tốt - học tốt của một trường học, truyền thống đấu tranh của nhân dân địa phương; truyền thống cần cù sáng tạo vả đảm đang của phụ

nữ v.v Mục tiêu của cuốn sử truyền thống là khai thác

một hoặc những truyền thống tốt đẹp để bồi dưỡng lòng tự hào chân chính, ý thức noi gương, trách nhiệm trong hiện tại và tương lai của mỗi người trong một địa phương, một đơn vị cụ thể Chính vì vậy nội dung của cuốn sử cần chú ý khai thác những mặt tích cực của truyền thống, khai thác những ưu điểm và những thành tích, thắng lợi có tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ tới sự phát triển chung hoặc một lĩnh vực nào đó của địa phương, đơn vị Tất nhiên, khi để cập tới lĩnh vực truyền thống cần xét trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể Cũng bởi tính ổn định của truyền thống nên mới có sự luân chuyển, lưu truyền qua các thế hệ song phải hiểu tính

ổn định chỉ có ý nghĩa tương đối Truyền thống "sống được không phải ở tính “vĩnh hằng" “bất biến” mà ở sự vận động

và phát triển, nó luôn có thừa kế và phát huy, tiếp thu và sáng tạo Vì lẽ đó khi khai thác truyền thống cần có thái độ phê phán nghiêm túc, biết trân trọng phát huy mặt tích cực, loại bỏ yếu tố tiêu cực lạc hậu Như vậy viết lịch sử truyền

thống không có nghĩa chỉ có ngợi ca đơn chiều mà còn bao hàm cả việc phân tích và phê phán nghiêm túc Tuy nhiên cần thận trọng khi phê phán, bởi lẽ, có những mặt của truyền thống mang ý nghĩa tích cực ở một giai đoạn lịch sử này, thì lại trở nên lỗi thời ở giai đoạn lịch sử khác Như thế, truyền thống đó không hề mất đi mà trái lại nó được biểu hiện dưới dạng khác và nhiều khi ở một trình độ cao hơn

Những điều nói trên cho thấy biên soạn lịch sử truyền thống là công việc khá phức tạp song nếu được thực hiện chu đáo cẩn trọng thì tác dụng giáo dục rất lớn: Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã coi truyền thống tốt đẹp như các thứ "của quý” có khi "cất giấu trong rương hòm", có khi được

“trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê dễ thấy" và nhiệm vụ của chúng ta là phải phát hiện ra những "thứ quí"

ấy đem thực hành vào sự nghiệp cách mạng hiện nay( )1 Việc để cập tới mặt hạn chế của truyền thống, phê phán

nó đúng đắn trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể cũng chính là khẳng định ca ngợi, khuyếch trương mặt tích cực của nó Chỉ có quan niệm lịch sử và biện chứng lôgic mới đạt được mục tiêu của việc biên soạn lịch sử truyền thống, và cuốn

sử đó mới thật sự có "giá trị" của truyền thống

Những điểm gợi ý trên có thể được cụ thể hoá trong

(1) Xem Phan Huy Lê: Bác Hồ với việc giáo dục truyền thống dân tộc, cách mạng cho thẻ hệ trẻ, trong cuốn Bác Hồ và sự nghiệp

bồi dưỡng thế hệ trẻ nxb Thanh niên Hà Nội 1985

việc xây dựng để cương biên soạn một số dạng lịch sử địa phương thường gặp Tuy nhiên việc biên soạn lịch sử địa

phương còn gặp nhiều điều phức tạp (dù ở dạng nào) cần

phải lưu ý

3 Đôi điều lưu ý khi biên soạn lịch sử địa phương

a - Vị trí không gian lịch sử

Khái niệm địa phương được hiểu ở nhiều nghĩa cụ thể (tỉnh, huyện, xã, khu vực, vùng núi đồng bằng, miền ) Vì vậy việc xác định vị trí không gian, địa bàn, ranh giới giữa các địa phương phụ thuộc vào nhiều yếu tố

- Nếu việc biên soạn lịch sử đảng hộ, lịch sử truyền thống hay Lịch sử địa phương của một tỉnh, huyện xã thì chúng ta xét vị trí không gian của vùng nghiên cứu theo cơ cấu khung giới hành chính Tuy nhiên cần lưu ý sự thay đổi các khu vực hành chính trong các giai đoạn của lịch sử (quá trình tách, nhập các đơn vị hành chính do hoàn cảnh lịch sử tạo nên) Ở đây người nghiên cứu một mặt phải xác định địa phương trung tâm, coi đó là hạt nhân của khu vực nghiên cứu để xem xét các đơn vị hành chính liên quan, mặt khác phải đánh giá đúng vị trí, vai trò, tác dụng của những đơn vị hành chính có biến động đó trong những thời

kì lịch sử nhất định đối với đơn vị hạt nhân

Cần tránh những quan niệm cục bộ của một vài cá nhân lãnh đạo ở địa phương khi phản ánh lịch sử, nhấn mạnh nơi này coi nhẹ nơi khác theo ý muốn chủ quan Cũng không vì thế mà trình bày dàn trải lịch sử, hoặc để cao những khu

vực cấu thành làm lu mờ vị trí hạt nhân của đơn vị nghiên cứu Quan điểm lịch sử và lôgic phải được giải quyết hài hoà hợp lí khi xem xét lịch sử địa phương

- Nếu để tài nghiên cứu là các cuộc khởi nghĩa, một chiến dịch, một trận đánh, hay một hiện tượng lịch sử thi vị trí không gian phải căn cứ vào quy mô hoạt động, mức độ ảnh hưởng của nó Chẳng hạn nghiên cứu lịch sử của An toàn khu (ATK) trong kháng chiến chống Pháp, thì không gian nghiên cứu không chỉ là những địa điểm cụ thể của ATK mà còn cả những khu vực lân cận có liên quan gián tiếp, trực tiếp tới sự hình thành và hoạt động của ATK Tương tự như vậy ta nghiên cứu một cuộc khởi nghĩa một

chiến dịch lịch sử v.v Như vậy phạm vi không gian của

loại để tài này không giới hạn ở một khu vực hành chính cụ thể, mà ở nhiều vị trí thuộc các khu vực hành chính khác nhau, nó có thể liên hoàn, có thể xen kẽ và “nhảy cóc”

b Địa danh lịch sử

Trong nghiên cứu lịch sử địa phương ta thường gặp các địa danh thay đổi với những tên khác nhau Khi biên soạn lịch sử địa phương nhất thiết phải ghi đúng địa danh trong từng thời điểm lịch sử cụ thể Thông thường để tiện cho việc đối chiếu nhận biết và ghi nhớ, người ta viết địa danh đương thời sau đó mở ngoặc để ghi chú địa danh hiện tại Chẳng hạn thôn Kim Long (tức Tân Trào ngày nay) Châu Tự Do (tức huyện Sơn Dương) Yên Bình - Tuyên Quang (nay cả huyện Yên Bình thuộc tỉnh Yên Bái) Ngân