TS ĐỖ HỒNG THÁI NGHIÊN CỨU VÀ DẠY HỌC - LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT BẮC (TS ĐỖ HỒNG THÁI) Phần 6 pps

Trong giảng dạy các bài lịch sử dân tộc có rất nhiều những sự kiện, hiện tượng Lịch sử cần được làm sáng tỏ bằng việc minh hoạ qua những tài liệu lịch sử địa phương.. Dựa vào chương trìn

nghiên cứu lịch sử Đảng, khu di tích, bảo tàng địa phương v.v Cũng có thể nhân dịp đưa học sinh đi tham quan bảo tàng, khu di tích hướng dẫn các em cách quan sát và sưu tập tài liệu Mặt khác giáo viên cần liên hệ với các cơ quan

chuyên môn ở địa phương, tổ chức đoàn thanh niên ở các

tỉnh, huyện để phát động học sinh sưu tầm tư liệu dưới dạng hưởng ứng các cuộc thi tìm hiểu về lịch sử địa

phương Chẳng hạn những cuộc thi tìm hiểu "Bác Hồ với địa phương, địa phương với Bác Hồ” hay tận hiểu những

nhân vật lịch sử được đặt tên cho các đường phố, làng xã ở quê hương, sưu tập hồi kí của các chiến sĩ cách mạng lão thành ở địa phương v.v

Tất nhiên cần phải chú ý trình độ của học sinh các lớp khi sưu tầm Đối với lớp đầu cấp phổ thông trung học có thể hướng dẫn các em cách sưu tầm những mẩu chuyện lịch

sử, các nhân vật lịch sử đối với học sinh lớp lớn có thể

hướng dẫn các em cả cách sưu tầm và xử lí tư liệu lịch sử Chúng ta không tham vọng lớn, đặt ra yêu cầu quá cao

so với sức học sinh (về mặt trình độ) và điều kiện cụ thể ở địa phương, vì vậy cân lập kế hoạch sưu tầm lâu dài, "thu lượm” tư liệu dần dần Mặc dù vậy ta không thể coi nhẹ công tác sưu tầm bởi lẽ, những tư liệu phục vụ trực tiếp cho việc dạy học phải đảm bảo một số yêu cầu bắt buộc như: tính khoa học, tính tư tưởng, tính vừa sức, tính trực quan sinh động và điển hình, tính phát triển trong dạy học Khi

đã sưu tầm và xử lí được một lượng tư liệu nhất định, chúng ta có thể phân loại sử liệu để biên soạn theo những

cách khác nhau để phục vụ cho việc dạy học lịch sử địa phương ở nhà trường

b Biên soạn lịch sử địa phương để dạy học ở nhà tường

+ Biên soạn tài liệu phục vụ cho giờ học lịch sử dân tộc

Trong giảng dạy các bài lịch sử dân tộc có rất nhiều những sự kiện, hiện tượng Lịch sử cần được làm sáng tỏ bằng việc minh hoạ qua những tài liệu lịch sử địa phương Chính vì vậy người giáo viên lịch sử cần nghiên cứu kĩ bài giảng lịch sử dân tộc, và những tài liệu lịch sử địa phương

để soạn tài liệu phục vụ cho giờ giảng Căn cứ vào nội dung cụ thể của các chương bài của sách giáo khoa lịch sử,

ta có thể lựa chọn tài liệu lịch sử địa phương biên soạn theo từng phần tương ứng Làm như vậy rất thuận tiện cho việc

sử dụng tài liệu lịch sử địa phương để minh hoạ, cụ thể hoá tri thức lịch sử dân tộc

Chẳng hạn giảng về sự kiện Nhật đảo chính Pháp (9-3-1945) và cao trào kháng Nhật cứu nước (sách giáo khoa lớp

12 CCGD) ta có thể biên soạn tài liệu minh hoạ:

- Nhật đảo chính Pháp ở địa phương

- Cao trào kháng Nhật cứu nước ở địa phương được

diễn ra như thế nào

Hay khi giảng về cuộc cách mạng tháng Tám, giáo viên

ở khu vực Việt Bắc có thể biên soạn tài liệu:

- Khởi nghĩa từng phần ở địa phương như thế nào? Hình thức giành chính quyền ở địa phương? v.v

+ Biên soạn bài học lịch sử địa phương theo quy định của chương trình giảng dạy

Dựa vào chương trình môn học và phân phối quỹ thời gian thực hiện chương trình của Bộ Giáo dục và đào tạo, tài liệu hướng dẫn của Sở Giáo dục đào tạo (nếu có) và những tài liệu đã sưu tầm, xử lí, giáo viên có thể tự biên soạn một bài học lịch sử địa phương (dạy trong 1 tiết)

Về nguyên tắc, tiết học đó phải được tuân thủ theo đúng yêu cầu của một bài lịch sử nội khoá cả về thời gian lên

lớp, nội dung bài học, phương pháp dạy học v.v Chính vì

vậy phải xem xét kĩ để lựa chọn một giai đoạn, một hiện tượng hay mảng truyền thống điển hình nhất, tiêu biểu nhất, có tác dụng giáo dưỡng và giáo dục để xây dựng thành một tiết học lịch sử địa phương Bài học cũng có thể

đi sâu vào một sự kiện lịch sử dân tộc, song nghiên cứu nó trong phạm vi của địa phương (giới hạn không gian nghiên cứu) Việc lựa chọn tài liệu và biên soạn bài giảng như vậy phải giúp học sinh nhận thức được sự phát triển lôgic của lịch sử ở địa phương và mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử dân tộc

Bài học cần được biên soạn theo cấu trúc chặt chẽ đảm bảo cả hai yếu tố, lịch sử và lôgic giữa các nội dung trong mỗi phần mục của bài Ví dụ, khi biên soạn bài: Cách mạng tháng Tám ở địa phương, ta có thể xây dựng bài học đó

gồm các mục cơ bản sau:

1 Tình hình địa phương trước cuộc khởi nghĩa

2 Khởi nghĩa giành chính quyền ở địa phương

3 Nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của cuộc cách mạng tháng Tám ở địa phương

Dựa vào nội dung của bài học đã biên soạn chúng ta tiến hành soạn giáo án, lựa chọn phương pháp và hình thức

tổ chức dạy học phù hợp với đặc điểm của trường, địa phương và trình độ học sinh để thực hiện giờ giảng

+ Biên soạn bài học lịch sử ở thực địa

Bài học lịch sử thực địa cũng là bài học lịch sử nội khoá chỉ có điều nó không bị hạn chế về thời gian của tiết giảng, được tiến hành ở nơi xẩy ra sự kiện lịch sử và được phép kết hợp với các hình thức hoạt động ngoại khoá

Bài giảng ở thực địa có thể là bài học lịch sử địa phương và cũng có thể là bài học lịch sử dân tộc, nhưng không phải bất cứ lúc nào, địa phương nào, bài học nào cũng có thể được thực hiện ở thực địa Vì vậy khi căn cứ vào nội dung bài học, tình hình cụ thể của nhà trường và địa phương để tổ chức bài học lịch sử ở thực địa thì việc biên soạn tài liệu phục vụ cho bài học ở đó phải được chuẩn bị tỉ mỉ, chu đáo Chẳng hạn nếu có thể tồ chức học sinh ở trường phổ thông trung học Sơn Dương, trường thanh niên dân tộc Tân Trào (Tuyên Quang) vào khu di tích Tân trào để học bài lịch sử cách mạng tháng Tám nên lựa

chọn tài liệu trong các cuốn hồi kí của các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Trần Huy Liệu, Nguyễn Lương Bằng, Song

Hào v.v để học sinh hiểu rõ hơn hội nghị toàn quốc của

Đảng họp như thế nào, Quốc dân đại hội tiến hành ở đình Tân Trào ra sao, Bản quân lệnh số 1 được đồng chí Trần Huy Liệu viết trong hoàn cảnh nào? Nội dung của nó? Và hình ảnh đội Việt Nam giải phóng quân xuất phát từ dưới gốc đa Tân Trào tiến về giải phóng thị xã Thái Nguyên để

mở đầu cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc Ngoài ra nên khai thác những tư liệu còn lưu giữ trong khu di tích để phục vụ cho bài giảng hoặc nghe các chiến sĩ cách mạng lão thành ở đây kể chuyện về không khí cách mạng trong những ngày tháng Tám lịch sử v.v

+ Biên soạn tài liệu tham khảo

Do điều kiện hạn hẹp về thời gian ta không thể trình bày tất cả những kiến thức lịch sử địa phương cho học sinh

ở một vài tiết học, vì vậy cần hiên soạn những tài liệu tham khảo cho học trình tự học, nghiên cứu thêm Tài liệu tham khảo có thể biên soạn theo nhiều hướng khác nhau để phục

vụ cho bài học nội khoá và hoạt động ngoại khoá

Lập niên biểu sự kiện lịch sử địa phương hay lập bảng thống kê những sự kiện lịch sử dân tộc theo mẫu sau:

Ngày tháng năm Sự kiện lịch

sử dân tộc

Sự kiện lịch sử địa phương có liên quan

Tập hợp tư liệu để biên soạn hoặc sưu tầm những mẩu chuyện, câu chuyện về lao động, chiến đấu, nhân vật lịch sử ở địa phương - Biên soạn lịch sử địa phương theo các chuyên để qua các giai đoạn lịch sử: + Sự phát triển kinh tế của địa phương giai đoạn

+ Tình hình văn hoá xã hội - địa phương

+ Phong trào cách mạng của địa phương

+ Những di tích lịch sử ở địa phương + Phong trào phụ nữ địa phương trong kháng chiến chống thực dân Pháp + Đấu tranh củng cố chính quyền cách mạng ở địa phương (thời kì 9/1945 – 11/1946) Những loại tài liệu như vậy cần có sự phối hợp và ý kiến của chính quyền địa phương hoặc cơ quan chuyên môn ở địa bàn sở tại, các tổ chức quần chúng v.v

Tóm lại việc biên soạn tài liệu lịch sử địa phương để dạy học lịch sử có thể tiến hành theo nhiều hướng song đều

gián tiếp hoặc trực tiếp thực hiện mục tiêu giáo dục thế hệ trẻ trong nhà trường trên tất cả các mặt:

Bồi dưỡng tri thức lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương

- Phát triển tư duy khoa học cho các em qua các hoạt động sưu tâm nghiên cứu và học tập lịch sử địa phương

- Góp phần bồi dưỡng thế giới quan và nhân sinh quan trên nền tảng của tri thức lịch sử (nhận thức về quy luật phát triển của lịch sử, biết vận dụng vào thực tiễn, hiểu rõ nhiệm vụ của người học sinh, có tư tưởng, tình cảm đúng đắn trong sáng và lành mạnh )

2 Phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử

Tài liệu lịch sử địa phương được sử dụng theo nhiều phương pháp khác nhau ở cả những bài học nội khoá và các hình thức hoạt động ngoại khoá Việc sử dụng tài liệu lịch

sử địa phương phải được căn cứ vào nội dung kiến thức của bài học, căn cứ vào đặc điểm tâm lí, sinh lí của học sinh, căn cứ vào điêu kiện phương tiện dạy học ở nhà trường và gần mục tiêu giáo dưỡng giáo dục của bài học với mục tiêu kinh tế xã hội của địa phương Dựa vào những tiêu chí đó người giáo viên phải biết lựa chọn tài liệu điển hình và những phương pháp sư phạm phù hợp Khi lựa chọn tài liệu

và phương pháp dạy học lịch sử địa phương cần phân biệt những loại tài liệu nào dùng để minh hoạ bài học lịch sử dân tộc, loại nào để giảng bài lịch sử địa phương, nhưng

loại nào cần kết hợp trong bài lịch sử ở thực địa, và loại

nào để hướng dẫn các hình thức hoạt động ngoại khoá v.v

Đây là vấn để đòi hỏi sự nỗ lực và sức sáng tạo của giáo viên bộ môn lịch sử ở từng địa phương cụ thể

Điều cần lưu ý thêm ở đây là việc tìm hiểu kĩ đối tượng

để việc dạy học lịch sử địa phương đạt được nhưng kết quả thiết thực Chẳng hạn giảng dạy học sinh ở các tỉnh miền núi (ở Việt Bắc) ta thấy đặc điểm nổi bật là đối tượng thuộc nhiều thành phần dân tộc khác nhau, các em sinh ra và lớn

lên ở những địa bàn chủ yếu cách xa các trung tâm kinh tế,

chính trị, văn hoá, đường xá đi lại khó khăn, phương tiện giao thông thiếu thốn, hệ thống thông tin chậm trễ thất thường, phong tục tập quán còn nhiều lạc hậu, tâm lí tự ti đóng kín còn nặng nề, đời sống vật chất tinh thần còn thấp

v.v Tất cả những điều đó đã ảnh hưởng tới trình độ nhận

thức của các em, chính vì vậy chúng ta cần phải chiếu cố miền núi, chiếu cố chừng nào tốt chừng ấy vì giáo dục ở miền núi phát triển chậm hơn miền xuôi ( )1

Cần hiểu sự "chiếu cố” ở đây không phải là hạ thấp nội dung yêu cầu giáo dục mà là nắm vững đối tượng để lựa chọn các hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy học, nội dung dạy học, tạo điều kiện phục vụ dạy học phù hợp hiệu quả Về vấn để này đồng chí Phạm Văn Đồng đã chỉ

rõ: " Bài giảng phải biết áp dụng ở nhiều vùng khác nhau

Giảng ở Thái Nguyên phải khác với Hà Giang Phải biết

(1) Phạm Văn Đồng Đào tạo thế hệ trẻ thành người chiến sĩ

cách mạng dũng cảm, thông minh, sáng tạo, NXB Giáo dục: Hà Nội: 1969; tr.287

kết hợp tài liệu chung với tình hình địa phương, tuỳ theo thời gian mà giảng Nếu không làm như vậy thì bài giảng sẽ kém tác dụng và có thể có hại, phải biết dạy những điều thiết thực với đời sống của đồng bào miền núi Ví dụ giảng một bài lịch sử Việt Nam phải biết kết hợp thế nào để thấy trong đó có vai trò của đồng bào miền núi Dạy sử tức là dạy yêu nước, khi dạy làm thế nào đồng bào Thái, đồng

bào Dao v.v trong lúc học sử Việt Nam thấy có phần

mình trong đó, thấy gắn bó với đất nước với dân tộc"( )1 Trên cơ sở những yêu cầu chung đó, ta có thể vận dụng vào việc dạy - học các bài lịch sử nội khoá và các hình thức hoạt động ngoại khoá

a) Sử dụng tài liệu địa phương trong bài lịch sử nội khoá

Trước hết là việc sử dụng tài liệu địa phương trong dạy học các bài lịch sử dân tộc Mục tiêu của công việc là minh họa bài lịch sử dân tộc bằng những tư liệu sinh động cụ thể

ở địa phương Khi sử dụng tư liệu để giảng dạy những loại bài này cần chú ý tránh 2 khuynh hướng:

+ Quá tham lam, ôm đồm, sử dụng nhiều tài liệu để

"địa phương hoá" bài lịch sử dân tộc Như vậy kiến thức của bài lịch sử sẽ bị "loãng" và dàn trải, học sinh khó xác định kiến thức cơ bản của bài học mục tiêu giáo dưỡng của bài học chưa được đáp ứng

(2) Phạm Văn Đồng: Đào tạo thế hệ trẻ, Sdd tr 24

+ Sử dụng tài liệu sơ sài, gò gượng áp đặt, khiên cưỡng

làm cho giờ học vừa nặng nề vừa tẻ nhạt, học sinh không cảm thấy hứng thú học tập, chất lượng của bài học sẽ bị hạn chế

Để khắc phục tình trạng đó, giáo viên phải xác định được định tính, định lượng trong mối quan hệ tương quan giữa kiến thức cơ bản của bài học với tài liệu minh hoạ và thời gian khống chế để thực hiện

Mặt khác không nên sử dụng những tư liệu minh hoạ dưới dạng "thông báo" kiến thức lịch sử mà nên xây dựng thành những đoạn miêu tả, tường thuật, những mẩu chuyện lịch sử hoặc phương pháp trực quan, kết hợp việc phân tích, giải thích, bình luận gợi mở vấn để v.v

Tuy nhiên cần hiểu rằng, nguồn tài liệu địa phương không chỉ thuần tuý cung cấp và minh hoạ tri thức lịch sử dân tộc, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dục trong một chừng mực nhất định Chừng nào mà học sinh cảm nhận được sự đóng góp của địa phương mình đối với lịch

sử dân tộc, gắn được kiến thịt lịch sử dân tộc với những hiện tượng, sự kiện gần gũi với thực tiễn của địa phương thì chừng đó mới có tác dụng giáo dục lịch sử

Chẳng hạn biên soạn tài liệu để giảng bài "Văn hoá các tộc người thiểu số ở Việt Nam" (SGK lớp 11 - CCGD) nên lựa chọn những tài liệu cụ thể, gần gũi với đời sống sinh hoạt ở địa phương để học sinh thấy được tính đa dạng, đặc

thù của văn hoá các dân tộc song lại nằm trong sự thống nhất của văn hoá quốc gia (trong lãnh thổ Việt Nam) Nên chú ý những loại tài liệu sau: Văn hoá vật chất: Cư trú trên nhà sàn, nhưng cách cấu trúc nhà sàn mỗi dân tộc, mỗi khu vực lại khác nhau (nhà sàn người Tày ở Tây Bắc, nhà sàn người Thái ở Tây Bắc, nhà sàn của người Tày, người Nùng, người Dao v.v )

Các loại công cụ sản xuất, vũ khí đấu tranh, văn hoá, các công trình kiến trúc, đồ dùng sinh hoạt gia đình

Văn hoá tinh thần: Ngôn ngữ có sự gần gũi thống nhất giữa các nhóm Việt - Mường, Tày - Thái, H'mông - Dao, phong tục tập quán, hôn nhân, tín ngưỡng, hội hè, sinh hoạt

văn hoá văn nghệ, nhạc cụ cũng có điểm giống và khác

nhau

Ở bài: "Truyền thống ý thức dân tộc của nhân dân Việt Nam" (SGK lớp 11 - CCGD)

Nên sử dụng những truyền thống dân gian của các dân tộc thiểu số để học sinh hiểu sâu sắc ý thức về cội nguồn dòng giống Lạc Hồng của các dân tộc đã có từ rất sớm trong lịch sử, ngay từ buổi đầu dựng nước và giữ nước Đó

là cơ sở để tạo một cộng đồng cư dân thống nhất trong lãnh thổ Việt Nam, nó cũng là nền tảng của tinh thần dân tộc, lòng yêu nước của người Việt Nam truyền thống

- Về truyền thống đấu tranh, bảo vệ nền độc lập củng

cố thống nhất đất nước Cần khai thác những cuộc đấu tranh độc lập hoặc sự hưởng ứng của đồng bào các dân tộc

ở miền núi Việt Bắc, Tây Bắc Trong các cuộc đấu tranh ở

mỗi thời kì lịch sử đều nổi lên những thủ lĩnh, những anh hùng tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết dân tộc, đấu tranh kiên quyết chống các thế lực ngoại xâm và nhiều khi chống lại cả thế lực triều đình phong kiến khi nó lâm vào tình trạng khủng hoảng, suy đồi Có thể khai thác những cuộc nổi dậy, đấu tranh tiêu biểu như: Cuộc đấu tranh của đồng bào Tày do Núng Trí Cao lãnh đạo (thời nhà Lý) của những thủ lĩnh họ Hà ở Yên Bái, Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Linh ở Lạng Sơn (Thời Trần), của thủ lĩnh người Thái (họ Xa), của

Nông Văn Vân trên núi rừng Bảo Lạc v.v Những tài liệu

về mảng này rất phong phú, tuỳ theo từng địa phương cụ thể mà lựa chọn tài liệu cho phù hợp để giảng bài Để học sinh nắm vững những sự kiện lịch sử cụ thể ở những vị trí không gian nhất định, cần phải khai thác tối đa tài liệu trực quan và phương pháp trực quan Chẳng hạn khi dạy bài:"Từ ngày đầu toàn quốc kháng chiến đến chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947", ta có thể sử dụng bản đồ câm,

để học sinh xác định một số vị trí quan trọng trên bản đồ - nơi diễn ra những sự kiện lịch sử: Những vị trí mà Pháp cho quân nhảy dù, đường tấn công của hai cánh quân thuỷ,

bộ, vị trí xảy ra những trận đánh của quân ta khi địch tấn công và rút lui

Cũng có thể cho học sinh làm bài tập thực hành về những bản đồ lịch sử địa phương Vấn đề là ở chỗ qua việc xác định vị trí địa danh lịch sử cần hướng dẫn học sinh cách quan sát, suy nghĩ, phân tích, rút ra những kết luận để