skkn hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình để học bài học thuyết tiến hoá cổ điển - sinh học 12 nâng cao

10.Theo quan điểm của di truyền học hiện đại, đặc điểm cổ cao theo quan niệmcủa Lamac và theo quan niệm của Đacuyn thuộc loại biến dị nào?, có ditruyền được hay không.. Quan niệm của Đac

Sinh học 12 nâng cao ”

SỞ GIÁO DỤC – ĐÀO TẠO HƯNG YÊN

TRƯỜNG THPT CHUYÊN HƯNG YÊN

*****************

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KÊNH HÌNH ĐỂ HỌC BÀI HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ CỔ ĐIỂN –

SINH HỌC 12 NÂNG CAO

Bộ môn: Sinh học

Giáo viên: Nguyễn Thị Thoa

Năm học 2013– 2014

A MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Qua nhiều năm dạy môn Sinh học lớp 12, tôi thấy phần Tiến hoá là một

trong những nội dung khó dạy đối với giáo viên và khó học đối với học sinh Đa

số giáo viên đều cho rằng khó có thể làm cho học sinh hiểu được thấu đáo bản chấttiến hoá vì đây là phân môn đòi hỏi vận dụng kiến thức nền của nhiều phân mônkhác như di truyền học, di truyền học quần thể, sinh thái học, cổ sinh vật học, cùng với hiểu biết thực tế của cả giáo viên và học sinh Phần lớn học sinh đều “sợ”học tiến hoá, đều học tiến hoá theo kiểu học thuộc lòng nhưng vì không hiểu bảnchất vấn đề nên rất khó học thuộc lòng được Và từ sợ học đến chán học chỉ là mộtbước rất ngắn Khi học sinh đã chán học thì giáo viên cũng không còn hứng thú đểgiảng bài, làm cho học sinh càng chán học hơn Thực tế này đòi hỏi phải có đổimới trong phương pháp dạy và học phần tiến hoá

Trong quá trình giảng dạy phần tiến hoá, một số bài tôi tổ chức giờ học theohướng khuyến khích học sinh tự học, tự tìm hiểu thì đạt được hiệu quả cao hơn.Tất nhiên để làm được điều này cần điều kiện học sinh chuẩn bị bài kĩ trước khiđến lớp và biết vận dụng kiến thức cũ, đặc biệt kiến thức di truyền học Một trong

những bài được tôi dạy theo phương pháp này là bài Học thuyết tiến hoá cổ điển

(Bài 35, Sinh học 12 nâng cao) Từ kết quả thu được, tôi mạnh dạn chọn đề tài

sáng kiến kinh nghiệm “Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình để học bài

Học thuyết tiến hoá cổ điển - Sinh học 12 nâng cao ”

II, Cơ sở lý thuyết và thực tế của đề tài

- Học sinh đã học phần di truyền học, đã nắm được các kiến thức: biến dị

di truyền, biến dị không di truyền, nguyên nhân, cơ chế phát sinh, cơ chế

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy và học trong trường THPT

- Khơi dậy lòng yêu thích học tập, tinh thần tìm tòi, sự sáng tạo trong họctập của học sinh

- Nâng cao hiệu quả dạy - học phần Tiến hoá, từ đó góp phần nâng cao kếtquả học tập của học sinh

- Nâng cao kết quả kết quả thi tốt nghiệp, thi đại học khối B, thi chọn họcsinh giỏi Tỉnh và Quốc gia môn Sinh học lớp 12

2 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Học thuyết tiến hoá của Lamac, học thuyết tiến hoá của Đacuyn

- Kiến thức bổ trợ: Biến dị di truyền, biến dị không di truyền, mức phảnứng, tiến hoá phân ly

- Khách thể nghiên cứu: Giáo viên và học sinh trường THPT Chuyên HưngYên

IV Phạm vi, thời gian nghiên cứu

- Học sinh các lớp 12 tự nhiên, trường THPT chuyên Hưng Yên

- Đề tài được triển khai trong năm học 2010 – 2011, 2013 – 2014.

V Ý nghĩa của đề tài

- Đưa ra một phương pháp mới trong việc tiếp cận các học thuyết tiến hoá

cổ điển Việc sử dụng phương pháp này có thể đạt được hiệu quả dạy học cao hơn

so với các phương pháp truyền thống

- Nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của học sinh

B NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I CÁC CÔNG VIỆC ĐÃ THỰC HIỆN

Đề tài được thực hiện qua các bước:

- Chuẩn bị của giáo viên và học sinh trước giờ học

 Giáo viên chuẩn bị hệ thống câu hỏi theo tranh vẽ hình 35 SGKSinh học 12 nâng cao và hướng dẫn học sinh cách khai tháctranh để trả lời các câu hỏi

 Học sinh trả lời câu hỏi theo hướng dẫn của giáo viên, yêu cầuhoàn thành trước giờ học bài 35

 Học sinh sưu tầm các tài liệu liên quan đến bài học

- Hoạt động của giáo viên và học sinh trong giờ học

 Học sinh trả lời các câu hỏi đã chuẩn bị trước

 Thảo luận của giáo viên và học sinh về các câu trả lời

 Giáo viên nhận xét phần trả lời của học sinh và đưa ra câu trảlời chính xác

- Học sinh trả lời một số câu hỏi trắc nghiệm, nếu thời gian cho phép

1 Chuẩn bị của giáo viên và học sinh trước giờ học.

Khi học xong bài 34, giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh đọc trước bài

35, quan sát hình 35-trang 141 (có thể tham khảo một số tranh khác) và trả lời cáccâu hỏi

1 Hình 35 minh họa nội dung gì?

2 Nhận xét về hình thái (cổ) của các con hươu trong quần thể ban đầu

3 Đặc điểm cổ cao của hươu có trước hay sau khi môi trường sống thay đổi?

4 Đặc điểm cổ cao được Lamac và Đacuyn gọi bằng thuật ngữ gì?

5 Nguyên nhân xuất hiện đặc điểm cổ cao?

6 Quan niệm của Đacuyn về đặc điểm cổ cao như trong ví dụ của Lamac?

7 Đặc điểm cổ cao có di truyền được (được tích luỹ qua các thế hệ) không?

8 Nhận xét về khả năng sống sót của các con hươu?

9 Vì sao tất cả hươu đều sống sót (theo Lamac)? Vì sao một số hươu bị chết(theo Đacuyn)?

10.Theo quan điểm của di truyền học hiện đại, đặc điểm cổ cao theo quan niệmcủa Lamac và theo quan niệm của Đacuyn thuộc loại biến dị nào?, có ditruyền được hay không?

11.Quá trình phân hoá khả năng sống sót của các cá thể hươu được Đacuyn gọi

là gì? Nội dung, cơ sở, tác nhân, động lực, kết quả của quá trình đó?

12 Những điểm còn tồn tại trong học thuyết của Lamac và Đacuyn? Nguyênnhân tồn tại?

13 Lập bảng so sánh quan niệm của Lamac và Đacuyn về nguyên nhân tiếnhoá, cơ chế tiến hoá, sự hình thành đặc điểm thích nghi, sự hình thành loàimới

Một số câu hỏi yêu cầu học sinh trả lời theo quan niệm của Lamac và theoquan niệm của Đacuyn

MỘT SỐ HÌNH MINH HOẠ HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ CỦA LAMAC

VÀ CỦA ĐACUYN

2 Hoạt động của giáo viên và học sinh trong giờ học.

- Giáo viên trình chiếu hoặc treo tranh hình 35 SGK 12 nâng cao và các tranh

vẽ khác do giáo viên và học sinh sưu tầm

- Học sinh trả lời các câu hỏi

- Học sinh thảo luận về các câu trả lời của nhau

- Giáo viên giải đáp các mâu thuẫn, các vấn đề học sinh chưa hiểu hoặc hiểuchưa đúng

- Thống nhất câu trả lời để đi đến nội dung chính của bài học như sau:

1 Hình 35 minh họa nội dung gì?

- Quá trình hình thành loài hươu cao cổ theo theo quan niệm của Lamac và theoquan niệm của Đacuyn

2 Nhận xét về hình thái (cổ) của các con hươu trong quần thể ban đầu

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

Các cá thể đều có cổ ngắn Đa dạng: cổ ngắn, cổ cao

3 Đặc điểm cổ cao của hươu có trước hay sau khi môi trường sống thay đổi?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

Sau khi môi trường sống thay đổi Trước khi môi trường sống thay đổi

4 Đặc điểm cổ cao được Lamac và Đacuyn gọi bằng thuật ngữ gì?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

Biến đổi (đặc điểm tập nhiễm) Biến dị cá thể

5 Nguyên nhân xuất hiện đặc điểm cổ cao?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Thay đổi môi trường sống

- Thay đổi tập quán hoạt động ở động

vật

- Phát sinh trong quá trình sinh sản

6 Quan niệm của Đacuyn về đặc điểm cổ cao như trong ví dụ của Lamac?

- Là các biến đổi do tác dụng trực tiếp của ngoại cảnh hoặc tập quán hoạt động

- Có tính chất đồng loạt, định hướng, tương ứng với điều kiện ngoại cảnh

- Ít có ý nghĩa với chọn giống và tiến hoá

7 Đặc điểm cổ cao có di truyền được (được tích luỹ qua các thế hệ) không?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Được tính luỹ qua các thế hệ - Được tính luỹ qua các thế hệ

8 Nhận xét về khả năng sống sót của các con hươu?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Tất cả đều sống sót - Những con có cổ cao: Sống

- Những con có cổ ngắn hoặc trungbình: Chết

9 Vì sao tất cả hươu đều sống sót (theo Lamac)? Vì sao một số hươu bị chết(theo Đacuyn)?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Ngoại cảnh thay đổi chậm chạp nên

sinh vật có khả năng thích nghi kịp thời

và không bị đào thải (Cây cao lên đến

đâu, hươu vươn cổ cao theo đến đấy)

- Cá thể mang biến dị có lợi (cổ cao) →lấy được thức ăn → sống sót

- Cá thể mang biến dị bất lợi (cổ ngắn)

→ không lấy được thức ăn → chết

10.Theo quan điểm của di truyền học hiện đại, đặc điểm cổ cao theo quan niệmcủa Lamac và theo quan niệm của Đacuyn thuộc loại biến dị nào?, có ditruyền được hay không?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Thường biến

- Không di truyền

- Biến dị di truyền

- Di truyền được

11.Quá trình phân hoá khả năng sống sót của các cá thể hươu được Đacuyn gọi

là gì? Nội dung, thực chất, cơ sở, tác nhân, động lực, kết quả, vai trò củaquá trình đó?

- Quá trình chọn lọc tự nhiên

- Nội dung: Vừa đào thải những biến dị có hại vừa bảo tồn, tích luỹ các biến dị

có lợi cho sinh vật

- Thực chất: Phân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể trong quầnthể

- Cơ sở: Tính biến dị và di truyền của sinh vật

+ Tính biến dị: Cung cáp nguyên liệu cho chọn lọc tự nhiên (chủ yếu là cácbiến dị cá thể)

+ Tính di truyền: Là điều kiện tích luỹ các biến dị có lợi qua các thế hệ

- Tác nhân: Các yếu tố bất lợi của môi trường

- Động lực: Đấu tranh sinh tồn

- Kết quả: Hình thành đặc điểm thích nghi và hình thành loài mới

+ Chọn lọc tự nhiên diễn ra theo nhiều hướng → phân ly tính trạng → hìnhthành nhiều loài mới từ một loài ban đầu → nguồn gốc thống nhất của sinhgiới

- Vai trò: Nhân tố chính trong quá trình hình thành đặc điểm thích nghi trên cơthể sinh vật và sự hình thành loài mới

12 Những điểm còn tồn tại trong học thuyết của Lamac và Đacuyn? Nguyênnhân?

Học thuyết Lamac Học thuyết Đacuyn

- Cho rằng sinh vật có khả năng thích

nghi kịp thời với môi trường (Thực tế,

sinh vật chỉ có khả năng điều chỉnh

trong phạm vi mức phản ứng của kiểu

gen)

- Thừa nhận sự di truyền của các tính

trạng tập nhiễm (Theo di truyền học

hiện đại, các tính trạng tập nhiễm như

vậy là các thường biến, không di truyền

được)

Cho rằng mọi cá thể trong loài phản ứng

theo cách giống nhau trước điều kiện

ngoại cảnh mới (Theo di truyền học

hiện đại, chỉ các cá thể có kiểu gen

giống nhau mới có thường biến giống

nhau.)

- Cho rằng trong lịch sử không có loài

nào bị đào thải

- Chưa thành công trong việc giải thích

cơ chế tích luỹ các biến dị

- Nguyên nhân: Chưa hiểu rõ về nguyên nhân phát sinh biến dị và cơ chế di truyềncác biến dị (chưa phân biệt được biến dị di truyền và biến dị không di truyền)

13.Lập bảng so sánh quan niệm của Lamac và Đacuyn về nguyên nhân tiến hoá, cơ chế tiến hoá, sự hình thành đặc điểm thích nghi, sự hình thành loài mới.

Học thuyết Lamac Học thuyết ĐacuynNguyên nhân

tiến hoá

- Thay đổi ngoại cảnh

- Thay đổi tập quán hoạtđộng ở động vật

- Biến dị phát sinh trong quátrình sinh sản

- Biến đổi do tác động của ngoại

cảnh hoặc tập quán hoạt động.

- Tích luỹ các biến dị có lợi chosinh vật dưới tác dụng của chọnlọc tự nhiên

Hình thành

loài

- Loài mới được hình thành

từ từ qua nhiều dạng trunggian, tương ứng với điềukiện ngoại cảnh

- Loài mới được hình thành dầndần, liên tục qua nhiều dạngtrung gian theo con đường phân

ly tính trạng dưới tác dụng củachọn lọc tự nhiên

3 Câu hỏi kiểm tra

Đa số sâu ăn rau có màu xanh lục Đây là đặc điểm có lợi vì nó giúp sâu khó

bị chim ăn sâu phát hiện Em hãy giải thích sự hình thành đặc điểm thích nghi đótheo học thuyết Lamac và theo học thuyết Đacuyn

Yêu cầu học sinh nêu được ý chính:

- Theo Lamac: Ban đầu, có thể sâu không ăn lá rau và không có màu xanh.Khi chuyển sang ăn lá rau (môi trường thay đổi), sâu phản ứng phù hợp bằng cáchbiến đổi màu sắc cơ thể thành mầu xanh hoà lẫn với môi trường Màu sắc có lợinày được di truyền và tích luỹ qua các thế hệ trở thành đặc điểm thích nghi chung

cho loài (Màu xanh xuất hiện sau khi sâu chuyển sang ăn lá rau)

- Theo Đacuyn: Ban đầu có thể sâu không ăn lá rau và trong quần thể sâu cónhiều biến dị với mầu sắc khác nhau Các biến dị này phát sinh trong quá trìnhsinh sản Khi chuyển sang ăn lá rau (môi trường thay đổi), các con sâu có màuxanh lục hoà lẫn với môi trường được chọn lọc tự nhiên tích luỹ, sống sót và sinh

sản nhiều hơn Màu xanh lục được di truyền và tích luỹ qua các thế hệ trở thành

đặc điểm thích nghi chung cho loài (Màu xanh xuất hiện trước khi sâu chuyển

sang ăn lá rau)

4 Một số câu hỏi luyện tập

Câu 1: Theo Đacuyn điều khẳng định nào dưới đây về chọn lọc tự nhiên đây là

đúng hơn cả?

A Chọn lọc tự nhiên tạo nên các đặc điểm giúp sinh vật thích nghi với môitrường

B Chọn lọc tự nhiên trực tiếp làm thay đổi tần số alen của quần thể

C Chọn lọc tự nhiên làm thay đổi giá trị thích ứng của kiểu gen

D Chọn lọc tự nhiên tích luỹ những biến dị có lợi, đào thải các biến dị có hại

Câu 2: Theo quan niệm của Đacuyn về chọn lọc tự nhiên, phát biểu nào sau đây không đúng?

A Chọn lọc tự nhiên dẫn đến hình thành các quần thể có nhiều cá thể mang các

kiểu gen quy định các đặc điểm thích nghi với môi trường

B Chọn lọc tự nhiên là sự phân hóa về khả năng sống sót và khả năng sinh sản

của các cá thể trong quần thể

C Đối tượng tác động của chọn lọc tự nhiên là các cá thể trong quần thể

D Kết quả của chọn lọc tự nhiên là hình thành nên loài sinh vật có các đặc điểm

thích nghi với môi trường

Câu 3 Theo học thuyết tiến hoá của Đacuyn, ngoại cảnh

A gây ra những biến đổi đồng loạt, định hướng trên cơ thể sinh vật, đồng thời là

tác nhân chọn lọc tự nhiên

B là tác nhân chọn lọc tự nhiên

C là nguyên nhân dẫn đến các biến dị cá thể đa dạng trong quần thể.

D không có vai trò quan trọng đối với sự tiến hoá của sinh vật vì chỉ gây ra những

biến đổi đồng loạt, định hướng trên cơ thể sinh vật

Câu 4: Một trong các điểm khác nhau chính giữa học thuyết Lamac với học

thuyết Đacuyn là:

A Lamac cho rằng ngoại cảnh thay đổi rất chậm, còn Đacuyn thì không.

B Lamac cho rằng biến đổi là di truyền được, còn Đacuyn thì không.

C Lamac cho rằng, sinh vật luôn biến đổi thích nghi với môi trường, còn Đacuyn

nhấn mạnh tác dụng đào thải của chọn lọc tự nhiên

D Lamac gọi biến dị do ngoại cảnh là biến đổi; còn Đacuyn gọi là biến dị cá thể Câu 5: Kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên theo Đácuyn là

A sự hình thành các loài mới từ một vài dạng tổ tiên ban đầu.

B sự sống sót của các cá thể thích nghi nhất.

C sự sinh sản ưu thế của các cá thể có kiểu gen thích nghi hơn.

D sự sống sót của các cá thể mang nhiều biến dị nhất.

Câu 6: Các loài sâu ăn lá thường có màu xanh lục lẫn với màu xanh của lá, nhờ đó

mà khó bị chim ăn sâu phát hiện và tiêu diệt Theo Đacuyn, đặc điểm thích nghi này được hình thành do:

A chọn lọc tự nhiên tích luỹ các biến dị cá thể màu xanh lục xuất hiện ngẫu nhiên

trong quần thể qua nhiều thế hệ

B khi chuyển sang ăn lá, sâu tự biến đổi màu cơ thể để thích nghi với môi trường.

C ảnh hưởng trực tiếp của thức ăn là lá cây có màu xanh làm biến đổi màu sắc cơ

thể sâu

D chọn lọc tự nhiên tích luỹ các đột biến màu xanh lục xuất hiện ngẫu nhiên trong

quần thể sâu qua nhiều thế hệ

Câu 7 Khi giải thích sự hình thành đặc điểm thích nghi, Đácuyn cho rằng: Quần

thể tự nhiên rất đa dạng do các cá thể có nhiều biến dị cá thể khác nhau Các biến

dị này

A có thể có lợi, có hại hoặc trung tính.

B xuất hiện trong quá trình sinh sản, có tính chất cá thể, vô hướng.

C xuất hiện do tác động của ngoại cảnh hoặc tập quán hoạt động.

D là nguyên liệu sơ cấp cho chọn lọc tự nhiên.

Câu 8: Đác Uyn quan niệm biến dị cá thể là

A.những đột biến phát sinh do ảnh hưởng của các tác nhân gây đột biến

B.những sai khác giữa các cá thể trong loài phát sinh trong quá trình sinh sản C.những biến đổi trên cơ thể sinh vật dưới tác động của ngoại cảnh hoặc tập quán

hoạt động

D.những biến dị tổ hợp phát sinh qua quá trình sinh sản hữu tính.

Câu 9 : Đóng góp quan trọng nhất của học thuyết tiến hóa Đacuyn là

A đề xuất khái niệm biến dị cá thể và vai trò của biến dị này.

B giải thích sự hình thành loài mới bằng con đường phân ly tính trạng.

C phát hiện ra vai trò của chọn lọc tự nhiên trong quá trình tiến hóa của sinh vật.

D chứng minh toàn bộ sinh giới ngày nay có chung nguồn gốc.

Câu 10: Theo Đacuyn, thực chất của chọn lọc tự nhiên là

A sự sống sót của những cá thể có kích thước cơ thể lớn hơn.

B phân hóa khả năng sống sót của những kiểu gen khác nhau trong quần thể.

C phân hóa khả năng sống sót và sinh sản của những cá thể khác nhau trong loài.

D sự sống sót của những kiểu gen có kiểu hình thích nghi nhất.

Câu 11 : Nguyên nhân tiến hoá theo quan điểm của Lamác là :

A sự phát triển có tính kế thừa lịch sử, theo hướng ngày càng hoàn thiện, từ đơn

giản đến phức tạp