skkn sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy bộ môn hóa học lớp 12 tại trung tâm giáo dục thương xuyên thành phố thanh hóa.

Sử dụng bản đồ tư duy trong học tập, học sinh không những dễ dàng tiếpthu kiến thức mà còn tái hiện kiến thức đó một cách sáng tạo, logic mà cácphương pháp học truyền thống không đáp ứng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRUNG TÂM GDTX THÀNH PHỐ THANH HOÁ

Họ và tên tác giả : Hoàng Thị Tuyên

Chức vụ : Giáo viên bộ môn Hóa Học

Đơn vị công tác : Trung tâm GDTX Thành Phố TH

SKKN bộ môn : Hóa Học

SKKN Năm học : 2012-2013

PHẦN A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh là yêu cầu bức thiết của toàn xã hội và là yếu tốquyết định trong nền giáo dục nước nhà trong thời kỳ hội nhập hiện nay

Mục tiêu cơ bản mà ngành giáo dục hướng tới trong việc đổi mới phươngpháp dạy học là hình thành ở học sinh những kiến thức, kĩ năng, thái độ mà gọichung đó là năng lực.Việc phát triển tư duy cho học sinh luôn là một trongnhững ưu tiên hàng đầu của mục tiêu giáo dục Để hướng học sinh có cách thứchọc tập tích cực và tự chủ, giáo viên không chỉ cần giúp các em khám phá kiếnthức mới mà còn giúp các em hệ thống được những kiến thức đó Việc xây dựngmột phương pháp học tập thể hiện được mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ manglại những lợi ích về các mặt: ghi nhớ, nhận thức, tư duy, sáng tạo, mà mộttrong những công cụ mang lại được các mặt trên đó chính là bản đồ tư duy

Chương trình Hóa học lớp 12 có nhiều bài dài, nội dung lí thuyết nhiều vìvậy mà đối với học sinh của TTGDTXTP nhìn chung ít hứng thú học tập do đặcđiểm của học sinh GDTX đầu vào có chất lượng rất thấp, đa số các em không bịhổng kiến thức, một số em thì lại phải vừa đi làm ,vừa đi học nên không cónhiều thời gian học bài nên khả năng tiếp thu kiến thức rất khó khăn Qua trảinghiệm sử dụng các phương pháp mới trong dạy học tôi nhận thấy rằng việc sửdụng bản đồ tư duy sẽ khắc phục được những hạn chế đó

Khi sử dụng bản đồ tư duy giáo viên sẽ có cơ hội tiếp xúc với học sinhnhiều hơn, hiểu được sở thích và tính cách của từng em từ đó phát huy được tínhsáng tạo của học sinh hơn

Sử dụng bản đồ tư duy trong học tập, học sinh không những dễ dàng tiếpthu kiến thức mà còn tái hiện kiến thức đó một cách sáng tạo, logic mà cácphương pháp học truyền thống không đáp ứng được

Bởi vì những lí do trên mà bản thân chúng tôi đã lựa chọn đề tài: " Sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy bộ môn Hóa Học 12- tại Trung tâm GDTX Thành phố Thanh Hóa”

II Phương pháp nghiên cứu

- Kiến thức: Chỉ tập trung nghiên cứu phần Hóa học lớp 12

- Không gian: thực nghiệm tại Trung tâm GDTX Thành Phố

- Thời gian thực hiện: 1 năm học ( 2012 -2013)

PHẦN B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

I.1 Quan niệm về bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghichép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay

một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ

mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết khắt khe như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặcbớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, cáccụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện”

nó dưới dạng bản đồ tư duy theo một cách riêng, do đó việc lập bản đồ tư duy

phát huy được tối đa năng lực sáng tạo của mỗi người

Bản đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên

tưởng (các nhánh) Có thể vận dụng bản đồ tư duyvào hỗ trợ dạy học kiến thứcmới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗichương, mỗi học kì… và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

I.2 Nguồn gốc của bản đồ tư duy

Tony Buzan là người đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu tìm ra hoạt độngcủa bộ não Theo Tony Buzan “một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ…” và

“màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Màu sắc mang đến cho

bản đồ tư duy những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống và năng lượng

vô tận cho tư duy sáng tạo”

Bản đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó làmột kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắcphù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não giúp con người khaithác tiềm năng vô tận của bộ não Nó được coi là sự lựa chọn cho toàn bộ trí óchướng tới lối suy nghĩ mạch lạc

I.3 Cách lập bản đồ tư duy

BĐTD có thể vẽ trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chìmàu, phấn, tẩy,… hoặc cũng có thể thiết kế trên powerpoint hoặc các phần mềmbản đồ tư duy

Khi vẽ bản đồ tư duy chúng ta có thể thực hiện theo các bước sau:

- Dùng từ chìa khóa và ý chính

- Viết cụm từ, không viết thành câu

- Dùng các từ viết tắt

- Có tiêu đề.

- Đánh số các ý

- Liên kết ý (nên dùng màu sắc, nét đứt, mũi tên )

- Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng

- Sử dụng màu sắc để ghi

Tuy nhiên trong quá trình lập bản đồ tư duy giáo viên và học sinh lưu ý là cầntránh ghi chép:

- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

- Ghi qua nhiều ý không cần thiết

- Dành qúa nhiều thời gian để ghi chép

I.4 Chức năng của bản đồ tư duy dạy học

Bản đồ tư duy có thể sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhaunhư: Trong triển khai kế hoạch cơ quan, tổ nhóm; ghi chép hội họp Trong dạyhọc bản đồ tư duy sử dụng được vào hầu hết các khâu cả quá trình dạy học như:

- Sử dụng bản đồ tư duy để kiểm tra kiến thức cũ

- Sử dụng bản đồ tư duy trong giảng bài mới

- Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức

- Sử dụng bản đồ tư duy để ra bài tập về nhà

- Sử dụng bản đồ tư duy để tổng hợp kiến thức 1 chương hoặc nhiều bàihọc

I.5 Vai trò của bản đồ tư duy trong dạy học Hóa Học

I.5.1 Đối với giáo viên:

Khi sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học sẽ giúp cho giáo viên;

- Tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng của mình

- Giúp học sinh nắm được kiến thức thông qua một "sơ đồ" thể hiện liênkết chặt chẽ của kiến thức

- Thông qua dạy học bằng bản đồ tư duy còn giúp cho giáo viên thực hiệnviệc đổi mới phương pháp dạy học

- Qua nghiên cứu và thực nghiệm tôi thấy rằng nếu được hình thành thóiquen vẽ bản đồ tư duy kiến thức sẽ giúp cho học sinh hứng thú, sáng tạo và các

em sẽ nhớ bài lâu hơn, vận dụng kiến thức đã học tốt hơn

- Việc vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho các

em tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề mộtcách tổng thể, khoa học chứ không phải là học vẹt, học thuộc lòng Khối lượngkiến thức ngày càng tăng theo cấp số nhân Vì vậy sử dụng bản đồ tư duy rèn

cho các em khả năng tư duy logic để có thể vận dụng vào cuộc sống và công

việc sau này khi các em học lên, trưởng thành

- Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học kiến thức mới giúp HS học tập mộtcách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài mộtcách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sángtạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh

HS khi chứng kiến thành quả lao động của học trò của mình Cách học này cònphát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gìtrên bản đồ tư duy), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước

đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình

vẽ, chữ viết, màu sắc), vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Ngoài việc vẽ bản đồ tư duy trong học tập, nên tập cho các em có thóiquen sử dụng bản đồ tư duy tự ghi tóm lược nội dung chính của cuốn sách dướidạng bản đồ tư duy khi các em đọc sách Hoặc gợi ý cho các em lập kế hoạchhọc tập, vạch kế hoạch cho bản thân để biến ước mơ thành hiện thực trong tươnglai, các kế hoạch này có thể được bổ sung dần dần theo năm tháng bằng cách vẽthêm nhánh khi mỗi người có sự điều chỉnh kế hoạch

II Cơ sở thực tiễn

II.1 Thực trạng chung

- Trong quá trình dạy học tại TTGDTX-TP tôi thấy rằng rất ít giáo viên

sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học mà vẫn còn tình trạng đang dùng cácphương pháp dạy học cũ là đọc - chép, giáo viên ghi bảng học sinh chép vàovở vì vậy mà hiệu quả dạy và học không cao

- Qua thực tế giảng dạy tôi thấy, học sinh rất sôi nổi, hào hứng khi đượchọc bằng bản đồ tư duy, tự mình với óc sáng tạo và kiến thức hội họa tạo ra chobản thân học sinh một bản đồ kiến thức Mặt khác đối với những em ít hoạt độngtrong lớp, ít tham gia thảo luận tập thể thì đây là cơ hội để các em hòa đồng vớicác bạn Giáo viên sẽ có cơ hội tiếp xúc và uốn nắn những sai lệch của học sinhnhiều hơn

- Mặt khác khi dạy học hầu như giáo viên là người chủ động truyền thụkiến thức, học sinh lại mang tính thụ động Như vậy vô tình chúng ta đã khôngphát huy được tính sáng tạo ở học sinh mà đẩy học sinh vào tình thế ép buộcphải tiếp thu kiến thức

II.2 Thực trạng sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy bộ môn Hóa Học lớp

12 tại TTGD_TX Thành Phố

Qua thực tế giảng dạy ở Trung tâm GDTX Thành Phố, tôi thấy rõ là mặc

dù nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học vàđánh giá rất cao mức độ cần thiết cùng ý nghĩa to lớn của Bản đồ tư duy trongdạy học nói chung và dạy học Hóa Học nói riêng Song thực tế sử dụng lại chưacao và còn đang hạn hẹp ở một số giáo viên, một số môn học Muốn đổi mớiphương pháp dạy học thì việc dạy học theo bản đồ tư duy là không thể thiếu Vìvậy để tăng hiệu quả của việc dạy học nhằm đổi mới phương pháp dạy học thìviệc dạy học bằng bản đồ tư duy và hướng cho học sinh ghi chép bài bằng bản

đồ tư duy là một việc làm có ý nghĩa và rất cần thiết mà tất cả các giáo viên nênlàm

III Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Hóa Học 12.

Để sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học của giáo viên và ghi chép bài củahọc sinh một cách thường xuyên lâu dài thì trước hết giáo viên phải giới thiệu vềbản đồ tư cho học sinh Giáo viên treo một bản đồ tư duy hoàn chỉnh lên bảng vàgiới thiệu cách lập bản đồ tư duy cho học sinh Giáo viên nên hình thành chohọc sinh thói quen khi tư duy logic theo hình thức sơ đồ hóa trên bản đồ tư duy.Khi ghi chép trên bản đồ giáo viên và học sinh lưu ý là:

+ Nghĩ trước khi viết

+Viết ngắn gọn

+ Viết có tổ chức.

+ Viết lại ý của mình

+ Nên trừ khoảng trống để bổ sung ý khi cần thiết

III.1 Quy trình thiết kế một bản đồ tư duy:

Hoạt động 1: HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của giáo viên

Ví dụ: Để sử dụng bản đồ tư duy trong dạy mục II - Cấu tạo phân tử trong bài

“Bài 5- Glucozơ” giáo viên hướng dẫn học sinh lập bản đồ tư duy bằng các gợi

ý sau:

- Glucozơ có công thức phân tử như thế nào?

- Để xác định cấu tạo của glucozơ dựa vào các phản ứng hóa học nào?

Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết

minh về bản đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập

Qua hoạt động này vừa biết rõ việc hiểu kiến thức của các em vừa là mộtcách rèn cho các em khả năng thuyết trình trước đông người, giúp các em tự tinhơn, mạnh dạn hơn, đây cũng là một trong những điểm cần rèn luyện của họcsinh nước ta hiện nay

Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện bản đồ tư

duy về kiến thức của bài học đó

Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh bản đồ

tư duy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một bản đồ tư duy

Giáo viên cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức của bài họcthông qua một bản đồ tư duy do GV đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa),hoặc bản đồ tư duy mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện

Vì bản đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm học sinh

có chung một kiểu bản đồ tư duy, giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh vềmặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình thức nếu cần

Ví dụ: Sau khi thảo luận xong mục 3 Cách làm mềm nước cứng trong

Bài 26: Kim loại kiềm thổ và hợp chất quan trọng của kim loại kiền thổ Giáo

viên dùng bản đồ tư duy sau để học lên trình bày, thuyết minh về kiến thức cáchlàm mềm nước cứng:

III.2 Ứng dụng bản đồ tư duy trong một bài của Hóa học lớp 12- Ban cơ bản III.2.1 Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra bài cũ

Việc kiểm tra bài cũ trong dạy học hiện nay tuy dễ thực hiện nhưng nhiềugiáo viên không chú trọng thực hiện khâu này trong tiến trình lên lớp Nếu cóthực hiện thì thường dành 5 - 7 phút hỏi bài cũ, do thời gian quá ngắn nên yêucầu của giáo viên là không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so sánh.Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một nội dung bài học bằng cáchgọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi mà giáo viên nêu ra, giáo viên sẽ chấm điểmtùy thuộc vào mức độ thuộc bài của học sinh Cách làm này đã vô tình để nhiềuhọc sinh rơi vào tình trạng học vẹt, đọc thuộc lòng, đối phó mà không hiểu bài

Sử dụng bản đồ tư duy trong hỏi bài cũ đầu giờ vừa giúp giáo viên việckiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của học sinh đối với bài học trước Cácbản đồ tư duy mà giáo viên đưa ra có dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điềncác thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánh với từchìa khóa trung tâm

Ví dụ 1: Trước khi đi vào học Bài 31: Sắt, giáo viên đưa ra bản đồ khuyết

và gọi em học sinh lên bảng điền thông tin vào bản đồ khuyết đó:

Ví dụ 2: Trước khi đi vào học Bài 14:Vật liệu polime, giáo viên sử dụng bản đồ

khuyết sau để hỏi bài cũ

Sau khi học sinh lên bảng điền thông tin khuyết xong, giáo viên yêu cầumột học sinh khác nhận xét bài làm của bạn, tiếp theo giáo viên sẽ đánh giá vàcho điểm

Nhận xét chung :

- Khi sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra bài cũ sẽ biết được mức

độ nắm kiến thức và hệ thống hóa kiến thức của học sinh Việc hoàn thành mộtbản đồ khuyết thông tin là yêu cầu đơn giản, không mất nhiều thời gian nhưng

với học sinh không học thuộc bài thì không điền được thông tin hoặc điền khôngchính xác.

- Giáo viên có thể vẽ bản đồ tư duy khuyết thông tin đó trên bạt để sửdụng hỏi bài cũ được nhiều lớp và trở thành đồ dùng dạy học cho bản thân mình

- Từ bản đồ khuyết thông tin này giáo viên có thể sử dụng để vào bài mới,hoặc dùng để củng cố kiến thức của chính bài đó sau mỗi tiết học

III.2.2 Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học kiến thức mới

Sử dụng bản đồ tư duy là một gợi ý cho cách trình bày mới Giáo viênthay vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng bản đồ tư duy đểthể hiện được một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan.Toàn bộ nội dung cần truyền đạt đến học sinh được thâu tóm trên bản đồ màkhông bị sót ý Học sinh thay vì cắm cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quantrọng, sơ đồ hoá chúng bằng các mối quan hệ và thể hiện lại theo cách hiểu củamình Với cách học này cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trìnhdạy học tích cực hơn Giáo viên vừa giảng bài vừa thể hiện trên bản đồ tư duyhoặc vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành bản đồ tư duy.Học sinh được nghe giảng, nhìn bản đồ, trả lời câu hỏi, đọc sách giáo khoa, ghichép… sự tập trung chú ý được phát huy, cường độ học tập theo đó cũng đượcđẩy nhanh, học sinh học tập tích cực hơn

Khi dạy học trên lớp giáo viên có thể sử dụng bản đồ tư duy để dạy cả 1tiết học hoặc dạy một phần nào đó trong bài Tuy nhiên không phải bài nào, mụcnào cũng có thể sử dụng bản đồ tư duy Giáo viên nên chọn những bài nào, mụcnào mà dung lượng kiến thức vừa phải và giữa các phần mục có liên quan mậtthiết với nhau Đặc biệt là chọn những bài khó dạy theo phương pháp cũ

III.2.2.1 Dùng bản đồ tư duy dạy học cả một bài.

Bài 27: Nhôm và hợp chất của nhôm - tiết 1 Đây là một bài dạy tương

đối dài, nhiều kiến thức, nếu dạy theo phương pháp cũ có thể dạy không hết bài

Do đó tôi đã mạnh dạn lựa chọn phương pháp dạy theo kiểu bản đồ tư duy

Cấu trúc của bài học; Gồm 5 phần chính

- Vị trí trong bảng tuần hoàn, cấu hình electron nguyên tử

- Tính chất vật lí

- Tính chất hóa học

- Ứng dụng - trạng thái tự nhiên

- Sản xuất nhôm.

Thực hiện tiết dạy như sau:

Hoạt động 1: bài cũ: Nguyên tử nguyên tố X có Z = 13, viết cấu hình electron

và xác định vị trí trong bảng tuần hoàn của X? Gọi HS lên bảng trả lời

Hoạt động 2: Chia nhóm, giao nhiệm vụ

Bước 1 Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm xong sau đó nêu vến đề:

Nguyên tố X ở trên chính là nguyên tố nhôm Vậy nhôm có những tính chất gì,được ứng dụng và sản xuất như thế nào? Tiết học hôm nay chúng ta sẽ nghiêncứu

Bước 2 Giáo viên chuẩn bị sẵn trên bạt có ghi từ chìa khóa và một số

nhánh cơ bản làm sườn, treo lên bảng và yêu cầu các nhóm thể hiện kiến thứcbằng một bản đồ tư duy bằng cách hoàn thiện bản đồ tư duy trên Chuẩn bị thêmtrên giấy A4 để các nhóm hoàn thành trước dưới lớp sau đó mới lên bảng điềnvào

Bước 3 Các nhóm thực hiện, giáo viên theo dõi quá trình làm việc và hỗ

trợ các nhóm khi cần thiết

Hoạt động 3: Các nhóm báo cáo, thuyết minh về bản đồ tư duy của nhóm mình.

Giáo viên gọi lần lượt các đại diện lên bảng thuyết minh lại bản đồ tư duycủa nhóm mình và điền vào bản đồ tư duy ở trên bảng Qua hoạt động này giáovên vừa biết rõ việc hiểu kiến thức của các em về nhôm, cũng từ đây sẽ bộc lộnhững khuyết điểm của các em Thông qua hoạt động này học sinh sẽ tự tin hơn,mạnh dạn hơn khi được bày tỏ ý kiến của mình

Hoạt động 4 Các nhóm thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện bản đồ tư duy.

Bước 1 Giáo viên cho các nhóm bổ sung, nhận xét kết quả của từng

nhóm để hoàn thiện kiến thức Trong quá trình giáo viên xen kẽ tiến hành làm

các thí nghiệm nhôm tác dụng với oxi và nhôm tác dụng với dung dịch NaOH, yêu cầu HS quan sát, nêu hiện tượng viết phương trình giải thích.

Bước 2 Giáo viên với chức danh là người trọng tài để các nhóm thảo

luận công nhận và bổ sung những ý kiến đúng, chỉnh sửa uốn nắn những ý kiếnsai của học sinh

Lưu ý: - Nên định lượng thời gian cho học sinh thảo luận.

- Tạo ra không khí sôi nổi trên tinh thần xây dựng bài

Hoạt động 4 Củng cố kiến thức bằng bản đồ tư duy.