Thực hiện và phát huy chức năng giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện hoa lư tỉnh ninh bình hiện nay

Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng từ khi xã hội còn lạc hậu đến thời đại văn minh, mỗi con người từ khi sinh ra, lớn lên cho đến khi từ biệt cõi đời đều gắn bó với gia đình. Gia đình không chỉ là tổ ấm của mỗi người mà còn là tế bào của xã hội. Thế giới hiện nay đang diễn ra nhiều biến đổi sâu sắc, đem lại nhiều niềm hi vọng lớn lao nhưng đồng thời cũng đem lại không ít những lo lắng cho tương lai phát triển của con người. Trong thời gian qua, có một sự thật là nhân loại đang chứng kiến những biến đổi mạnh mẽ của gia đình. Gần đây, gia đình không chỉ nổi lên như một vấn đề quan trọng và cấp thiết của riêng Việt Nam mà nó còn đang được đặt ra với các dân tộc trên toàn thế giới. Vấn đề gia đình ngày càng trở nên phong phú, đa dạng và phức tạp. Ở mọi nơi, mọi lúc, gia đình đều chứng tỏ sức mạnh của nó. Nó có thể đem lại hạnh phúc cho con người nhưng cũng có thể gieo rắc nỗi bất hạnh. Nó không chỉ mang tính cấp thiết của hiện tại mà còn gắn liền với quá khứ và góp phần quyết định đối với tương lai. Với gia đình, con người ngay từ khi mới sinh ra đã nhận được một điều vô cùng thiêng liêng, cao cả. Đó là tình thương và trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái cũng như giữa các thành viên với nhau, giúp thế hệ con cháu ngày càng hoàn thiện về thể chất, trí tuệ, tinh thần, chuẩn bị hành trang cho cá nhân hòa nhập vào cộng đồng xã hội. Gia đình đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, trong đó có chức năng giáo dục. Gia đình chính là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọng quyết định đối với việc hình thành, phát triển nhân cách cho trẻ em. Việc thực hiện chức năng này của gia đình có ảnh hưởng lâu dài, toàn diện với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời. Giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội chỉ phát huy được vai trò khi lấy giáo dục gia đình làm cơ sở. Nhiều nước trên thế giới sau một thời gian theo đuổi các mục tiêu kinh tế, hiện nay muốn quay lại tìm kiếm những giá trị nhân văn vốn có của gia đình. Đối với Việt Nam, cụ Phan Bội Châu từng cho rằng: “Nước là một cái nhà lớn và nhà là một cái nước nhỏ”. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thì khẳng định: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng, vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình. Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội tốt đẹp thì phải chú ý hạt nhân gia đình cho tốt”. Thực hiện lời dạy của Người, chúng ta luôn đề cao vai trò của gia đình trong mối quan hệ với xã hội. Dù cho xã hội luôn luôn có sự biến động phức tạp nhưng những giá trị đạo đức truyền thống của gia đình vẫn được giữ gìn, kế thừa và phát huy; đặc biệt là trong bối cảnh xu hướng toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ tạo nhiều cơ hội cho các gia đình phát triển kinh tế, nâng cao đời sống, tiếp thu yếu tố của gia đình hiện đại. Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường, các luồng văn hóa phẩm độc hại, sự bùng nổ thông tin… trong thời đại cách mạng khoa học công nghệ diễn ra với tốc độ nhanh như vũ bão, làm thay đổi không chỉ diện mạo của thế giới mà ngay bản thân mỗi thành viên trong gia đình cũng bị ảnh hưởng ít nhiều. Vì vậy, việc giáo dục trẻ em một cách toàn diện cả về đức trí thể mỹ là yêu cầu bức thiết hiện nay. Muốn làm được điều này thì một trong những vấn đề đặt ra hàng đầu là phải quan tâm hơn nữa đến chức năng giáo dục của gia đình để chăm lo cho trẻ em ngay từ trường học đầu tiên của các em. Đã đến lúc chúng ta cần có sự nhìn nhận nghiêm túc hơn, đúng đắn hơn, đầy đủ hơn, về vai trò giáo dục của gia đình, trong đó có gia đình nông dân. Ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình, nhiều gia đình làm nông nghiệp là nghề chính. Ngoài công việc đồng áng, không ít gia đình còn làm thêm các nghề thủ công, mỹ nghệ, dịch vụ du lịch… Vì vậy, nhiều bậc cha mẹ suốt ngày bận bịu với công việc, lo nuôi con hơn lo dậy con. Mặt khác, kiến thức của các bậc phụ huynh ít nhiều còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của giáo dục gia đình. Do đó, họ chưa nhận thức rõ vị trí, vai trò, nội dung, phương pháp giáo dục gia đình nên việc thực hiện chức năng giáo dục trong các gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình những năm qua tuy đã đạt được nhiều thành tựu đáng mừng song vẫn gặp phải một số hạn chế, bộc lộ nhiều bất cập cần phải vượt qua. Nghiên cứu vấn đề này để tìm ra nguyên nhân và đưa ra giải pháp để đổi mới việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình nông dân ở đây được tốt hơn là việc làm cần thiết. Với tất cả những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thực hiện và phát huy chức năng giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình hiện nay”, với mong muốn đóng góp thêm vào sự nghiệp trồng người bắt đầu từ việc giáo dục trẻ em trong các gia đình nông dân tại huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng từ khi xã hội còn lạc hậu đếnthời đại văn minh, mỗi con người từ khi sinh ra, lớn lên cho đến khi từ biệtcõi đời đều gắn bó với gia đình Gia đình không chỉ là tổ ấm của mỗi người

mà còn là tế bào của xã hội

Thế giới hiện nay đang diễn ra nhiều biến đổi sâu sắc, đem lại nhiềuniềm hi vọng lớn lao nhưng đồng thời cũng đem lại không ít những lo lắngcho tương lai phát triển của con người Trong thời gian qua, có một sự thật lànhân loại đang chứng kiến những biến đổi mạnh mẽ của gia đình Gần đây,gia đình không chỉ nổi lên như một vấn đề quan trọng và cấp thiết của riêngViệt Nam mà nó còn đang được đặt ra với các dân tộc trên toàn thế giới Vấn

đề gia đình ngày càng trở nên phong phú, đa dạng và phức tạp Ở mọi nơi,mọi lúc, gia đình đều chứng tỏ sức mạnh của nó Nó có thể đem lại hạnh phúccho con người nhưng cũng có thể gieo rắc nỗi bất hạnh Nó không chỉ mangtính cấp thiết của hiện tại mà còn gắn liền với quá khứ và góp phần quyết địnhđối với tương lai

Với gia đình, con người ngay từ khi mới sinh ra đã nhận được một điều

vô cùng thiêng liêng, cao cả Đó là tình thương và trách nhiệm của cha mẹ đốivới con cái cũng như giữa các thành viên với nhau, giúp thế hệ con cháu ngàycàng hoàn thiện về thể chất, trí tuệ, tinh thần, chuẩn bị hành trang cho cá nhânhòa nhập vào cộng đồng xã hội

Gia đình đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, trong đó có chức nănggiáo dục Gia đình chính là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọngquyết định đối với việc hình thành, phát triển nhân cách cho trẻ em Việc thựchiện chức năng này của gia đình có ảnh hưởng lâu dài, toàn diện với mỗi cá

nhân trong suốt cuộc đời Giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội chỉ phát huyđược vai trò khi lấy giáo dục gia đình làm cơ sở.

Nhiều nước trên thế giới sau một thời gian theo đuổi các mục tiêu kinh tế,hiện nay muốn quay lại tìm kiếm những giá trị nhân văn vốn có của gia đình

Đối với Việt Nam, cụ Phan Bội Châu từng cho rằng:

“Nước là một cái nhà lớn và nhà là một cái nước nhỏ”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thì khẳng định:

“Rất quan tâm đến gia đình là đúng, vì nhiều gia đình cộng lại mớithành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt.Hạt nhân của xã hội là gia đình Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội tốt đẹp thìphải chú ý hạt nhân gia đình cho tốt”

Thực hiện lời dạy của Người, chúng ta luôn đề cao vai trò của gia đìnhtrong mối quan hệ với xã hội Dù cho xã hội luôn luôn có sự biến động phứctạp nhưng những giá trị đạo đức truyền thống của gia đình vẫn được giữ gìn,

kế thừa và phát huy; đặc biệt là trong bối cảnh xu hướng toàn cầu hóa đangdiễn ra mạnh mẽ tạo nhiều cơ hội cho các gia đình phát triển kinh tế, nâng caođời sống, tiếp thu yếu tố của gia đình hiện đại

Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường, các luồng văn hóa phẩm độchại, sự bùng nổ thông tin… trong thời đại cách mạng khoa học công nghệ diễn

ra với tốc độ nhanh như vũ bão, làm thay đổi không chỉ diện mạo của thế giới

mà ngay bản thân mỗi thành viên trong gia đình cũng bị ảnh hưởng ít nhiều Vìvậy, việc giáo dục trẻ em một cách toàn diện cả về đức - trí - thể - mỹ là yêucầu bức thiết hiện nay Muốn làm được điều này thì một trong những vấn đềđặt ra hàng đầu là phải quan tâm hơn nữa đến chức năng giáo dục của gia đình

để chăm lo cho trẻ em ngay từ trường học đầu tiên của các em

Đã đến lúc chúng ta cần có sự nhìn nhận nghiêm túc hơn, đúng đắn hơn,đầy đủ hơn, về vai trò giáo dục của gia đình, trong đó có gia đình nông dân

Ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình, nhiều gia đình làm nông nghiệp lànghề chính Ngoài công việc đồng áng, không ít gia đình còn làm thêm cácnghề thủ công, mỹ nghệ, dịch vụ du lịch… Vì vậy, nhiều bậc cha mẹ suốtngày bận bịu với công việc, lo nuôi con hơn lo dậy con Mặt khác, kiến thứccủa các bậc phụ huynh ít nhiều còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu củagiáo dục gia đình Do đó, họ chưa nhận thức rõ vị trí, vai trò, nội dung,phương pháp giáo dục gia đình nên việc thực hiện chức năng giáo dục trongcác gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình những năm qua tuy đãđạt được nhiều thành tựu đáng mừng song vẫn gặp phải một số hạn chế, bộc

lộ nhiều bất cập cần phải vượt qua Nghiên cứu vấn đề này để tìm ra nguyênnhân và đưa ra giải pháp để đổi mới việc thực hiện chức năng giáo dục củagia đình nông dân ở đây được tốt hơn là việc làm cần thiết

Với tất cả những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thực hiện và

phát huy chức năng giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện Hoa

Lư tỉnh Ninh Bình hiện nay”, với mong muốn đóng góp thêm vào sự nghiệp

trồng người bắt đầu từ việc giáo dục trẻ em trong các gia đình nông dân tạihuyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Gia đình từ lâu đã là đối tượng nghiên cứu hấp dẫn, có sức thu hútmạnh mẽ không chỉ trong giới nghiên cứu khoa học xã hội mà cả các cơ quan,

tổ chức có liên quan Từ trước tới nay, rất nhiều cá nhân, tập thể đã có cáccông trình khác nhau nghiên cứu về gia đình nói chung và chức năng giáo dụccủa gia đình nói riêng

Tác phẩm “Giáo dục trong gia đình Mác” của tác giả I.A cô-va giới thiệu với bạn đọc một gia đình tuyệt vời Vẻ đẹp của mối quan hệgiữa những con người trong gia đình đó là một tấm gương không bao giờ phai

Pê-trec-nhi-mờ cho các gia đình mai sau Tình cảm sâu sắc của một tình yêu chung thủy,tình cảm gắn bó giữa vợ với chồng, sự âu yếm và tôn trọng lẫn nhau giữa bố

mẹ và các con Đó là vẻ đẹp mà các mối quan hệ trong gia đình Mác đã thể

hiện Không khí gia đình thật là đẹp đã ảnh hưởng tới sự hình thành tâm hồntrẻ thơ Kinh nghiệm giáo dục trẻ em của gia đình Mác là một kho tàng kiếnthức về sư phạm mà các bậc cha mẹ và các nhà sư phạm ngày nay vẫn cầnphải khai thác và khai thác mãi mãi.

Ma-ca-ren-cô là nhà giáo dục nổi tiếng của Xô viết trước đây đã dànhnhiều tâm huyết, năng lực và tình yêu dành cho con trẻ Trong cuốn sách “Nóichuyện về giáo dục gia đình”, ông cho rằng giáo dục con trẻ là việc làm lýthú, mang lại niềm vui, hạnh phúc cho gia đình, nó không khó khăn ghê gớmnhư nhiều người lầm tưởng Theo ông, các bậc cha mẹ phải có tình yêu, tráchnhiệm và kiến thức ; giáo dục gia đình phải tiến hành ngay từ đầu Nhữngnguyên lý giáo dục cũng như kinh nghiệm thực tiễn của Ma-ca-ren-cô chođến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị

Cuốn sách “Dạy con yêu lao động” của A-pê-sec-ni-cô-va có tư tưởng

cơ bản là giáo dục gia đình thông qua lao động bởi chỉ có như vậy thì nhâncách của con người mới được hình thành và phát triển toàn diện Giáo dục nóichung, giáo dục con cái yêu lao động nói riêng phải được bắt đầu từ nhỏ vàtiến hành suốt cuộc đời

Ở nước ta cũng như nhiều thiết chế xã hội khác, gia đình Việt Namhiện nay đang đứng trước những cơ hội và thách thức mới cần được tiếp tụcnghiên cứu và lý giải sâu sắc hơn

Đề tài cấp Nhà nước KX - 07 - 09: “Vai trò của gia đình trong sự hìnhthành phát triển nhân cách con người Việt Nam” của Trung tâm nghiên cứu

về gia đình và phụ nữ do GS Lê Thi chủ nhiệm Tập thể tác giả của công trìnhnày cảnh báo rằng cùng với những tiến bộ vượt bậc của cách mạng khoa họccông nghệ, xã hội hiện đại vừa được mở ra một tương lai tươi sáng cho cuộcsống vật chất, tinh thần đầy đủ hơn vừa đặt ra nhiều thách thức buộc conngười phải giải quyết Xã hội hiện đại muốn phát triển bền vững thì phải gắntăng trưởng, phát triển kinh tế với việc chăm lo ngày càng tốt hơn cuộc sống

cho con người, trong đó, giáo dục gia đình có vai trò to lớn để hình thành,phát triển nhân cách con người.

“Dạy con nên người” của Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam - Thành phố

Hà Nội cũng là một cuốn sách hay mà ở đó, các tác giả cung cấp những kiếnthức hết sức cần thiết về nội dung, phương pháp, trách nhiệm của nhữngngười làm cha, làm mẹ khi giáo dục con cái

Ngoài ra, chúng ta còn phải kể đến những công trình nghiên cứu khác như:

- “Nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam” - GS Tương Lai

- “Khoa học về giáo dục con em trong gia đình” - Đức Minh chủ biên

- “Gia đình Việt Nam với chức năng xã hội hóa” - Lê Ngọc Văn

- “Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiệnnay” - Nghiêm Sỹ Liêm

- “Đổi mới việc thực hiện chức năng giáo dục gia đình đối với thế hệtrẻ trong gia đình nông dân Việt Nam” - Dương Văn Bóng

“Gia đình trong việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em ở nước ta hiện nay” Phạm Thị Xuân

“Xây dựng gia đình nông dân ở tỉnh Bến Tre hiện nay” Nguyễn Thị Yến.Những công trình trên đã đưa ra nhiều tiếng nói khác nhau liên quanđến gia đình, gia đình Việt Nam nói chung, gia đình nông dân nói riêng Tuynhiên, nghiên cứu sâu về một loại gia đình nào đó như gia đình công nhân, giađình nông dân, gia đình trí thức… thì đây còn là mảng trống của lý luận vàthực tiễn Tìm hiểu việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình nông dântại một địa phương là huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình thì cho đến nay đó vẫn làvấn đề cần được quan tâm

3 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

* Mục đích: Trên cơ sở làm rõ chức năng giáo dục của gia đình nói

chung, gia đình nông dân nói riêng, luận văn làm rõ việc thực hiện chức năng

này ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình để đưa ra những phương hướng, giải pháp

cơ bản nhằm thực hiện tốt vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ

* Nhiệm vụ:

+ Làm rõ các khái niệm: Gia đình, trẻ em, chức năng giáo dục của giađình, gia đình nông dân, chức năng giáo dục của gia đình nông dân đối vớitrẻ em

+ Phân tích nguyên nhân cơ bản của thực trạng và những vấn đề đặt racần được giải quyết

+ Đề xuất một số phương hướng, giải pháp để các gia đình nông dân ởhuyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình thực hiện chức năng giáo dục đối với trẻ emđược tốt hơn

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Đề tài chủ yếu tập trung vào việc thực hiện chức năng giáo dục củagia đình nông dân đối với trẻ em ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình

- Đề tài chỉ nghiên cứu trong thời gian từ năm 1986 đến nay

- Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; chủ trương, đường lối,chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước về vấn đề gia đình và giáo dục giađình

Chủ trương, chính sách của địa phương về việc thực hiện chức nănggiáo dục của gia đình nông dân

6 Đóng góp của luận văn

* Ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Cung cấp cứ liệu khoa học để trên cơ sở đó, huyện Hoa Lư tỉnh NinhBình có thể đề ra những chính sách cụ thể hơn, phù hợp hơn liên quan đếnvấn đề giáo dục trẻ em trong các gia đình nông dân

* Đóng góp mới của luận văn

- Làm rõ hơn, sâu sắc hơn việc thực hiện chức năng giáo dục của gia

đình nông dân tại một địa phương là huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình

- Trên cơ sở thực trạng của địa phương, tác giả luận văn đưa ra phươnghướng, giải pháp giúp huyện Hoa Lư thực hiện giáo dục trẻ em có hiệu quảhơn xuất phát từ môi trường gia đình nông dân

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn

được kết cấu thành 3 chương 8 tiết.

Chương 1: Gia đình và chức năng giáo dục trẻ em của gia đình.

Chương 2: Việc thực hiện chức năng giáo dục trẻ em của gia đình

nông dân huyện Hoa Lư - tỉnh Ninh Bình

Chương 3: Phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm phát huy chức năng

giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình

Chương 1 GIA ĐÌNH VÀ CHỨC NĂNG GIÁO DỤC TRẺ EM CỦA GIA ĐÌNH

1.1 Khái niệm gia đình và các chức năng cơ bản của gia đình 1.1.1 Khái niệm gia đình

Gia đình là tổ ấm của con người, là tế bào của xã hội Con người từ xaxưa cho đến nay đều mơ ước có một tổ ấm để sống đời sống cá nhân củamình và rồi, từ cái tổ ấm này, từ cái tế bào lành mạnh này mà đóng góp tíchcực vào xã hội Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên mà có nhiều nhà tư tưởng,nhà khoa học cũng như các triết gia, các nhà xã hội học… quan tâm nghiêncứu về gia đình Vậy gia đình là gì ? Để trả lời cho câu hỏi này cho đến hiệnnay vẫn có nhiều quan niệm khác nhau bởi đây là một phạm trù rộng, khôngngừng biến đổi dưới tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội

Trong thời đại của mình, C.Mác cho rằng gia đình là tổ chức đặc biệtquan trọng để duy trì nòi giống, các thành viên của gia đình có mối quan hệtình cảm ruột thịt với nhau Điều này được thể hiện rõ nét khi ông quan niệm:

“Hàng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người còn tạo ranhững người khác, sinh sôi, nảy nở Đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ

và con cái, đó là gia đình”

Liên hiệp quốc gắn gia đình trong mối quan hệ mật thiết với xã hội Tổchức này xác định: “Gia đình là yếu tố tự nhiên và cơ bản của xã hội, cóquyền hưởng sự bảo vệ của xã hội và của Nhà nước” Trên cơ sở đó, Liênhiệp quốc cũng lưu ý đến khía cạnh cộng đồng về kinh tế của gia đình khi đưa

ra định nghĩa: “Gia đình là một nhóm người có quan hệ họ hàng, cùng sốngchung và có ngân sách chung”

Tác giả Nguyễn Quốc Tuấn dưới góc độ Luật học xem xét gia đình làmột tập hợp dựa trên các quan hệ về hôn nhân, về huyết thống và về nuôi

nghĩa vụ về tài sản và về thân nhân, bởi sự cộng đồng về đạo đức và vật chất,

để tương trợ nhau, cùng làm kinh tế chung và nuôi dạy con cái [61, tr.17].

Trên bình diện tâm lý học, Giáo sư Lê Thi là một trong những người đãdày công nghiên cứu về đề tài gia đình Theo Giáo sư: “Khái niệm gia đình đượcdùng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệhuyết thống, nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống (cha mẹ, concái, ông bà, họ hàng nội ngoại) Đồng thời, gia đình cũng có thể bao gồm một sốngười được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống Các thànhviên gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hóa, tìnhcảm), giữa họ có những điều ràng buộc có tính pháp lý, được nhà nước thừanhận và bảo vệ (được ghi rõ trong luật Hôn nhân và gia đình của nước ta) Đồngthời, trong gia đình có những quy định rõ ràng về quyền được phép và nhữngcấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên” [60, tr.20]

Như vậy, có thể thống kê rất nhiều định nghĩa về gia đình bởi lẽ các tácgiả đứng trên các bình diện nghiên cứu khác nhau Hơn nữa, gia đình là thểchế có tính toàn cầu nhưng lại có những hình thức, vai trò khác nhau thay đổi

từ nền văn minh này sang nền văn minh khác, dân tộc này so với dân tộc kia

Do vậy, không thể đưa ra một định nghĩa chung có thế áp dụng cho toàn cầu

Từ những định nghĩa trên, chúng ta thấy rằng có 3 mối quan hệ thườngđược nhắc tới khi đề cập đến gia đình Đó là quan hệ hôn nhân, quan hệ huyếtthống và quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên

Quan hệ hôn nhân là quan hệ tính giao giữa nam và nữ được pháp luậthoặc nhà thờ thừa nhận, liên kết với nhau để chung sống và xây dựng gia đìnhhạnh phúc Đây là quan hệ cơ bản đầu tiên cần phải có của mỗi gia đình, nó làtiền đề cho các mối quan hệ khác

Quan hệ huyết thống là mối quan hệ ràng buộc giữa cha mẹ với con cái,

là hệ quả tất yếu của hôn nhân Ngoài ra, nó còn được thể hiện trong mối quan

hệ gắn bó giữa các anh chị em ruột với nhau

Quan hệ nuôi dưỡng là quan hệ giữa chủ thể nuôi dưỡng và đối tượngđược nuôi dưỡng Họ gắn bó với nhau không chỉ vì trách nhiệm, nghĩa vụ,quyền lợi được pháp luật thừa nhận, bảo vệ, mà cao hơn cả là tình thươngyêu, sự chăm sóc, đùm bọc, sẻ chia những vui buồn trong cuộc sống.

Có lẽ, nghiên cứu về gia đình nói chung, định nghĩa gia đình nói riêngcòn nhiều vấn đề cần tìm hiểu thêm Nhìn nhận gia đình từ phương diện củachuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, theo chúng tôi, gia đình là mộtcộng đồng người đặc biệt được hình thành, phát triển và củng cố bởi các mốiquan hệ cơ bản là hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng Các thành viên của giađình có những giá trị vật chất, tinh thần chung, gắn bó với nhau bởi tráchnhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ nhằm mục tiêu cao nhất là nuôi dưỡng các thànhviên, xây dựng gia đình bền chặt, phát triển kinh tế gia đình

Trên cơ sở quan niệm chung về gia đình, khái niệm gia đình nông dâncũng chưa có được một định nghĩa thống nhất Theo chúng tôi, gia đình nôngdân trước hết là gia đình có đời sống phải dựa vào kinh tế nông nghiệp là chủyếu, theo đó, các thành viên của gia đình chủ yếu là giai cấp nông dân Đây làmột thiết chế xã hội đặc thù ở nông thôn

1.1.2 Chức năng cơ bản của gia đình

Gia đình được sinh ra, tồn tại và phát triển vì nó có sứ mệnh đảmđương những chức năng đặc biệt mà tự nhiên và xã hội giao cho, không mộtthiết chế xã hội nào có thể thay thế được Các chức năng của gia đình tồn tạitrong mối liên hệ thống nhất, tác động lẫn nhau để tạo nên con người, xã hộihóa con người Gia đình là một tổ chức có nhiều chức năng khác nhau, có thểkhái quát bốn chức năng cơ bản nhất như sau :

Thứ nhất: Chức năng tái sản xuất ra con người

Đây là chức năng cơ bản và riêng có của gia đình Nó đáp ứng nhu cầutâm sinh lý, tình cảm của con người nói chung và các thành viên trong gia đình

trường gia đình không chỉ có ý nghĩa với gia đình mà còn đóng góp vào sự pháttriển liên tục và trường tồn của xã hội Đúng như Ph Ăng ghen nhận định:

“Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử suy đếncùng là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp Nhưng bản thân sự sảnxuất đó có hai loại Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: Thực phẩm, quần

áo, nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó, mặt khác là

sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống Những thiết chế xãhội, trong đó có những con người của một thời đại lịch sử nhất định và củamột nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất đó quyết định: Một mặt

là do trình độ phát triển của lao động, mặt khác là do trình độ phát triển củagia đình”

Như vậy, theo quan điểm duy vật, có hai nhân tố quyết định đến sự tồntại, phát triển xã hội là sản xuất ra của cải vật chất và sản xuất ra chính bảnthân con người, tức là tiếp tục duy trì nòi giống của loài người Chức năngsinh sản được coi là chức năng đặc thù nhất của mọi loại gia đình, chỉ giađình mới có Nó gắn liền với gia đình, là một phần không thể thiếu của mộtgia đình hạnh phúc theo quan niệm của số đông người Việt Bởi lẽ, việc táisản xuất ra thế hệ tương lai vừa đáp ứng được yêu cầu của xã hội vừa thỏamãn nhu cầu của chính các thành viên trong gia đình

Tuy việc sinh đẻ là nhu cầu tự nhiên, sinh học nhưng nó phải chịu sựquy định của xã hội tùy theo không gian và thời gian khác nhau vì nó liênquan mật thiết đến quá trình phát triển mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Chứcnăng này bao gồm các nội dung cơ bản là tái sản xuất, duy trì nòi giống; nuôidưỡng, nâng cao thể lực, trí lực; bảo đảm tái sản xuất nguồn lao động và sứclao động cho xã hội

Ở Việt Nam hiện nay, việc thực hiện chức năng tái sản xuất ra conngười đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm giải quyết Bên cạnh các giađình đã nhận thức được sự cần thiết của chính sách dân số - kế hoạch hóa gia

đình để có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, có điều kiện nuôi dạy con cái tốthơn; vẫn còn không ít gia đình quan niệm nhà đông con mới có phúc (Trờisinh voi, trời sinh cỏ), trọng nam khinh nữ (Nhất nam viết hữu, thập nữ viếtvô)… Đây là một trong những nguyên nhân gây ra nghèo đói, suy dinh dưỡng

ở trẻ em, đặc biệt là trẻ em sống ở nông thôn, kéo theo tình trạng thất học, mùchữ, trình độ dân trí thấp Vì vậy, yêu cầu cấp bách là giảm tỉ lệ sinh đẻ, thựchiện kế hoạch hóa gia đình nhằm ổn định dân số phù hợp với mức tăng trưởngkinh tế cũng như những điều kiện khác của đất nước trong hoàn cảnh hiện tại,trong tương lai gần

Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển vượt bậc của cách mạng khoahọc công nghệ, một mặt, thế hệ trẻ được quan tâm chăm sóc tốt hơn với sự hỗtrợ của các thiết bị hiện đại nhưng mặt khác, nó đang mở ra một xu hướngmới cho việc sinh sản bằng phương thức nhân bản con người Mặc dù vậy, xuthế tái sản xuất ra con người trong môi trường gia đình vẫn luôn luôn được xãhội ghi nhận, được dư luận đồng tình

Đảng và Nhà nước ta xác định nghèo đói, lạc hậu và gia tăng dân số cómối quan hệ khăng khít với nhau theo tỷ lệ thuận.Một chiến lược dân số hợp

lý sẽ là động lực để tạo ra nguồn nhân lực mới phù hợp với yêu cầu phát triểnkinh tế, văn hóa, xã hội Xuất phát từ điều này, Đảng, Nhà nước trong khi đưa

ra và thực hiện đường lối đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, luôn chútrọng đến hoạch định, thực hiện chiến lược tuyên truyền vận động về dân số.Cuộc vận động xã hội này đã được thể chế hóa thành luật, thể hiện trong Điều

2 - luật Hôn nhân và gia đình Theo đó, người dân được tuyên truyền nhữngkiến thức cần thiết để sinh con sao cho phù hợp với sức khỏe, điều kiện giađình cũng như yêu cầu của xã hội Chức năng sinh đẻ từ một quá trình tựnhiên chuyển sang quá trình tự giác Trước đây, chức năng sinh đẻ và nhu cầutình dục là không thể tách rời còn ngày nay, với những thành tựu của y họchiện đại, với sự ra đời của các biện pháp tránh thai, người ta tách được chức

năng sinh đẻ ra khỏi nhu cầu đáp ứng về tình dục Kế hoạch hóa gia đình làmột giải pháp hữu hiệu để phòng tránh tình trạng bùng nổ dân số.

Bên cạnh đó, khi đề cập đến chức năng tái sản xuất ra con người củagia đình, xã hội cũng cần lưu ý tới những gia đình vô sinh vì nhiều lý do khácnhau, quan tâm giúp đỡ họ, tạo điều kiện cho họ thực hiện tốt chức năng này

Thứ hai: Chức năng kinh tế và tổ chức đời sống gia đình

Trước hết, cần khẳng định lại rằng chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ rõ, xãhội loài người tồn tại và phát triển là do hai loại sản xuất quyết định: Một mặt

là sản xuất ra con người, mặt khác là sản xuất ra của cải vật chất Như vậy,hoạt động kinh tế và tổ chức đời sống vật chất là một chức năng cơ bản củagia đình Hoạt động kinh tế hiểu theo nghĩa đầy đủ gồm hoạt động sản xuấtkinh doanh, hoạt động tiêu dùng nhằm thỏa mãn nhu cầu ăn, mặc, ở, đi lại chocon người

Tùy theo trình độ phát triển của xã hội, gia đình có thể là đơn vị kinh tếhoạt động tự chủ hoặc gia đình vẫn làm kinh tế nhưng không hoạt động nhưmột đơn vị độc lập, tự chủ Tuy vậy, dù trong điều kiện nào, gia đình cũngphả đảm bảo nhu cầu sinh hoạt vật chất cũng như tinh thần cho các thànhviên Đồng thời, thông qua hoạt động kinh tế của mình, gia đình góp phần vàoviệc tái sản xuất ra của cải vật chất và những giá trị tinh thần cho cộng đồng

xã hội Để có thể phát huy mọi tiềm năng sáng tạo trong kinh tế, Đảng và Nhànước ta đề ra, thực hiện các chính sách sao cho mọi gia đình, mọi cá nhân cóthể làm giàu chính đáng thông qua hoạt động sản xuất kinh doanh trongkhuôn khổ pháp luật Theo đó, những gia đình và hộ gia đình công nhân viênchức, cán bộ hành chính sự nghiệp… cũng được khuyến khích lao động sángtạo, tăng thu nhập chính đáng từ lao động sáng tạo của mình Các loại giađình này không trực tiếp thực hiện chức năng sản xuất kinh doanh nhưngcũng thực hiện một nội dung quan trọng của hoạt động kinh tế

Với điều kiện hiện nay của nước ta, gia đình còn là đơn vị dịch vụ tiêuthụ Việc tiêu dùng này thường phụ thuộc phần lớn vào thu nhập và đóng gópchung từ kết quả lao động của các thành viên khi tham gia vào sản xuất Xãhội càng phát triển thì hoạt động chi tiêu, mua sắm các trang thiết bị phục vụcuộc sống càng đa dạng để thỏa mãn nhu cầu ngày càng gia tăng.

Thực hiện tốt chức năng kinh tế sẽ là một trong những tiền đề vật chấtvững chắc để tổ chức đời sống của gia đình, làm cho gia đình có những đónggóp nhất định vào việc tái sản xuất ra của cải vật chất, tinh thần cho xã hội

Tổ chức đời sống gia đình cũng là việc làm quan trọng vì nó hướng vàochăm lo đời sống mọi mặt của các thành viên, là điều kiện quan trọng cho cácthành viên yên tâm, phấn khởi, tích cực tham gia lao động, học tập ; người giàđược nghỉ ngơi, phụng dưỡng; trẻ nhỏ được nuôi dưỡng, giáo dục, có điều kiệnphát triển toàn diện, góp phần làm cho gia đình mình trở thành tổ ấm, thành cáinôi hình thành nhân cách cũng như nhận thức, tình cảm của con người

Dân gian có câu: “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” Ngoài ra, ông cha tacòn đúc rút nhiều kinh nghiệm khác nhau từ cuộc sống sinh hoạt của gia đình,khuyên mỗi thành viên cần biết quán xuyến, tổ chức tốt mức tiêu dùng saocho hợp lý, khoa học, có hiệu quả cao để từng gia đình sớm ổn định và nângcao đời sống, góp phần thúc đẩy xã hội ngày càng vững bước đi lên

Mặt khác, mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội là phát triển kinh tế gắn vớithực hiện bình đẳng xã hội, tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện,các thành viên trong gia đình được hưởng thụ hợp lý và chính đáng nhữngthành quả lao động mà mình làm ra Động viên các gia đình phát triển kinh tế,nâng cao thu nhập nhằm thỏa mãn các yêu cầu tiêu dùng lành mạnh để nângcao chất lượng cuộc sống là mục tiêu phấn đấu của sự nghiệp xây dựng Chủnghĩa xã hội Để làm được điều này, Đảng và Nhà nước cần quan tâm hơnnữa đến gia đình - tế bào của xã hội, trước hết, mỗi thành viên của gia đình

cần quan tâm lẫn nhau trong lao động sản xuất, trong tiêu dùng, trong cuộcsống nói chung.

Thứ ba: Chức năng giáo dục.

Giáo dục là lĩnh vực liên quan mật thiết tới sự phát triển bền vững củamọi quốc gia nói chung và sự phát triển toàn diện con người nói riêng ỞTrung Quốc, Đặng Tiểu Bình đã phát biểu rằng phải tìm mọi cách để giảiquyết tốt vấn đề giáo dục, cho dù ở các mặt khác phải nhẫn nại một chút,thậm chí hi sinh một chút về tốc độ Ông còn cho rằng kế hoạch lớn trăm nămphải lấy giáo dục là gốc

Giáo dục là chức năng quan trọng đặc biệt của gia đình bởi lẽ sinh con nuôi con - dạy con là những hoạt động không thể tách rời nhau trong môi trườnggia đình Thực hiện chức năng giáo dục gia đình là góp phần lớn vào việc hìnhthành nhân cách con người cũng như để duy trì, phát triển văn hóa gia đình

-Các Mác đã khẳng định rằng con người là một sinh vật - xã hội Saukhi lọt lòng mẹ, nếu đứa trẻ không được sống trong môi trường xã hội loàingười, không được hưởng chế độ giáo dục của gia đình, của xã hội thì đứa trẻ

sẽ không trở thành một con người theo đúng nghĩa Điều này được khoa họcchứng minh vì quá trình đứa trẻ lớn lên chủ yếu trong môi trường gia đìnhnên nó cần được quan tâm chăm sóc, giáo dục

Ông cha ta thường khuyên: “Dạy con từ thuở còn thơ” Vì vậy mà từ thuởthơ ấu cho đến lúc trưởng thành, con người được ông bà, cha mẹ và những ngườilớn tuổi nuôi dưỡng, truyền thụ cho những kinh nghiệm sống, những phẩm chấtđạo đức để trở thành công dân có ích của xã hội, người con, người cháu hiếuthảo của gia đình Giáo dục gia đình được thực hiện ở mọi chu trình sống củacon người với những nội dung và hình thức cụ thể, phong phú

Nội dung giáo dục gia đình tương đối toàn diện, bao gồm giáo dục trithức, kinh nghiệm, đạo đức, lối sống, nhân cách thẩm mỹ, ý thức cộng đồng.Giáo dục gia đình đối với con cháu được tiến hành thường xuyên, tỉ mỉ với

nhiều nội dung phong phú Trong đó, cha mẹ dạy con các chuẩn mực đạo đức,tình yêu thương con người, lòng biết ơn, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ, yêulao động, cách đối nhân xử thế, ý thức chấp hành pháp luật…

Phương pháp giáo dục của gia đình cũng rất đa dạng, chủ yếu làphương pháp nêu gương, thuyết phục, chịu ảnh hưởng không ít của tư tưởng,lối sống, tâm lý, gia phong của gia đình truyền thống Nuôi dưỡng, giáo dụcgia đình mang tính cá biệt đậm nét vì nó giáo dục thông qua tình cảm Trongkhi giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội không phân biệt sức khỏe, hoàn cảnhsống… thì giáo dục gia đình lại tính đến tất cả các yếu tố cụ thể của đối tượnggiáo dục bởi đó là môi trường đầu tiên giúp con người lớn lên, hình thànhnhân cách ban đầu cũng như những suy nghĩ đầu đời về cuộc sống Các cụthường nói “Giỏ nhà ai, quai nhà ấy” là vì vậy Văn hóa gia đình in dấu ấnđậm nét vào tâm hồn cũng như đời sống của cá nhân

Đời người phần lớn là sống trong môi trường gia đình để được hấp thụnhững thói quen làm người, học ăn, học nói, học gói, học mở Gia đình còndạy cho mỗi người học làm con, học làm cháu, học làm vợ, học làm chồng,học làm bố, làm mẹ, làm ông, làm bà Cứ như thế, các thế hệ nối tiếp nhausinh ra, lớn lên, trưởng thành

Trong điều kiện hiện nay, chất lượng giáo dục con người phải khôngngừng nâng cao Môi trường tạo ra chất lượng đó là gia đình, nhà trường, xãhội, nhưng chủ yếu nhất vẫn là gia đình - cái nôi nuôi dưỡng, phát triển nhâncách đạo đức, tình cảm, thẩm mỹ… Tuy thế, với sự chuyển dịch cơ cấu kinh

tế cùng với nó là sự phát triển của khoa học công nghệ, sự đa dạng và nhiềumầu sắc của văn hóa thì giáo dục gia đình cũng ít nhiều có sự thay đổi Bêncạnh những bậc phụ huynh vẫn quan tâm chăm sóc con cái mình, xã hội cònxuất hiện thêm những ông bố, bà mẹ phó mặc việc chăm sóc con mình chongười giúp việc, phó mặc việc dạy dỗ con cho nhà trường, xã hội Hoặckhông ít cha mẹ lại cảm thấy lúng túng, thậm chí là bất lực khi giáo dục con

em mình Ngoài ra, có những gia đình bố mẹ bận bịu với công việc làm ăn,buôn bán, lối sống thực dụng, coi trọng đồng tiền Điều này có ảnh hưởngkhông tốt đến nhân cách của trẻ.

Để thực hiện chức năng giáo dục gia đình có hiệu quả, chúng ta phảichú ý đến mối quan hệ không thể tách rời giữa gia đình - nhà trường - xã hội,tiến tới mục tiêu giáo dục tư tưởng và tình cảm lành mạnh cho thế hệ trẻ, gópphần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.Muốn giáo dục gia đình có hiệu quả thì ông bà, cha mẹ phải là tấm gươngsáng cho con cháu noi theo Mặt khác, những người lớn tuổi trong nhà cũngcần nâng cao hiểu biết về tâm sinh lý, về khoa học công nghệ sao cho giáodục gia đình đạt hiệu quả tốt nhất

Như vậy, chức năng nuôi dạy, giáo dục con cái là một chức năng hếtsức quan trọng Xã hội có sự hỗ trợ to lớn đến đâu cũng không thể thay thếđược gia đình Sự hình thành nhân cách gốc của trẻ em chịu ảnh hưởng củagiáo dục gia đình Việc hoàn thiện và củng cố nhân cách con người ở tuổitrưởng thành cũng như khi về già phần lớn do tác động của đời sống, sinhhoạt văn hóa của gia đình

Thứ tư: Chức năng thoả mãn nhu cầu tâm - sinh lý, tình cảm

Đây là một chức năng có tính văn hóa - xã hội của gia đình Nhiều vấn

đề tâm sinh lý thuộc về giới tính, thế hệ, dòng họ, huyết thống… thường đượcnảy sinh trong gia đình Đặc biệt, với gia đình hiện đại, độ vững bền của nókhông chỉ phụ thuộc vào sự ràng buộc về các mối quan hệ trách nhiệm giữacha mẹ - con cái, vợ - chồng, anh chị em với nhau… mà nó còn bị chi phốibởi các quan hệ tình yêu, tình cảm Gia đình là nơi thể hiện và cũng là nơi mànhu cầu tình cảm được đáp ứng Biết bao bộn bề của cuộc sống, những căngthẳng, mệt mỏi về thể xác, về tinh thần, những lo toan, những suy tính… tất

cả sẽ được giải quyết trong môi trường hòa thuận, ấm áp của tình yêu gia

đình Trên cơ sở đó, mỗi thành viên có thể sống khỏe mạnh hơn, lạc quanhơn, tự tin vào bản thân mình hơn, hăng say lao động hơn, yêu cuộc sống hơn.

Có thể thấy rằng gia đình là tổ ấm, là chỗ dựa cả về vật chất lẫn tinhthần Ở đó, người ta tìm thấy sự đùm bọc, chia sẻ, giúp đỡ, hy sinh cho nhau,tìm thấy niềm hạnh phúc của đời người Sức mạnh của tình cảm gia đìnhkhiến con người ta có thêm sức mạnh để vượt qua biết bao khó khăn, vươn tớithành công

Thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý, tình cảm còn là một chức năng đặc thùcủa gia đình mà không tổ chức xã hội nào làm được Xã hội thừa nhận sự thỏamãn nhu cầu này trong gia đình là nhu cầu hiển nhiên, thông qua đó, mọi ngườivừa tự nhận thức về mình, về trách nhiệm, nghĩa vụ của bản thân vừa có lợi íchtrong sự thống nhất của mái ấm gia đình Các thành viên khác nhau về lứa tuổi,giới tính, trình độ, tính cách, diễn biến tâm trạng… nên mức độ thỏa mãn nhucầu tâm sinh lý cũng như tình cảm là khác nhau Do vậy, bản thân mỗi thànhviên phải tự điều chỉnh cách ứng xử của mình sao cho phù hợp

Trong gia đình Việt Nam hiện nay, việc thực hiện chức năng này tácđộng mạnh mẽ đến sự tồn tại của hôn nhân, hạnh phúc gia đình Sự rạn nứttrong các mối quan hệ tình cảm gia đình không những ảnh hưởng xấu đếngia đình ấy mà nó còn tác động không tốt đến xã hội Thực trạng nói trênđòi hỏi chúng ta phải quan tâm hơn nữa đến yếu tố tình cảm của gia đình,góp phần tích cực vào việc củng cố các quan hệ xã hội, tạo cho xã hội sựphát triển bền vững

Trên đây là những chức năng cơ bản nhất của gia đình Chúng có mốiquan hệ hữu cơ với nhau, tác động mạnh mẽ đến tiến bộ xã hội nói chung Tất

cả các thành viên trong gia đình có trách nhiệm vun đắp cho tổ ấm của mình

Tóm lại, gia đình là một thiết chế đa chức năng Với việc thực hiện các

chức năng của mình, nó tác động đến xã hội nhằm xây dựng con người mới,

năng nói trên chỉ mang tính chất tương đối Trong những không gian và thờigian khác nhau thì nội dung, vị trí của mỗi chức năng có sự thay đổi cho phùhợp với tình hình thực tế.

1.2 Chức năng giáo dục của gia đình đối với trẻ em

1.2.1 Quan niệm về trẻ em và chức năng giáo dục của gia đình đối với trẻ em

Thứ nhất: Quan niệm về trẻ em

 Khái niệm trẻ em

Trước hết, cần khẳng định rẳng trẻ em là niềm hạnh phúc của gia đình,

là tương lai của dân tộc Chúng ta quan niệm: “Trẻ em hôm nay, thế giới ngàymai” cũng là vì vậy

Đề cập đến khái niệm về trẻ em, Liên hiệp quốc đã đưa ra quan niệmcủa mình trong Điều 1 của Công ước về quyền trẻ em như sau: “Trẻ em đượcxác định là người dưới 18 tuổi, trừ khi luật pháp quốc gia quy định tuổi thànhniên sớm hơn” Từ trước đến nay đã có nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnhvực khác nhau nghiên cứu về trẻ em như các ngành tâm lý học, luật học, tộiphạm học, y học, xã hội học…

Ở nước ta, từ phương diện tâm lý học, TS Minh Chí ở Viện tâm lý họcthuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng: Trẻ em Việt Nam là trong 17 tuổihay dưới 18 tuổi vì các chức năng tâm lý thần kinh cao cấp chưa hoạt độngtheo quỹ đạo chiến lược làm việc của hai bán cầu não như người trưởngthành Trong cuộc sống cũng như trong nghiên cứu, rất nhiều người có cùngquan điểm như trên

Còn theo GS Phạm Tất Dong, 16 tuổi là giới hạn để xác định phạm trùtrẻ em ở Việt Nam Lý do khiến ông khẳng định như trên là vì hết tuổi 15 thìđội viên đội Thiếu niên tiền phong có thể chuyển lên Đoàn thanh niên Cộngsản Hồ Chí Minh

Pháp luật nước ta thì quy định: “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới

16 tuổi”

Như vậy, trẻ em là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất cũng như

về tâm sinh lý, trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống của trẻ bị hạn chế,thiếu những điều kiện và bản lĩnh tự lập, khả năng kiềm chế chưa cao, dễ bịkích động lôi kéo vào những hoạt động phiêu lưu mạo hiểm Cuộc sống củacác em thiên về tình cảm, dễ xúc động, dễ hành động theo cảm tính… Điềunày đòi hỏi các bậc phụ huynh phải hết sức khéo léo, am hiểu tâm lý của trẻnhỏ, uốn nắn nhẹ nhàng sao cho có hiệu quả vì trẻ ở mỗi lứa tuổi lại có nhữngđặc điểm không giống nhau

 Vị trí của trẻ em đối với sự phát triển xã hội

Tổ chức Liên Hiệp Quốc ngay từ những ngày đầu mới ra đời đã quantâm đến trẻ em Một trong những hành động trước hết của tổ chức này làthành lập Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (viết tắt là UNICEF) Vấn đề trẻ emchính thức được khẳng định và thừa nhận trong Tuyên ngôn Giơnevơ vềquyền trẻ em do Hội Quốc liên thông qua vào năm 1924 dựa trên cơ sở Hiếnchương về quyền trẻ em năm 1923

Tuy nhiên, việc bảo vệ trẻ em đòi hỏi phải có một khuôn khổ và chuẩnmực được cộng đồng quốc tế nhất trí Đó là ý tưởng về một Công ước quốc tế

về quyền trẻ em Công ước được soạn thảo trong suốt 10 năm Nó có hiệu lực

và trở thành Luật quốc tế từ ngày 2 tháng 9 năm 1990

Việt Nam phê chuẩn Công ước này vào ngày 20 tháng 2 năm 1990nhưng vấn đề trẻ em đã được quan tâm từ rất sớm Chủ tịch Hồ Chí Minh lúcsinh thời thường nhắc nhở:

“Trẻ em như búp trên cành

Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan”

Bác nhắc nhở: “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dântộc Việt Nam có được sánh vai với các cường quốc năm châu hay không,chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu”.

Người còn kêu gọi: “Vì tương lai của con em ta, dân tộc ta, mọi người,mọi ngành phải quyết tâm chăm sóc, giáo dục các cháu bé cho tốt”

Đảng, Nhà nước ta xác định mọi chủ trương phát triển kinh tế - xã hộitrước hết phải hướng vào mục tiêu phát triển con người, nâng cao chất lượngcuộc sống, đem lại hạnh phúc cho con người, trước hết là trẻ em

Trong mỗi gia đình, trẻ em là niềm hạnh phúc, niềm hi vọng, niềm tựhào của không ít gia đình Việt Đó là người kế tục sự nghiệp của cha ông,dòng họ… Vì thế, các em cần được chăm sóc, giáo dục tốt, nếu không sẽ ảnhhưởng xấu không chỉ đến gia đình mà là cả xã hội

Thứ hai: Chức năng giáo dục của gia đình đối với trẻ em

Công ước về quyền trẻ em của Liên Hiệp Quốc coi trọng vai trò của giađình - nhóm xã hội cơ bản và môi trường tự nhiên cho sự phát triển cuộc sốnghạnh phúc của trẻ em Gia đình đồng thời là phòng tuyến hàng đầu và quantrọng nhất trong việc bảo vệ trẻ em Nhà nước có trách nhiệm lớn lao trongviệc hỗ trợ gia đình thực hiện quyền trẻ em

Mặc dù thành phần cũng như cấu trúc của gia đình ngày nay đã cónhiều thay đổi, song, gia đình vẫn là nơi có trách nhiệm trước tiên trong việcnuôi nấng, bảo vệ trẻ nhỏ Các em tiếp thu những chuẩn mực và giá trị vănhóa từ chính gia đình của mình Sự phát triển đầy đủ, hài hòa của trẻ em nằmngay trong môi trường gia đình

Người ta thường nói con người muốn trở thành người cần phải có giáodục Đó gần như là một chân lý được đúc kết trong lịch sử phát triển của nhânloại Quá trình nuôi dưỡng con người bắt đầu từ trong bào thai của người mẹ.Khi cất tiếng khóc chào đời thì sứ mệnh nuôi dưỡng, giáo dục đứa trẻ khôngthể giao phó hay chuyển nhượng cho tổ chức nào có trách nhiệm hơn, tốt đẹp

hơn là gia đình Đây là trường học đầu tiên của mỗi con người qua suốt cuộcđời Theo A C Macarenkô: “Những gì mà bố mẹ đã làm cho con trước 5tuổi, đó là 90% kết quả của quá trình giáo dục” [48, tr.10] Kinh nghiệm củaông cha ta là:

“Uốn cây từ thuở còn non

Dạy con từ thuở con còn trẻ thơ”

Việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình có ý nghĩa mạnh mẽ,sâu sắc không chỉ đối với tuổi thơ mà còn có ý nghĩa với suốt cuộc đời Muốnvậy, cha mẹ phải thường xuyên tạo ra môi trường sống có tác dụng giáo dục,giúp con cái hình thành và phát triển toàn diện nhân cách của một công dântương lai sống có ích cho xã hội Thực chất, đây là công việc xã hội hóa đứatrẻ, biến sinh thể tự nhiên thành một thực thể xã hội có khả năng hòa nhập,thích nghi, học tập cũng như lao động theo yêu cầu của xã hội Từ nền vănhóa gia đình, đứa trẻ càng lớn lên, càng trưởng thành lại càng tiếp xúc với nềnvăn hóa rộng hơn, phong phú hơn thông qua các hoạt động xã hội

Mặc dù quá trình xã hội hóa đứa trẻ không phải hoàn toàn do giáo dụcgia đình quyết định nhưng cha mẹ với tư cách là những nhà giáo dục đầu tiên,khởi nguồn cho việc hình thành, phát triển các yếu tố nhân cách gốc, tạo nềnmóng cho việc tiếp thu giáo dục nhà trường, giáo dục của các đoàn thể xã hộikhác một cách có hiệu quả

Giáo dục gia đình đối với trẻ em có những nét đặc thù mà giáo dục nhàtrường và xã hội không có được Đó là giáo dục chủ yếu bằng tình cảmthương yêu vô bờ bến của cha mẹ, ông bà, những người lớn tuổi - nhữngngười sẵn sàng dành tất cả những điều kiện tốt nhất cho con em mình để giáodục chúng nên người

Đồng thời, chúng ta cần khẳng định lại rằng giáo dục gia đình là nềngiáo dục toàn diện, vừa cụ thể hóa vừa có tính cá biệt hóa rất cao Cha mẹ dạy

vô cùng tinh tế Nó là sự hội tụ của toàn bộ sức mạnh truyền cảm, đồng cảmgiữa chủ thể giáo dục với đối tượng được giáo dục chính là giữa cha mẹ vàcon cái Kết quả giáo dục trẻ em trong gia đình không phụ thuộc nhiều vàocác điều kiện kinh tế vật chất G Bốc - li thấy rằng “Có một thực tế lạ lùng làphần lớn những thiên tài đều có những bà mẹ tuyệt vời mà họ nhận được ởngười mẹ nhiều hơn là ở người cha” P E Decgonxki thì đi đến kết luận “Tộilỗi và công lao của trẻ phần lớn thuộc về trí tuệ và lương tâm của bố mẹchúng” [63, tr.28].

Tóm lại, chức năng giáo dục của gia đình là chức năng đặc biệt quan

trọng mà không một đơn vị, tổ chức nào có thể thay thế hoàn toàn cho giađình Bởi thế, cần chống lại những quan điểm cho rằng trong xã hội hiện đại,chức năng giáo dục trẻ em của gia đình đã được chuyển giao cho các thiết chế

xã hội khác như trường lớp các cấp học từ nhà trẻ, mẫu giáo đến cao hơn Nếunhư quan niệm gia đình trong xã hội hiện đại chỉ là nơi có chức năng sinh đẻ

và thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lý, tình cảm thì đó là điều hoàn toàn sai lầm

1.2.2 Nguyên tắc thực hiện giáo dục gia đình đối với trẻ em

Thứ nhất: Nguyên tắc tôn trọng nhân cách của trẻ.

Trước kia, đặc biệt là trong các chế độ xã hội phong kiến, “cha mẹ đặtđâu con ngồi đấy” nghĩa là cha mẹ có toàn quyền đối với con cái Trẻ em bịtước bỏ những quyền lợi chính đáng Quyền trẻ em đã được tổ chức LiênHiệp Quốc khẳng định trong công ước về quyền trẻ em gồm 54 điều Đây làvăn kiện quan trọng nhất về quyền con người của trẻ em trong hệ thống phápluật quốc tế về quyền con người

Trên thực tế, chúng ta cần chống lại những hành vi giáo dục của cha mẹtheo kiểu cưỡng bức, áp đặt, mắng mỏ, đánh đập con cái Điều này thủ tiêubiết bao nhiêu nguyện vọng, nhu cầu chính đáng của con trẻ Nhân cách đangbước đầu được hình thành của con rất dễ bị tổn thương Vì vậy, các bậc làm

cha, làm mẹ phải hết sức lưu ý, tránh gây ra những tình huống đáng tiếc trênbước đường dẫn dắt, giáo dục đứa con thân yêu của mình.

Thứ hai: Nguyên tắc nghiêm khắc, khoan dung, độ lượng

Bố mẹ muốn thực hiện được nguyên tắc này thì trước hết, họ phảinghiêm khắc với chính bản thân mình thể hiện ở sự mẫu mực trong lời ăntiếng nói và quan trọng hơn hết là những gì họ làm Phụ huynh của các emphải là người công dân gương mẫu của xã hội, người chủ thực sự đáng kínhcủa gia đình, người bạn tin cậy của con cái… Với tất cả những điều đó, cha

mẹ có thể đặt ra những yêu cầu cao đối với con cái, nghiêm khắc giúp contrưởng thành A C Makarenkô đi đến kết luận rằng sự nghiêm khắc, ngaythẳng, ý thức bổn phận và phẩm giá con người của bố mẹ là những đức tínhcần thiết để giáo dục con

Mặt khác, khi đề cập đến nguyên tắc nghiêm khắc khi giáo dục controng gia đình, các cụ xưa có câu:

“Yêu cho roi, cho vọt

Ghét cho ngọt, cho bùi”

Nói như vậy không có nghĩa là lạm dụng roi vọt mà cha mẹ chỉ dùngphương pháp này khi nào thực sự cần thiết, tránh tình trạng đánh đập con mộtcách thô bạo, ảnh hưởng không tốt đến tình cảm, ý thức, nhân cách của con.Nghiêm khắc là cần thiết nhưng nếu nghiêm khắc đến mức cực đoan có thể sẽgây ra hậu quả Trên thực tế, ở nước ta cũng đã xảy ra những tình trạng đángtiếc do cha mẹ áp dụng bạo lực khi nuôi dạy con

Nghiêm khắc cần phải kết hợp với khoan dung, độ lượng, không địnhkiến, không cố chấp, không áp đặt… khi con cái đã ý thức được sai lầm.Khoan dung, độ lượng thường xuất phát từ cội nguồn tình thương yêu vô bờ

mà cha mẹ dành cho đứa con máu mủ mình đã sinh ra Khoan dung, độ lượnggiúp các bậc cha mẹ kìm nén được sự nóng giận, tự chủ trước những tình

huống gia đình Tuy nhiên, các bậc phụ huynh cũng cần thấy rằng nó khônghoàn toàn đồng nhất với thái độ quá dễ dãi, chiều chuộng thái quá.

Công ước về quyền trẻ em của Liên Hiệp Quốc quy định: “Nhà nướcphải tôn trọng các quyền, các trách nhiệm của cha mẹ và các thành viêntrong gia đình mở rộng, để hướng dẫn trẻ em một cách phù hợp với sự pháttriển năng lực của các em” - Điều 5, “Cha mẹ có trách nhiệm hàng đầutrong việc nuôi dạy con cái và Nhà nước phải giúp họ thực hiện tráchnhiệm ấy Nhà nước phải giúp đỡ một cách thích hợp cha mẹ trong việcnuôi dạy con cái” - Điều 18

Thứ ba: Nguyên tắc yêu thương

Trẻ em là một sinh thể non nớt, lúc chưa chào đời con cộng sinh với

mẹ, hoàn toàn phụ thuộc vào mẹ Người mẹ với dòng sữa ngọt ngào, với ánhmắt dịu dàng, nụ cười hiền hậu, lời ru chan chứa yêu thương… Tất cả nhữngđiều ấy góp phần đặt nền móng cho nhân cách cũng như năng khiếu của trẻsau này Nhà thơ Chế Lan Viên từng viết:

“Con dù lớn vẫn là con của mẹ

Đi suốt đời lòng mẹ vẫn theo con”

Lời ru của mẹ đã đi vào tiềm thức của không ít người Nó cất lên sựngọt ngào, êm ái đúng như lời của một bài hát: lời ru yêu thương của mẹ códòng sông biếc xanh, có đàn cò trắng bay, đung đưa lũy tre làng, mênh mangbiển lúa vàng, lung linh cả trời sao Lời ru từ cành nôi, theo con suốt cuộc đời,ngọt ngào khi xuân tới, xua tan lạnh giá mùa đông…

Tuy nhiên, để trẻ có được sự phát triển hài hòa thì các em con cần sựdìu dắt, chỉ bảo của người cha Mẹ cha giúp con hình thành nhân cách vànhững giá trị văn hóa tinh thần của gia đình Tình thương yêu của cha mẹđược thể hiện qua những cử chỉ, ánh mắt, lời nói, lời dạy… có sức thu hútmạnh mẽ đối với con cái Mọi hành động, việc làm đều phải xuất phát từ tìnhthương yêu thì việc giáo dục con của cha mẹ mới đem lại kết quả tốt Tình

yêu, hạnh phúc của cha mẹ vừa là phương thức giáo dục vừa là nội dung đạo

lý cho con trẻ

Thứ tư: Nguyên tắc quyền uy của cha mẹ trong giáo dục gia đình.

Quyền uy được hiểu là quyền lực và uy tín của cha mẹ với con cái Quyền

uy của bố mẹ có vai trò rất to lớn đối với vấn đề giáo dục con cái trong gia đình,giúp trẻ hình thành và phát triển nhân cách Bởi thế mà có những bậc cha mẹ khisai bảo con khiến chúng thực hiện một cách nghiêm túc, nhưng cũng có không íttrường hợp hoàn toàn ngược lại Điều này cũng phản ánh một phần quyền uy của

bố mẹ ảnh hưởng đến con cái họ Vậy, cha mẹ phải làm gì để có uyền uy tronggia đình, đặc biệt là trong việc giáo dục con cái ?

Để trả lời cho câu hỏi trên quả là không dễ dàng Một trong những cơ

sở để xây dựng quyền uy của những người làm bố, làm mẹ có thể nằm ngaytrong cuộc sống lao động, trong các hành vi đạo đức đối nhân xử thế, trongviệc thực hiện nghĩa vụ của người công dân chân chính của xã hội… Nếu cha

mẹ hoàn thành các trách nhiệm nêu trên một cách trung thực, nhiệt tình vớinhững cử chỉ, hành vi cao đẹp, lương thiện… sống có nhân cách thì đó sẽkhông những là một tấm gương tốt cho con cái noi theo, mà điều đó còn tạo

ra uy quyền cho cha mẹ

Nhà giáo dục xuất sắc A C Makarenkô - một trong những người đãdày công trong nghiên cứu về giáo dục gia đình, cho rằng có mười loại uyquyền giả tạo, ví dụ như quyền uy xây dựng trên sự mua chuộc, quyền uy xâydựng trên sự cách biệt, dựa trên sự nói lý… Để tránh tạo quyền uy giả, cha mẹcần xác định quyền uy trong giáo dục con cái ở môi trường gia đình là mộtphương tiện quan trọng, thường xuyên xuất hiện trong suốt quá trình Quyền

uy thực sự của cha mẹ có sức mạnh to lớn, có ý nghĩa tích cực giúp con hìnhthành nhân cách, bản chất tốt đẹp

1.2.3 Nội dung giáo dục chủ yếu

Phần lớn trẻ em là đối tượng được quan tâm trong các gia đình Trướckia cũng như ngày nay, giáo dục gia đình không có một chương trình, kếhoạch nhất định được soạn thảo như giáo dục ở nhà trường và xã hội nóichung nhưng nó lại có nội dung hết sức phong phú gắn liền với thực tiễn cuộcsống Dưới đây là một số nội dung chủ yếu:

Một là: Giáo dục hành vi đạo đức

Đạo đức là phạm trù được nghiên cứu từ rất lâu Nó không xa lạ vớicuộc sống con người nhưng cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất.Theo chúng tôi, đạo đức là những quy định, những chuẩn mực ứng xử trongquan hệ của con người với nhau cũng như với tự nhiên và xã hội Nó là thànhphần cơ bản của nhân cách, phản ánh bộ mặt cá nhân của mỗi con người Đểđánh giá một con người có đạo đức hay không, người ta thường căn cứ vàohành vi của người đó Hành vi đạo đức thường được biểu hiện qua cách đốinhân xử thế, lời ăn tiếng nói, nếp sống…

Với truyền thống đạo đức của dân tộc, các bậc cha mẹ thường xuyên giáodục trẻ em biết giữ gìn những giá trị đạo đức bền vững, mang cốt cách dân tộc,gia đình như là một động lực tinh thần giúp con phấn đấu vươn lên Đó là lòngyêu nước thương người, nhân nghĩa, trọng đạo lý, trọng nghĩa tình, tinh thần anhdũng trong chiến đấu, cần cù trong lao động Không chỉ có thế, họ còn dạy chocon em mình truyền thống tốt đẹp của gia đình, những nề nếp gia phong thể hiện

ở lòng kính trọng, sự hiếu thảo, sự chăm sóc ông bà, cha mẹ, những người lớntuổi Đạo làm con phải hiểu được công lao trời biển của cha mẹ:

“Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ, kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”

Ngoài ra, giáo dục gia đình còn giúp con trẻ biết đoàn kết, thương yêu,nhường nhịn, sẻ chia, giúp đỡ anh chị em:

“Anh em như thể chân tay

Rách lành đùm bọc, giở hay đỡ đần”

Mặt khác, dù sống trong xã hội nào, con người cũng phải có lòng nhân

ái, yêu thương, đồng cảm với người khác Vì vậy, gia đình phải có tráchnhiệm giáo dục phẩm chất đạo đức đó cho con cái nhằm giúp các em sớmhình thành và phát triển những yếu tố nhân cách của người công dân vị tha,biết dung hòa quyền lợi cá nhân với lợi ích tập thể

Ngoài ra, trẻ em còn cần được giáo dục nhiều phẩm chất đạo đức khácnhư tính trung thực, thật thà, khiêm tốn, dũng cảm… Gia đình với tư cách làtrường học đầu tiên của con trẻ cần phối hợp với giáo dục nhà trường và xãhội để từng bước hình thành và hoàn thiện nhân cách tốt cho trẻ thơ

Hai là: Giáo dục tri thức căn bản

Gia đình là thiết chế giáo dục cơ sở, trung tâm đào tạo đầu tiên giúpđứa trẻ tập từng bước đi vào cuộc sống Gia đình chuẩn bị cho trẻ có thể pháttriển đầy đủ tiềm lực của nó và đóng vai trò hữu ích trong xã hội khi đến tuổitrưởng thành

Cuộc tập sự bắt đầu từ khi đứa bé mới sinh ra Từ lúc đó đến 6 thángtuổi là giai đoạn mấu chốt để hình thành sự thông minh, nhân cách và cáchứng xử xã hội của trẻ em Gia đình sẽ cung cấp cho trẻ những hiểu biết từnhững điều đơn giản nhất như cách xưng hô, cách chào hỏi, cách ăn, cáchnói… đến những kinh nghiệm trong lao động sản xuất nông nghiệp, hướngdẫn các công việc nhà… và kể cả ý thức tôn trọng bản thân mình Những trithức căn bản mà các em học được từ giáo dục gia đình sẽ là hành trang màmỗi con người mang theo trong suốt cuộc đời, tạo điều kiện thuận lợi cho mộttương lai tươi sáng

Ba là: Giáo dục thái độ, kỹ năng lao động

Lao động là tiêu chí quan trọng để đánh giá đạo đức, tài năng của conngười trong bất cứ xã hội nào Vì vậy, giáo dục thái độ, kỹ năng, thói quen laođộng đối với con người là hết sức cần thiết phải bắt đầu từ thuở ấu thơ, gópphần hình thành nhân cách gốc cho con trẻ, giúp các em biết tôn trọng mọiloại lao động chân tay cũng như trí óc vì nó tạo ra sản phẩm vật chất hoặc tinhthần cần thiết phục vụ nhu cầu đời sống con người, đúng như nhà thơ HoàngTrung Thông từng nói :

“Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm”

Trên cơ sở đó, gia đình cần giáo dục cho trẻ em biết tôn trọng, quý mếnmọi người lao động bởi lẽ bất cứ nghề nghiệp nào cũng cần thiết cho xã hội

và có thái độ lao động tự giác từ giản đơn đến phức tạp tùy theo các độ tuổikhác nhau

Mặt khác, giáo dục thái độ, kỹ năng, thói quen lao động cần kèm theo ýthức trách nhiệm quý trọng những sản phẩm của lao động Trong gia đình, cácbậc cha mẹ cũng cần quan tâm giáo dục theo đặc điểm giới tính của các con

Ví dụ: con gái dạy học “nữ công gia chánh” như thêu thùa, nội trợ… Tuynhiên, lao động chủ yếu của các em là lao động học tập vì nó cần thiết chotương lai và nó sẽ theo con người đến suốt cuộc đời

Bốn là: Giáo dục thể chất và thẩm mỹ

Như chúng ta đã biết, mỗi con người có được khỏe mạnh, trường thọhay không là kết quả của một quá trình chăm sóc sức khỏe từ thời thơ ấu chođến khi về già, trong đó, sự phát triển thể chất ở lứa tuổi thanh thiếu niên có ýnghĩa hết sức đặc biệt vì đó là lứa tuổi phát triển mạnh mẽ nhất tất cả các cơquan của cơ thể

Giáo dục thể chất cho trẻ ở trong gia đình trước hết phải quan tâm đếnchế độ ăn uống, luyện tập thể dục thể thao, tổ chức vui chơi, giải trí… Đối với

nhiều gia đình nông dân, do điều kiện kinh tế chưa khá giả nên phần lớn, cha

mẹ thường chỉ lo cho con ăn uống đầy đủ đã là một điều đáng ghi nhận, cònviệc tổ chức vui chơi thì các em thường tham gia khi hoạt động ngoài xã hộinhư ở trường, ở lớp, ở thôn làng…

Giáo dục thẩm mỹ để trẻ biết yêu cái đẹp Xã hội càng văn minh, hiệnđại thì con người nói chung càng hướng tới cái đẹp, có nhu cầu về hưởng thụcái đẹp nhiều hơn, phong phú hơn, đa dạng hơn Ngày nay, xu hướng quốc tếhóa đã và đang mở ra khả năng giao lưu về văn hóa giữa các quốc gia Giađình phải có những định hướng nhất định cho con cái mình trong việc đónnhận nhận giá trị văn hóa mới sao cho phù hợp, đồng thời dạy các em biếttrân trọng những giá trị của văn hóa truyền thống tốt đẹp mà các thế hệ chaông để lại

1.2.4 Phương pháp giáo dục cơ bản

Thứ nhất: Phương pháp nêu gương

Nêu gương là phương pháp cơ bản, được nhiều người sử dụng và manglại hiệu qua cao trong giáo dục gia đình đối với trẻ em Sự gương mẫu của cha

mẹ, những người lớn tuổi là cơ sở tạo lập uy tín cho con trẻ Nó còn làm tăngthêm lòng kính trọng, thương yêu, sự tin cậy, có tác dụng khuyến khích conbiết ngoan ngoãn vâng lời, thực hiện lời dạy bảo của cha mẹ Đặc biệt là khicon còn bé, sự gương mẫu của mẹ cha được xem như những động tác mẫucho con bắt chước Theo năm tháng con lớn dần lên, sự gương mẫu ấy lạicàng cần thiết và có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều

Sự gương mẫu của cha mẹ trong nếp sống hàng ngày có ảnh hưởng trựctiếp đến niềm tin, nếp nghĩ, cách ứng xử và hành động của trẻ em Có người

đã từng nói rằng: “Không gì có thể tác dụng lên tâm hồn non nớt của trẻ mạnhhơn quyền lực của sự làm gương, còn giữa muôn vàn tấm gương thì không có

gì gây ấn tượng sâu sắc và bền chặt bằng sự mẫu mực của bố mẹ” [18, tr.62]

Trong thực tế cuộc sống đa dạng muôn màu, muôn vẻ, có những bậccha mẹ gương mẫu nhưng giáo dục gia đình lại thất bại và ngược lại, cónhững ông bố, bà mẹ không mẫu mực nhưng con cái họ vẫn trở thành ngườitốt Nguyên nhân là do đâu ? Có nhiều nguyên nhân khác nhau, song, chủ yếu

là vì trẻ em vừa là khách thể chịu sự giáo dục của gia đình, đồng thời, các emlại là chủ thể đối với những hành vi của bản thân mình, có thể tự giáo dục, tựquyết định việc hình thành, phát trển nhân cách cho mình

Thứ hai: Phương pháp rèn luyện thói quen

Rèn luyện để trẻ em có những thói quen tốt là phương pháp quan trọng,cần thiết khi các em ở mọi lứa tuổi Phương pháp này được áp dụng khácnhau khi trẻ ở những tuổi khác nhau Hơn nữa, nó còn phụ thuộc vào hoàncảnh, điều kiện sống của từng gia đình

Muốn rèn luyện cho con những thói quen tốt đòi hỏi người lớn phải tiếnhành một cách kiên trì, bền bỉ, không nóng vội Bởi lẽ, thói quen hình thànhkhông phải trong một sớm, một chiều Đó là cả một quá trình, cần tuân theomột chế độ nhất định Mẹ cha nên thường xuyên thuyết phục, hướng dẫn, theodõi việc rèn luyện của con với một chế độ hợp lý, lặp đi lặp lại nhiều lầnthành thói quen cần thiết như một nhu cầu không thể thiếu trong nếp sống của

cá nhân mỗi em Những thói quen xấu cần được sửa chữa dần dần Trẻ rất cần

sự giúp đỡ của những người lớn tuổi

Thứ ba: Phương pháp khen thưởng

Khen thưởng là hình thức biểu thị sự ghi nhận những đánh giá tốt đẹptrước những cố gắng, những thành tích mà ai đó đã thực hiện được Nó khiếncho ai được khen thưởng cũng cảm thấy tự hào về chính bản thân mình, tựhào về những việc mình làm Qua đó, người được khen thưởng tự tin hơn,mong muốn tiếp tục làm những việc tốt hơn

Khi giáo dục gia đình, cha mẹ cần lưu ý nên khen thưởng con lúc nàocho thích hợp, tránh để trẻ có tâm lý là dù đạt được kết quả như thế nào đi nữa

cũng được cha mẹ khen thưởng Khen thưởng quá dễ dãi sẽ làm mất đi ýnghĩa giáo dục của phương pháp này Các bậc cha mẹ cần xác định mục đíchkhen thưởng là khuyến khích con mình cố gắng hơn nữa, nỗ lực nhiều hơnnữa để làm những việc có ích khiến cha mẹ vui lòng, mọi người ngợi khen.

Trên thực tế, có những trẻ không cần khen mà chỉ cần vật thưởng cógiá trị, thậm chí là vòi vĩnh vật thưởng Điều này chứng tỏ cha mẹ các em đã

sử dụng phương pháp khen thưởng chưa đúng mực, dùng các vật thưởng đểmua chuộc trẻ Ngoài ra, có người lại khen thưởng quá mức làm con trẻ trởnên kiêu ngạo… Tất cả những sai lầm đó nếu không nhanh chóng được khắcphục sẽ làm cho cha mẹ thất bại trong việc giáo dục con em mình

Thứ tư: Phương pháp kỷ luật, trừng phạt

Con trẻ không tránh được những hành động chưa thực sự đúng đắn,thậm chí là những sai lầm làm tổn hại đến lợi ích chung của gia đình hay cộngđồng Vì vậy, trẻ cần được uốn nắn, điều chỉnh, nhưng điều chỉnh như thế nàolại có nhiều cách thức khác nhau Một trong những cách thức đó là sử dụngphương pháp kỷ luật, trừng phạt nhằm thể hiện thái độ không đồng tình, phảnđối của cha mẹ trước những hành động sai trái của trẻ Mục đích cao nhất củaphương pháp này là giúp trẻ em nhận thức đầy đủ những hành vi sai trái củamình Dân gian có câu :

“Yêu cho roi, cho vọt

Ghét cho ngọt, cho bùi”

Tuy nhiên, có không ít phụ huynh đã dùng đến roi vọt trong cơn tứcgiận, gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với con cái Nhiều cha mẹ quá hà khắcvới con trẻ, đánh đập con tàn nhẫn, khiến trẻ không còn thấy sự yêu thương,không ai che trở Trong những trường hợp như vậy, trừng phạt không có tácdụng mà còn gây ra tác hại

Trên thực tế, không có một phương pháp giáo dục nào là toàn năng

dục như Xu-khôn-lin-xki khẳng định: “Nếu chỉ giáo dục bằng một cách thứcnào đó thôi thì cũng như cố chơi bản giao hưởng “Anh hùng ca” của Bettôventrên một phím đàn Chỉ có sự hài hòa mới giáo dục được” [18, tr.70].

Mặt khác, khi sử dụng bất kỳ một phương pháp nào cũng phải có giới

hạn nhất định Ma-ka-ren-kô từng nói rằng bất kỳ một phương pháp giáo dụcnào của gia đình cũng phải có mức độ và vì vậy phải tự giáo dục cho mình ýthức mức độ

Tóm lại, gia đình là một thiết chế xã hội, là tế bào của xã hội và là tổ

ấm của mỗi con người Nó được hình thành trên cơ sở các mối quan hệ, trong

đó, hai mối quan hệ cơ bản nhất là hôn nhân, huyết thống Theo thời gian,mặc dù gia đình có nhiều hình thức khác nhau nhưng nó đã ra đời, sẽ luôn tồntại và phát triển cùng với xã hội loài người Gia đình đảm nhiệm nhiều chứcnăng khách quan do hoàn cảnh lịch sử quy định Giáo dục gia đình luôn làmột trong những chức năng quan trọng, góp phần quyết định việc hình thành,phát triển nhân cách cho trẻ em nói riêng, nhân cách con người Việt Nam nóichung

Giáo dục trẻ em trong các gia đình là một khâu thiết yếu của hệthống giáo dục nói chung Ở nước ta, nông dân vẫn chiếm đa số trong cơcấu dân cư Với những ưu thế đặc thù mà không một thiết chế xã hội nào

có được, vai trò giáo dục của gia đình nông dân ngày càng được quan tâmhơn, nhờ đó mà hiệu quả giáo dục không ngừng tăng lên, đáp ứng nhu cầucủa các gia đình và xã hội

Trong bối cảnh đất nước đổi mới, cùng với quá trình xây dựng gia đình

ấm no, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc thì việc nâng cao vai trò giáo dục trẻ emcủa gia đình nông dân sẽ góp phần to lớn tạo nên sức mạnh nội sinh để đàotạo thế hệ trẻ ở nông thôn phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu ngày càng caocủa sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đổi mới toàn diện đất nước

Chương 2 VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁO DỤC TRẺ EM

CỦA GIA ĐÌNH NÔNG DÂN Ở HUYỆN HOA LƯ - TỈNH NINH BÌNH

2.1 Những yếu tố tác động đến việc thực hiện chức năng giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư

2.1.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Hoa Lư

Hoa Lư có diện tích 10 228,8 ha, trong đó, đất nông nghiệp là 6 059,9

ha Do vậy, ở nơi đây, nghề nông là nghề nghiệp chính của nhiều gia đình.Trước tháng 4 năm 2004, Hoa Lư có 16 xã với 110 nghìn dân Hiện nay, con

số này là 11 xã, 1 thị trấn, 91 thôn làng với tổng số dân trên 66 ngàn người

Địa lý tự nhiên của Hoa Lư khá đặc biệt, có đường quốc lộ 1A chạyqua Địa hình đa dạng, có cả miền núi và đồng bằng, nhiều xã là vành đai củathành phố Ninh Bình nên thường xuyên có sự giao lưu về kinh tế cũng nhưvăn hóa, xã hội

Hoa Lư là mảnh đất “Địa linh nhân kiệt” từng là kinh đô lịch sử của 3triều đại là Đinh, Tiền Lê, Lý Nhiều dòng họ, nhiều vùng quê được coi làkhoa bảng vì có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo

Ở Hoa Lư, nghề nông là nghề chính Nông dân Hoa Lư có truyền thốngcần cù Huyện còn có tiềm năng, thế mạnh về du lịch và sản xuất vật liệu xâydựng, có các làng nghề truyền thống như chế tác đá mỹ nghệ ở xã Ninh Vân,nghề thêu ren ở nhiều nơi, đặc biệt là sản phẩm thêu ren của Ninh Hải đượcnhiều bạn bè ở trong và ngoài nước biết đến Hàng năm, nơi đây đón hàngvạn lượt khách du lịch đến thăm danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa

Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính có bức tượng Phật bằng đồng to nhất ĐôngNam Á, khu du lịch sinh thái Tràng An và nhiều làng nghề truyền thống

Hoa Lư được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Anh hùng lực lượng vũ

lớn nhất đối với Đảng bộ và nhân dân trong huyện, thể hiện sự ghi nhận củacủa Tổ quốc, của Đảng, Nhà nước đối với những đóng góp tích cực của toànhuyện.

Từ đó đến nay, phát huy truyền thống anh hùng trong đấu tranh cáchmạng, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Huyện, nhân dân đã thực hiện thắng lợicác nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn mới, quyết tâm đẩy mạnh công nghiệphóa, hiện đại hóa, xây dựng quê hương Cố đô Hoa Lư ngày càng giàu, đẹp.Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng bộ Huyện lần thứ XXI nhiệm kỳ 2010 -

2015 đã khẳng định: “Kinh tế tiếp tục tăng trưởng khá ; cơ cấu kinh tế chuyểndịch theo hướng tích cực; công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ du lịch

có bước phát triển mạnh; kết cấu hạ tầng được tăng cường, văn hóa - xã hội

có nhiều tiến bộ, đời sống nhân dân được cải thiện nhiều mặt; bộ mặt nôngthôn có nhiều đổi mới; an ninh chính trị, trất tự an toàn xã hội được giữ vững,công tác quốc phòng địa phương được tăng cường; hệ thống chính trị đượccủng cố và ngày càng vững mạnh”

Trên con đường đổi mới, Hoa Lư đang tiếp tục viết nên những trang sửmới bằng chính nghị lực, trí tuệ, trái tim và tình yêu của mình Nhìn rõ quákhứ, hiện tại, tin tưởng ở tương lai, tất cả những điều này đang làm cho mảnhđất và con người nơi đây vững vàng hơn, năng động, sáng tạo hơn và nhấtđịnh sẽ tiến nhanh hơn

2.1.2 Tập quán, tâm lý xã hội

Gia đình nông dân là một thiết chế xã hội chủ yếu sống ở nông thôn.Hiện nay, nhiều gia đình vẫn giữ nề nếp gia phong, gia lễ, gia giáo Kinh tếtiểu nông trồng lúa nước chi phối lâu dài toàn bộ xã hội Do vậy, tư duynông nghiệp ăn sâu, bám rễ vào đời sống của những con người sống ở nôngthôn Nó được thể hiện trên nhiều bình diện khác nhau, trong đó có tậpquán, tâm lý xã hội

Tâm lý bình quân, cào bằng cản trở rất lớn đến sự phát triển Đây là sảnphẩm của cơ cấu kinh tế cũ theo kiểu công xã nông thôn Trong xã hội truyềnthống, người ta ghét sự vượt trội Tâm lý “xấu đều còn hơn tốt lỏi” đã tồn tại

từ ngàn đời, nay vẫn còn chi phối đến nếp nghĩ và hành động của cư dân nôngthôn nói chung Nông dân huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình cũng không nằmngoài cái chung đó Hậu quả của nó là hạn chế sự phấn đấu vươn lên, không

có lợi cho sự phát triển của gia đình nông dân Cha mẹ và những người lớntuổi nói chung ở nông thôn cần phải điều chỉnh nhận thức, không để ảnhhưởng đến thế hệ trẻ

Bên cạnh đó, sự cố kết cộng đồng một mặt tạo nên sức mạnh cho giađình, làng xã, nhưng mặt khác, nó dễ dẫn con người đến quan điểm cục bộ địaphương, bản vị, chỉ thấy cái lợi của một bộ phận mà làm ảnh hưởng đến cáichung, cái tổng thể Tâm lý “đèn nhà ai nhà nấy rạng” vẫn còn tồn tại rơi rớt ởquan niệm của một số gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư Vẫn biết rằng thuvén cho gia đình mình là tốt nhưng điều này nếu áp dụng một cách thái quá sẽtác động trực tiếp tới cuộc sống gia đình - môi trường giáo dục trẻ em, làmcho các em dễ dẫn đến thói ích kỷ, vị kỷ

Ngoài ra, ở Hoa Lư, các gia đình nông dân nói riêng, các thôn làng nóichung, tư tưởng “trọng lão” vẫn tồn tại Đây vốn là một truyền thống đẹp củagia đình (Kính già, già để tuổi cho) nhưng nếu xét trong phạm vi xã hội ởnông thôn thì tâm lý này thường đẻ ra xu hướng “sống lâu lên lão làng” từ đó

dễ nảy sinh mâu thuẫn giữa hai thế hệ người già và người trẻ, làm nhụt ý chíphấn đấu của thế hệ trẻ

Không chỉ có thế, một số gia đình nông dân vẫn còn ảnh hưởng của lễgiáo phong kiến nặng nề với cơ chế gia trưởng, thói quen độc đoán, chuyênquyền, áp đặt của những người đàn ông đã và đang tác động tiêu cực đến sựnghiệp giáo dục của gia đình nông dân ở Hoa Lư Trước hết, tư tưởng này sẽảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành nhân cách gốc của trẻ em: Các bé trai

thường xuất hiện tâm lý kiêu hãnh vì mình đường đường là đấng nam nhi,khác với nữ nhi thường tình Còn các bé gái dễ nảy sinh tâm lý an phận thủthường, cam chịu những quy định hà khắc của gia đình, không có cơ hội đểphát huy năng lực cá nhân.

Như vậy, tâm lý, tập quán, tư duy gắn liền với kinh tế tiểu nông, tư hữunhỏ đã và đang tác động tiêu cực và ảnh hưởng lâu dài tới giáo dục trong giađình nông dân Hoa Lư Vẫn biết rằng tâm lý, tập quán, phong tục không dễ gìxóa bỏ được bởi lẽ nó biến đổi theo sự biến đổi của văn hóa nhưng dai dẳnghơn, có quy luật riêng của nó, không dễ gì một sớm, một chiều đã được nọingười, mọi gia đình tuân theo Để phát huy mặt tích cực của giáo dục gia đìnhnông dân thì chúng ta phải khắc phục những tâm lý và tập quán hiện nay đãkhông còn phù hợp gắn liền với sản xuất nhỏ

2.1.3 Những yếu tố từ bản thân gia đình dưới tác động của sự phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đổi mới

Hiện nay, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước,nền kinh tế còn chưa phát triển, phúc lợi xã hội còn hạn chế thì các gia đìnhViệt Nam vẫn đảm đương nhiều chức năng Trong bối cảnh tốc độ tăngtrưởng kinh tế trung bình hàng năm của huyện Hoa Lư riêng ở lĩnh vựcnông nghiệp đạt 55,6% vượt so với mục tiêu đề ra là 4%, điều kiện kinh tế,thu nhập chính của các gia đình nông dân là yếu tố đầu tiên mà chúng tôimuốn đề cập bởi lẽ, tồn tại xã hội như thế nào thì nó sẽ quy định ý thức xãhội như thế đó

Những năm gần đây, phần lớn đời sống nông dân có nhiều thay đổikhác trước, đạt được những bước tiến dài Gia đình nông dân hiện nay là mộtđơn vị kinh tế hộ độc lập, tự hạch toán Nhiều nông dân hôm nay đã là nhữngông chủ các trang trại kinh tế nông - lâm - ngư nghiệp Bên cạnh đó vẫn cònmột số gia đình kinh tế còn gặp nhiều khó khăn do sản xuất nhỏ, thủ công,

công cụ sản xuất thô sơ, năng suất lao động thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thunhập và đời sống của họ.

Giáo dục trong các gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bìnhtrước hết là sự tác động lẫn nhau giữa các thành viên của chính những giađình đó như ông bà, cha mẹ, anh chị em… Nơi đây cũng diễn ra quá trìnhnhững người lớn tuổi truyền thụ và trẻ em lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệmsống, kinh nghiệm sản xuất, các hệ giá trị như văn hóa ứng xử của gia đình,

nề nếp gia phong… Vì vậy, người lớn phải thực sự gương mẫu cho trẻ em noitheo Họ phải sống sao cho đúng mực Những quan niệm của họ có tác động

to lớn đến việc nuôi dạy con nên người Nếu cha mẹ có quan niệm, nhận thứcđầy đủ, hành động đúng đắn thì giáo dục gia đình nông dân sẽ có hiệu quả cao

và ngược lại, nếu nhận thức không đúng sẽ dẫn đến những hành động lệch lạcthì trước hết, trẻ em sẽ bị thiệt thòi

Giáo dục trẻ em ở gia đình nông dân diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi Cácchủ thể giáo dục có thể dành riêng một khoảng thời gian nhất định để giáodục con em mình, song cũng có thể họ vừa làm vừa nhắc nhở, bảo ban con vềkinh nghiệm làm việc đồng áng, điều chỉnh cho con cách đi đứng, nói năng,cách ăn ở sao cho phải đạo… Chính vì thế mà bầu không khí của gia đình ấm

áp là môi trường rất thuận lợi cho trí tuệ, tài năng được tỏa sáng và ngày càngphát triển Mặt khác, tâm hồn của con người trở nên cao quý hơn

Trong gia đình nông dân hiện nay, do sự chuyển đổi nền kinh tế, vănhóa, xã hội theo hướng tích cực, tiến bộ, quan hệ dân chủ, bình đẳng trong giađình được mở rộng, việc giáo dục trẻ em phải tính đến nhu cầu, nguyện vọngcủa chúng, nên vai trò của cha mẹ với giáo dục con cái cũng có nhiều thayđổi Nhiều gia đình có quan niệm lệch lạc về vấn đề này như sự phó thác giáodục cho riêng một mình người mẹ hoặc người cha, dẫn đến sự thiếu hụt trongviệc hình thành nhân cách ở trẻ Trên thực tế, cha mẹ phải bổ sung cho nhaumới tạo thành thể hoàn chỉnh để tác động đến nhân cách của con

2.2 Việc thực hiện chức năng giáo dục trẻ em của gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư và nguyên nhân

2.2.1 Thực trạng

2.2.1.1 Thành tựu

* Đối tượng giáo dục của gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư

Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên của trẻ em ở tuổi ấu thơ Với các

em, lúc này, gia đình như một nhóm xã hội đa dạng Đó là sự đa dạng về thế

hệ, về địa vị xã hội, về trình độ học vấn… Giáo dục gia đình nông dân nóichung và giáo dục gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư nói riêng tham gia vàocác giai đoạn trong chu trình sống của con người

Giai đoạn sơ sinh, trẻ bước đầu hướng về thế giới xung quanh và bắtđầu quá trình học hỏi Gia đình với sự chăm sóc ân cần như cho ăn, cho uống,tắm rửa… giúp trẻ tạo các thói quen Đó là môi trường xã hội, tác nhân xã hộihóa duy nhất đối với trẻ em trong giai đoạn này

Giai đoạn tuổi thơ ấu, trẻ có những trò chơi mô phỏng hoạt động xã hộicủa người lớn Các em có những quan hệ với những người ngoài gia đình nhưquan hệ bạn bè ở trường, ở lớp, ở hàng xóm… Các chủ thể giáo dục của giađình nông dân Hoa Lư tập trung giúp con nhận thức cái đúng, cái sai, cáiđược phép, cái không được phép, từng bước xây dựng tình cảm yêu thương,kính trọng của trẻ với ông bà, cha mẹ, anh chị… Giáo dục gia đình nông dâncủa huyện đã làm tốt vai trò quan trọng trong giai đoạn này là hình thành nềntảng nhân cách cho cả cuộc đời mỗi con người, xuất phát từ thời ấu thơ

Gia đình trở thành nơi giáo dục ban đầu quan trọng nhất Ở đó, cha mẹ dìudắt con đi từ những bước đi đầu tiên, dạy con trở thành người có ích cho xã hội

Giai đoạn niên thiếu, trẻ em tiếp xúc đa dạng hơn với thế giới xungquanh Gia đình nông dân cung cấp những giá trị chuẩn mực trong quan hệứng xử, những kinh nghiệm trong sản xuất và đời sống nói chung

Ngày nay, mặc dù khoa học hiện đại đạt được nhiều thành tựu, songngười ta vẫn không phủ nhận được vai trò của giáo dục gia đình bởi những ưuthế vượt trội của nó và cũng bởi nó gắn bó với cả đời người, đặc biệt là lúccòn nhỏ tuổi Trẻ em tiếp thu văn hóa, kinh nghiệm xã hội không phải bằng lýtrí, bằng khái niệm trừu tượng mà giản đơn chỉ là khả năng bắt trước thôngqua cử chỉ, tình cảm của những người xung quanh Ngoài thời gian đi học ởtrường, trẻ em được học từ bố mẹ, anh chị… ở nhà như học cấy hái, cày bừa,trồng rau, thu hoạch lúa, phơi thóc… Với những lời lẽ và hành động hết sức

cụ thể, mắt thấy tai nghe, các em được phổ biến, truyền thụ rất nhiều điều bổích Thông qua đó, đạo đức, nhân cách của các em được trau rồi Bởi thế, mộttrong những đặc điểm của trẻ em nông thôn khác với trẻ em thành phố là các

em được giáo dục kỹ năng lao động và tham gia lao động từ rất sớm

* Chủ thể giáo dục trong các gia đình nông dân ở huyện Hoa Lư

Tham gia vào quá trình giáo dục trẻ em trong bất cứ gia đình nào thìchủ thể giáo dục chính vẫn là bậc ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi.Riêng đối với gia đình nông dân, các chủ thể này phần lớn là giai cấp nôngdân Vì vậy, họ có những đặc điểm không giống các giai cấp khác

Giai cấp nông dân là những người lao động sản xuất nhỏ trong lĩnh vựcnông - lâm - ngư nghiệp Lênin là một trong những người đã dầy công nghiêncứu về nông dân Người đã phân tích một cách khoa học những đặc điểm chủyếu của nông dân Theo ông, một mặt, nông dân là những người lao động(đây là mật cơ bản) nhưng mặt khác, họ là những người tư hữu nhỏ

Gia đình nông dân Việt Nam từ xưa cho đến nay, phương thức sản xuất

ra của cải vật chất chủ yếu là nông nghiệp trồng lúa nước Với sự khắc nghiệtcủa môi trường địa lý tự nhiên như bão gió, hạn hán, lũ lụt… nên kiểu laođộng này rất cần đến sức mạnh của tập thể để chiến đấu và chiến thắng thiênnhiên Xuất phát từ sự đòi hỏi rất tự nhiên này mà các công xã nông thôn(làng) ra đời, tồn tại lâu dài trong lịch sử nước ta và biết bao nhiêu truyền