sáng kiến kinh nghiệm skkn phương pháp tổ chức hoạt động nhóm để học sinh chủ động tích cực và hứng thú trong giờ học môn sinh học khối thpt hiệu quả

làm thế nào để tạo cho các em hứng thú học tập, yêu thích môn học, phát triển năng lực trítuệ, rèn luyện thao tác tư duy cơ bản, đồng thời tạo cho các em nếp sống, thói quen thểhiện tron

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐĂK LĂK TRƯỜNG PTDTNT TÂY NGUYÊN

    

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

PHƯƠNG PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM ĐỂ HỌC SINH CHỦ ĐỘNG TÍCH CỰC

VÀ HỨNG THÚ TRONG GIỜ HỌC MÔN SINH HỌC KHỐI THPT HIỆU QUẢ

NGƯỜI THỰC HIỆN: ĐỖ THỊ MINH HẢI

Đăk Lăk, năm học 2010 - 2011

và Đào tạo đã kí Quyết định số 16/2006/QĐ – BGDĐT về việc ban hành Chương trìnhGiáo dục phổ thông Đổi mới thiết bị dạy học, đổi mới cơ chế quản lí, đổi mới quan niệm

và cách thức kiểm tra đánh giá …

Tuy nhiên, những đổi mới này có đem lại hiệu quả hay không phụ thuộc rất nhiềuvào người giáo viên, những người trực tiếp thể hiện tinh thần đổi mới nói trên trong từngtiết học Vì vậy, sau khi chương trình SGK mới đã biên soạn xong thì việc đổi mớiphương pháp dạy và học lại trở thành vấn đề rất quan trọng và cấp bách Chỉ có đổi mới

cơ bản phương pháp dạy và học chúng ta mới có thể tạo được sự đổi mới thực sự tronggiáo dục, mới có thể đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranhtrí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyếtTrung ương 4 khoá VII ( 1 – 1993 ), Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII ( 12 – 1996 ),được thể chế hoá trong Luật Giáo dục (2005), được cụ thể chế hoá trong các Chỉ thị của

Bộ Giáo dục và đào tạo, đặc biệt Chỉ thị số 14 ( 4 – 1999) Luật Giáo dục, điều 28.2, đãghi “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

2 Lý do chủ quan

Gần 4 năm áp dụng Chương trình Giáo dục phổ thông mới, chúng ta đã, đang gặthái được những kết quả khả quan, không dừng ở đó mỗi người giáo viên vẫn khôngngừng suy nghĩ, tìm tòi làm thế nào để nâng cao chất lượng của bộ môn, lớp mình dạy,

làm thế nào để tạo cho các em hứng thú học tập, yêu thích môn học, phát triển năng lực trítuệ, rèn luyện thao tác tư duy cơ bản, đồng thời tạo cho các em nếp sống, thói quen thểhiện trong suy nghĩ, giao tiếp ứng xử, hình thức tổ chức lớp học nào sẽ giải quyết nhữngvấn đề trên …?

Với bản thân tôi là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy bộ môn sinh học THPT,ngoài những hình thức tổ chức lớp học tích cực tôi tiếp thu được từ các buổi tập huấn,tham dự các tiết dạy Giáo viên giỏi, các tiết thao giảng và bản thân trải nghiệm trong quátrình giảng dạy, học hỏi, tham khảo đồng nghiệp tôi nhận thấy thông qua hoạt động làmviệc theo nhóm dưới hình thức thi đua giáo viên có thể khơi dậy và khai thác khả nănghọc tập tích cực chủ động ở học sinh, học sinh tự bộc lộ mình, tự học tập lẫn nhau, tựchiếm lĩmh kiến thức mới thông qua cách làm việc chung nhóm và làm sao để tiết học trởnên nhẹ nhàng, tự nhiên sinh động, học sinh có cảm giác như được vui chơi giữa giờ họcngay trên lớp

Từ ý nghĩ trên tôi đã tìm tòi và thực nghiệm trên lớp dạy của mình và nhận được

kết quả như mong muốn Chính vì vậy, tôi mạnh dạn đưa ra kinh nghiệm của mình về “

Phương pháp hoạt động nhóm để học sinh chủ động tích cực và hứng thú trong giờ học môn sinh học khối THPT hiệu quả” cụ thể của bản thân đã thực hiện khi giảng dạy

để đồng nghiệp tham khảo

II Đối tượng nghiên cứu

- Học sinh khối lớp 10, 11 năm học 2006 – 2010 trường PTDTNT Tây Nguyên

III Phạm vi nghiên cứu

Tập trung nghiên cứu về chương trình, nội dung sách giáo khoa, đối tượng học sinh vàviệc thực hiện mục tiêu dạy học hiện nay của trường PTDTNT Tây Nguyên

IV Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: Phân tích - tổng hợp- khái quát

- Nghiên cứu thực tiễn: Chủ yếu rút ra từ thực tế kinh nghiệm của bản thân và các bạnđồng nghiệp qua quan sát, thực hành, kiểm tra, đối chiếu chất lượng

B NỘI DUNG

I Đặc điểm của dạy học theo nhóm và vai trò của hình thức học tập theo nhóm

1 Đặc điểm dạy học theo nhóm

- Hoạt động dạy học vẫn được tiến hành trên quy mô cả lớp, như mô hình giờ học truyềnthống

- Việc phân chia nhóm học sinh vừa tuân theo đặc điểm tâm lý - nhận thức của học sinhvừa phụ thuộc vào nhiệm vụ học tập học sinh phải giải quyết

- Trong mỗi nhóm phải có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phải cùng hợp tác giải quyếtnhiệm vụ chung của nhóm

- Học sinh phải trực tiếp tham gia các hoạt động, giải quyết các nhiệm vụ học tập đượcđặt ra cho mỗi nhóm

- Trong các giờ học tổ chức theo nhóm giáo viên phải là người tổ chức, hướng dẫn hoạtđộng cho học sinh chứ không phải làm thay, không áp đặt Nhiệm vụ quan trọng nhất củagiáo viên trong các giờ học này là phải căn cứ vào nhiệm vụ của giờ học mà thiết kế cácnhiệm vụ học tập cụ thể và các hoạt động để học sinh giải quyết trong mỗi nhóm, đồngthời thiết kế các yêu cầu cụ thể cho mỗi nhóm, thiết kế các bài tập trắc nghiệm để kiểm tralại mức độ hiểu, kỹ năng thực hành, hành vi thái độ cần hình thành ở học sinh

- Có thể hiểu tổ chức giờ học theo nhóm là một kiểu tổ chức giờ học trên lớp Tuy nhiên,tuỳ từng nhiệm vụ của mỗi giai đoạn giờ học, nếu thoả mãn một số điều kiện, có thể tổchức học sinh thành các nhóm, tiến hành các hình thức học tập khác nhau để giải quyếtbài tập của nhóm mình, qua đó đạt mục tiêu giờ học

2 Vai trò của hình thức học tập theo nhóm

- Học tập theo nhóm nuôi dưỡng một môi trường học tập có lợi, bởi học tập theo nhómbao giờ cũng sôi nổi Nó tạo cơ hội cho học sinh sử dụng các phương pháp, nguyên tắcdiễn đạt ngôn ngữ Các học sinh nhút nhát, thường là ít phát biểu trong lớp sẽ có môi

trường động viên để tham gia xây dựng bài Hơn thế nữa, hầu hết các các hoạt động nhómđều mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và học sinh dạy lẫn nhau, theo đó các lỗi sai đềuđược giải đáp, mà thường là trong bầu không khí rất thoải mái Với việc thảo luận cùngvới các thành viên khác trong lớp và nhóm, nhiệm vụ học tập được giải quyết dễ dànghơn Thông qua trao đổi trong nhóm kết hợp được sức mạnh của từng cá nhân, dẫn đến sự

hỗ trợ và giúp đỡ nhau trong học tập Trên cơ sở những hoạt động chung sẽ khơi dậy tinhthần tập thể, vì lợi ích của nhóm, của cộng đồng và xã hội

- Trong các giờ học theo nhóm, cùng một đơn vị thời gian nhưng có thể huy động đượcnhiều học sinh tham gia vào các hoạt động học tập, điều này rất có ý nghĩa đối với việctăng tính tích cực và tính năng động của người học Dạy học theo nhóm còn rất thuận lợicho tổ chức trong các trường hợp thiếu đồ dùng dạy học (hoạt động theo kiểu gánh xiếc)

- Khi học tập trong nhóm, học sinh sẽ thảo luận xoay quanh từng đề tài cụ thể Hoạt độngnày không những lý thú mà còn tạo nhiều cơ hội cho các em học hỏi Người học sẽ phải

xử lý các tài liệu mới, sau đó tự mình tìm hiểu nó Phương pháp học theo nhóm đã chuyểntrách nhiệm phải hiểu được bài sang cho người học Khi làm việc trong nhóm sẽ có sự sosánh thường xuyên các kết quả của từng cá nhân, học sinh sẽ có một ý niệm rõ ràng về giátrị chân thực của chính mình, lòng tự trọng, chính đó là điều kiện đầu tiên của sự trưởngthành về mặt nhân cách xã hội

- Nếu xét các thành tố giáo dục, có tính đến yếu tố “dạy lẫn nhau”, hoạt động nhóm baogồm tất cả những gì học sinh cần Học sinh có cơ hội thực hành các kỹ năng trí tuệ bậccao như kỹ năng sáng tạo, đánh giá, tổng hợp và phân tích Các em cũng thực hành các

“kỹ năng thông thường” như khả năng cùng làm việc và giao tiếp với nhau

- Ngoài ra, hoạt động nhóm mang lại cho học sinh một cơ hội thuận lợi để làm quen vớinhau Nó cũng khơi dậy sự gắn bó tập thể, đặc biệt là khi có hiện diện yếu tố cạnh tranh,

sẽ là một động cơ học tập rất mạnh

II Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Quy trình tổ chức giờ học theo nhóm bao gồm 4 bước cơ bản:

Điểm xuất phát Giáo viên Học sinh Đối tượng học tập

Bước 1: Hướng dẫn Tự nghiên cứu Kinh nghiệm cá nhânBước 2: Tổ chức HS HS

Trong 4 bước trên, cần lưu ý trong bước 2 và bước 3 HS làm việc theo nhóm, còn bước 1

và bước 4 là bước làm việc cá nhân, HS tự suy nghĩ, tìm tòi Bước 4 giúp HS tự lĩnh hội, tự điềuchỉnh tri thức thu nhận được Nó giúp cho kiến thức HS được lĩnh hội vững chắc hơn Điều nàyđược thể hiện rõ qua các bước trong quy trình sau:

Bước 1

- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụnhận thức

HS vào các hoạt động học tậpchung của nhóm

- Đưa ra những câu hỏi gợi ý khithảo luận bế tắc hoặc đi chệchhướng

- Tự đặt mình vào các tình huống, tựsắm vai đưa ra cách xử lý tìnhhuống, trao đổi ý kiến, thảo luậntrong nhóm, xử lý thông tin

- Tự ghi lại ý kiến theo chủ kiến củamình, khai thác những gì đã hợp tácvới bạn hoặc tham khảo thêm ý kiến

của GV để bổ sung sản phẩm banđầu của mình

- Tổ chức thảo luận toàn lớp

- Đại diện các nhóm trình bày, bảo

Bước 4

- Tóm tắt từng vấn đề

- Đưa ra những nhận xét đánh giá

về kết quả của từng nhóm, từ đóđưa ra các kết luận khoa học

- Giáo viên tổng kết, đặt vấn đềtiếp theo

- So sánh, đối chiếu kết luận của GV

và của các bạn với sản phẩm ban đầucủa mình

- Tự sửa sai, bổ sung, điều chỉnhnhững gì cần thiết

- Tự rút kinh nghiệm về cách học,cách sử lý tình huống, cách giảiquyết vấn đề của mình

III Biện pháp tổ chức dạy học theo nhóm

1 Thành phần nhóm

- Tuỳ thuộc vào mục đích sư phạm và yêu cầu của vấn đề học tập mà ta có nhiều cáchchia nhóm Thông thường để đảm bảo học sinh cùng làm việc nên xếp mỗi nhóm từ 2 đến

8 học sinh (Các nhóm này có thể lựa chọn theo bàn, theo dãy, số thứ tự, ngẫu nhiên, theo

ý thích, bạn giúp bạn …) Các nhóm được duy trì ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổitheo từng hoạt động, từng phần của tiết học Khi thành lập nhóm học tập tại lớp, cần lưuý:

+ Nhịp điệu làm việc của các thành viên trong nhóm.

+ Trình độ học lực của các cá nhân trong nhóm

+ Mối quan hệ giữa học sinh với nhau

- Các nhóm HS có khả năng khác nhau có thể làm việc cùng nhau rất tốt, tuy nhiênvẫn phải tạo điều kiện cho những học sinh có cùng khả năng, đặc biệt là những học sinh

có khả năng cao làm việc cùng nhau Chẳng hạn những học sinh có khả năng cao có thểđóng vai trò “giáo viên” giúp cho việc học tập nhóm để những HS khác dễ dàng học hỏibạn mình Nhóm nói chung là không có nhóm trưởng mà chỉ thay nhau làm đại diện chonhóm trong những thời điểm nhất định Với phương pháp này để tránh học sinh có thểlàm qua loa, hình thức, nếu không có sự kiểm tra theo dõi của giáo viên, một số em yếu,thụ động không chịu động não, suy nghĩ, hoặc thuộc lòng đọc vẹt, không bày tỏ ý kiếncủa mình ngược lại những em nhanh nhẹn thì tự quyết định vấn đề mà không có sự thảoluận trong nhóm Song, trong hoàn cảnh trình độ tổ chức của các thành viên còn yếu thì

có thể cử nhóm trưởng trong thời gian đầu Khi các thành viên nhóm đã quen dần với việc

tổ chức học nhóm thì có thể loại bỏ Tất nhiên, nhóm trưởng phải là người có kết quả họctập tương đối tốt, có ý thức giúp đỡ các thành viên trong nhóm.Các nhóm sẽ làm việc tốtnhất nếu các HS hài hoà được kỹ năng hợp tác

- Xây dựng đồng đội là việc làm cần thiết để giúp vượt qua những vấn đề khác nhau gắnliền với việc cùng làm việc Do đó, giáo viên phải dạy cho học sinh các kỹ năng xây dựngđồng đội bao gồm:

+ Khả năng hiểu được nhu cầu của người khác và biết nhận lượt mình

+ Khả năng biểu đạt được một quan điểm

+ Khả năng nghe quan điểm của người khác

+ Khả năng đáp lại, đặt câu hỏi, thảo luận, tranh luận và lập luận

- Để học sinh có được những kỹ năng trên, giáo viên cần cho học sinh nhận thứcđược mục đích của việc học tập hay làm việc theo nhóm là: Hợp tác và giúp nhau, nghelẫn nhau, cùng suy nghĩ

2 Ra quy tắc cho nhóm

Hướng dẫn cho học sinh ngay từ những lần đầu tiên làm việc theo nhóm theo cáchình thức đến khi quen việc, các em phải cùng nhau hợp sức để hoàn thành nhiệm vụđược giao

- Đôi khi học sinh làm việc cùng nhau trong nhóm có những hành vi cản trở bao gồm thái

độ định kiến, cạnh tranh, bác bỏ người khác và xa lánh mọi người vì vậy GV cùng HSđưa ra những quy tắc nhóm để giúp nhóm làm việc tốt:

+ Các thành viên trong nhóm đều có lượt được nói, cần tạo điều kiện để HS phátbiểu hết các loại ý kiến khác nhau, đặc biệt ưu tiên các HS yếu kém phát biểu trước Phải

có sự phân công, các thành viên trong nhóm đều có nhiệm vụ, trách nhiệm giải quyết cácvấn đề học tập của nhóm

+ Hãy ủng hộ và giúp nhau bổ sung chi tiết

+ Không cười nhạo điều ai đó đã nói

+ Hãy suy nghĩ trước khi đặt câu hỏi

- Ghép đúng học sinh vào nhóm và giao việc phù hợp cho từng nhóm “Thànhcông trong hoạt động nhóm có nghĩa là đã ghép đúng được HS vào với nhau, giao việcđúng cho nhóm.”

- Các thành viên trong nhóm phải giải đáp các vấn đề học tập cho nhau trước khitrao đổi với giáo viên

3 Giao việc cho nhóm

- Giao việc cho nhóm nhiệm vụ thật cụ thể để thực hiện bằng lời, bằng phiếu học tập giaoviệc, bằng viết trên bảng Nếu các thành viên trong nhóm phải giải quyết những vấn đềkhác nhau thì giáo viên cần định rõ nhiệm vụ cho từng thành viên từ đầu GV chỉ đóngvai trò là người hỗ trợ, giúp đỡ cho hoạt động các nhóm và đánh giá, khen thưởng sự nỗlực của tập thể nhóm

- Cần chú ý trình độ và năng lực của các thành viên trong mỗi nhóm

a Điều khiển thảo luận

Thảo luận có thể dùng như một thuật ngữ chung chỉ một loạt tình huống thôngthường trong đó diễn ra cuộc trao đổi giữa mọi người đồng thời đó cũng là một dạngtương tác nhóm đặc biệt trong đó các thành viên cùng giải quyết một vấn đề cùng quantâm, trao đổi các quan điểm khác nhau nhằm đạt tới một sự hiểu biết chung về vấn đề đó

Thảo luận là một hình thức không thể thiếu được trong tổ chức hoạt động nhómtrong dạy học Hình thức thảo luận có tác dụng phát huy cao độ tính tích cực, tính độc lậpcủa cá nhân kết hợp với sự giúp đỡ, sự hợp tác với nhau để cùng giải quyết vấn đề đặt ra,giúp học sinh trình bày và bảo vệ ý kiến của mình trước một số đông người

Để tổ chức thảo luận có hiệu quả:

- GV phải chú ý đến việc bố trí chỗ ngồi sao cho mọi HS tham gia thảo luận có thểnhìn thấy mặt nhau một cách rõ ràng (có thể xếp lại bàn ghế hoặc bàn ghế đã sắp sẵn cho

HS chỉ cần đổi hướng)

Trong dạy học qua thảo luận GV không nên can thiệp sâu vào cuộc thảo luận, thểhiện đúng vai trò của mình:

+ GV với tư cách chuyên gia: Trong nhiều tình huống GV cần phải đóng vai trò

chuyên gia, duy trì sự chú ý của các cá nhân hay các nhóm, dẫn dắt HS đến những cấp độhiểu biết cao hơn thông qua các phương pháp dạy học trực tiếp Ví dụ: nội dung HS thảoluận: “Pha tối quang hợp không phụ thuộc vào pha sáng có chính xác không?”

Qua thảo luận HS chỉ biết được là pha tối có phụ thuộc vào pha sáng nhưng khônggiải thích được vì sao

GV có thể gợi ý: Sản phẩm của pha sáng là gì? Nguyên liệu pha tối sử dụng? Nếukhông có ánh sáng kéo dài thì pha tối có xảy ra không?

Qua sự gợi ý này, chắc chắn HS sẽ hiểu đầy đủ và giải quyết chính xác được vấn đề đưara

+ GV với tư cách là người tạo điều kiện: Trong khi các nhóm thảo luận, HS có thể

tự do tìm hiểu các ý tưởng và cộng tác với nhau, GV không cần thường xuyên tham vấn,

GV chỉ nên can thiệp khi các nhóm bị lạc đề GV nên can thiệp bằng cách tổ chức thêmcác tình huống cho HS làm việc theo nhóm.

Ví dụ: Nội dung HS thảo luận: “Các đại phân tử như prôtêin, axit nuclêic, các siêucấu trúc như các màng bào quan có phải là vật chất sống không và chúng có được xếp vàocác cấp tổ chức của sự sống không?”

HS thảo luận cho rằng: Các đại phân tử này có những hoạt động sống, quyết định sự sống nên HS cho rằng chúng là vật chất sống và có thể xếp vào các cấp tổ chức của sự sống.

GV tạo thêm tình huống: “Nếu tách ra khỏi tế bào, các đại phân tử này có thựchiện được vai trò sống của chúng không?”

HS sẽ tìm hiểu và nhận ra rằng, các đại phân tử này nếu bị tách ra khỏi tế bào thìchúng là những phân tử chết và không còn thực hiện được vai trò sống của chúng Cácbào quan này có thể thực hiện được chức năng sống trong điều kiện vô bào nhưng lànhững điều kiện giống như điều kiện của tế bào sống Qua đó HS có thể điều chỉnh đượcrằng các đại phân tử và các bào quan không được xếp vào các cấp độ tổ chức của sự sống

+ GV với tư cách người tham gia: Tức là làm cho HS nói và nghe nhau nói, chứ

không phải chỉ đạo mọi điều HS nói qua GV Mục đích là HS cảm thấy độc lập và bìnhđẳng trong trả lời các bạn GV có thể tham gia ngồi chung cùng độ cao với HS, cùng đưa

ra ý kiến, ý tưởng hoặc kinh nghiệm của riêng mình để kích thích HS suy nghĩ, thay vì hỏiquá nhiều câu hỏi

b Bắt đầu thảo luận

- GV trình bày kế hoạch chuẩn bị thảo luận cũng như giao nhiệm vụ cho cả lớp,cho từng nhóm hoặc từng người chuẩn bị để báo cáo (GV thông báo cho HS cách tổ chứcnhóm theo từng giai đoạn) GV có thể bắt đầu phần thảo luận bằng việc trình bày trựcquan, chiếu phim hoặc tạo ra sự bất đồng ý kiến để kích thích thảo luận Phương phápphổ biến nhất là bắt đầu thảo luận bằng đặt câu hỏi

- HS có thể được thông báo trước các vấn đề thảo luận để chuẩn bị hoặc chuẩn bịtrong một thời gian ngắn tùy theo nội dung và khối lượng vấn đề thảo luận

c Tiến hành thảo luận

- Mở đầu, người điều khiển thảo luận (GV hoặc HS được chỉ định) trình bày ngắngọn mục đích, yêu cầu và nội dung vấn đề thảo luận (nội dung thể hiện trong các phiếuhọc tập giao việc, bằng lời nói )

- Trong học tập qua thảo luận, một số HS luôn ở trạng thái thụ động, HS khôngphát biểu có nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân lớn nhất vẫn là sự nhút nhát Để giáiquyết tình trạng này, GV nên chia HS thành những nhóm nhỏ để thảo luận, có thể thảoluận theo cặp trước khi thảo luận chung Gọi tên HS để khuyến khích tham gia thảo luận.Cách tốt nhất để khuyến khích HS ít phát biểu tham gia thảo luận là yêu cầu HS đóng góp

ý kiến về lĩnh vực mà HS đó hiểu một cách thấu đáo hoặc đặt câu hỏi trước cho cả lớp,giao nhiệm vụ cho HS chuẩn bị và chỉ định HS sẽ báo cáo vấn đề thảo luận trước lớp

- Đôi khi để có sự thay đổi trong tổ chức học tập, thông thường các nhóm sau khithảo luận để giải quyết các vấn đề trong Phiếu học tập giao việc sẽ có đại diện các nhómlên trình bày kết quả thảo luận của nhóm, ta có thể cho các nhóm sau khi thảo luận khôngbáo cáo kết quả, mà đưa ra các vấn đề mà nhóm chưa giải quyết được để các nhóm khácgiải quyết hoặc GV giúp giải quyết (GV với tư cách là người tham gia) Sau đó trên tinhthần các vấn đề học tập đã được giải quyết, GV gọi bất kỳ HS trình bày các vấn đề họctập còn lại

- Khi những người phát biểu tranh luận những vấn đề vụn vặt, không trọng tâmhoặc trình bày những vấn đề xuôi chiều, GV có thể hướng sự thảo luận lại và nêu lênnhững vấn đề mâu thuẫn với ý kiến chung của những người tham gia thảo luận Ngoài ra,

GV phải nhận xét thêm về tinh thần, thái độ chuẩn bị của cả lớp, của các cá nhân đặc biệtsau đó đánh giá cho điểm

- Việc cho HS thảo luận thường xảy ra tình trạng cháy giáo án, có thể khắc phụcbằng cách chỉ cho HS thảo luận những vấn đề trọng tâm đồng thời xác định rõ lượng thờigian cho mỗi bài tập Bên cạnh đó, có thể giao cho HS một số bài tập ở nhà, đến lớp chianhóm thảo luận bài tập trên cơ sở đã chuẩn bị trước ở nhà

- Cần tạo ra một bầu không khí mà ở đó những ý kiến đóng góp quan trọng không

bị mất đi, bởi vì đôi khi những người có ý kiến hay lại không dám bày tỏ

4 Đánh giá hoạt động nhóm

Đánh giá quá trình và kết quả hoạt động nhóm là việc quan trọng, GV cần theo dõihành vi hợp tác của các nhóm

- Quan sát HS làm việc trong các nhóm

- Đánh giá sự tiến bộ của nhóm trên cơ sở thu thập những thông tin về sự tiến bộcủa mỗi thành viên trong nhóm, qua kết quả báo cáo của nhóm, kết quả học tập chung của

cả nhóm

Sau khi đánh giá, cần đưa ra những phản hồi nhanh chóng, tích cực với họcsinh và nhận thức được những khó khăn cản trở việc học tập nhóm, dựa vào các biểuhiện: không chú ý, có ý chống đối hoặc các câu hỏi chệch hướng Cuối cùng, cho điểmthưởng hoặc điểm phạt các cá nhân, các nhóm có biểu hiện tốt hay không tốt

IV Các hoạt động theo nhóm

1 Các hoạt động đơn lẻ

Yêu cầu các nhóm tiến hành giải một bài tập, ví dụ: thiết kế một thí nghiệm, trả lờimột câu hỏi; phân tích đánh giá; tiến hành nghiên cứu một bài học, một quyển sách để tìmthông tin cụ thể

Bài tập này cần phải hết sức rõ ràng và nếu cần thì nên chia nhỏ Nếu có thể ta vừa

ra đề bài cho cả nhóm vừa yêu cầu nhiệm vụ cho từng cá nhân Ví dụ Yêu cầu mỗi họcsinh ghi chép lại các phát hiện của cả nhóm Nếu sau phần hoạt động nhóm ta có chuẩn bịphần bài tập cho cá nhân, làm như vậy từng cá nhân học sinh sẽ nắm bài tốt hơn

2 Bài tập giống nhau, tuỳ chọn khác nhau

Bài tập các nhóm có thể giống nhau hoặc giáo viên cho một số lựa chọn để cácnhóm tự quyết định Mỗi nhóm có thể làm các bài tập khác nhau, sau đó, kết quả nghiêncứu của nhóm sẽ được trình bày lại trước lớp Ta thường có thể sử dụng các bài tập tự do

3 Cạnh tranh thi đua giữa các nhóm

Các nhóm cùng làm một bài tập, mục đích là để thi đua giữa các nhóm Bài tập ởđây có thể là đưa ra một cách giải quyết một vấn đề , thiết kế một thí nghiệm… hay chỉđơn giản là trả lời các câu hỏi trắc nghiệm Sau khi bài tập đã hoàn tất, giáo viên hay cảlớp có thể đứng ra làm giám khảo; đơn giản hơn và ít cạnh tranh hơn là mỗi nhóm trìnhbày công việc của nhóm mình, chúng ta nên cẩn thận đối với các bài tập có tính cạnhtranh

4 Gánh xiếc

Mỗi nhóm sẽ tiến hành cùng một sêri bài tập nhưng theo thứ tự khác nhau, vì thếvào bất kỳ thời điểm nào ta cũng có các nhóm tiến hành các hoạt động khác nhau; nhưngđến cuối giờ các nhóm đều thực hiện xong phần việc của mình Phương pháp này chophép tiến hành được các bài tập có đòi hỏi giáo cụ và đồ dùng thí nghiệm nhưng không đủcho cả lớp

Ví dụ: Có 3 nhóm A, B, C Trong ma trận thứ nhất có 3 bài tập và thời lượng như nhau; matrận thứ 2 có thể dùng 5 bài tập trong đó có bài tập 1 có thời gian dài gấp đôi các bài tập khác

Ma trận 2: Bài tập1 kéo dài 10 phút, các bài tập khác kéo dài 5phút Thời gian quayvòng cũng sau 10phút

V Các hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

1 Làm việc theo cặp 2 học sinh (Pairwork)

Đây là hình thức học sinh trao đổi với bạn ngồi kế bên để giải quyết tình huống dogiáo viên nêu ra, trong quá trình giải quyết các tình huống, học sinh sẽ thu nhận kiến thứcmột cách tích cực Nhóm này thường được sử dụng khi giao cho HS chấm bài, sửa bàicho nhau (qua phiếu học tập, qua các bài tập lựa chọn trong sách giáo khoa ).Ưu điểmcủa hình thức tổ chức này là không mất thời gian tổ chức, không xáo trộn chỗ ngồi màvẫn huy động được HS làm việc cùng nhau

2 Làm việc theo nhóm 4-5 học sinh hoặc 7-8 học sinh (Group work)

Giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm và thảo luận các bài tập, câu hỏi tình huống

do giáo viên nêu ra

Có 2 loại hình bài tập: Bài tập cho hoạt động trao đổi và bài tập cho hoạt động so

sánh Trong hoạt động trao đổi, mỗi nhóm giải quyết 1 vấn đề khác nhau (nhưng cùng 1 chủ đề), sau đó trao đổi vấn đề và giải quyết vấn đề của nhóm mình đối với nhóm khác.

Trong hoạt động so sánh, tất cả các nhóm cùng giải quyết một vấn đề, sau đó so sánh cáchgiải quyết khác nhau giữa các nhóm Hoạt động trao đổi thường được sử dụng cho nhữngbài học có nhiều vấn đề cần phải giải quyết trong một thời gian ngắn Hoạt động so sánh

thường dùng cho những bài học có dung lượng không lớn.

Mô hình nhóm 4-5 học sinh

Mô hình nhóm 2 học sinh

3 Nhóm chuyên gia hay nhóm chuyên sâu (JigsawII)

Ở đây, tổ chức các nhóm có tính luân chuyển Trước hết, giáo viên chia lớp thànhnhiều nhóm (nhóm xuất phát hay nhóm gốc) Nhóm gốc gồm những học sinh có tráchnhiệm cùng nhau tìm hiểu về những thông tin đầy đủ, trong đó mỗi học sinh được phâncông tìm hiểu một phần của các thông tin đó Sau đó lập nhóm chuyên sâu (nhóm chuyêngia) Nhóm chuyên gia tập hợp những học sinh ở trong những nhóm xuất phát khác nhau

có cùng chung một nhiệm vụ tìm hiểu sâu một phần thông tin

Như vậy, một học sinh sẽ nhận nhiệm vụ từ nhóm xuất phát và cùng làm việc, traođổi kỹ ở nhóm chuyên sâu và sau đó lại trở về nhóm xuất phát để trình bày kết quả về cácthông tin mình đã thu thập được

Nhóm xuất phát

Nhóm chuyên sâu Nhóm chuyên sâu

Ưu điểm của nhóm chuyên gia là việc báo cáo công việc của các nhóm sẽ do tất cảcác thành viên của nhóm đảm nhận chứ không phải chỉ do một học sinh khá giỏi đảmnhận Mỗi học sinh sẽ nắm một mảng thông tin để lắp ghép thành một thông tin hoànchỉnh và sẽ không có một học sinh nào đứng ngoài hoạt động của lớp học

4 Nhóm kim tự tháp (Pyramid)

Đây là cách tổng hợp ý kiến tập thể của lớp học về một vấn đề của bài học Đầutiên giáo viên nêu một vấn đề cho các học sinh làm việc độc lập Sau đó ghép 2 học sinhthành một cặp để các học sinh chia sẻ ý kiến của mình Kế đến các cặp sẽ tập hợp thành

AA

CC CC

A B

C D

DD DD

nhóm 8, nhóm 16…Cuối cùng cả lớp sẽ có 1 bảng tổng kết các ý kiến hoặc một giải pháptốt nhất để giải quyết một vấn đề Như vậy, bất kỳ ý kiến cá nhân nào cũng đều dựa trên ýkiến của số đông.

Hình thức học tập này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tương hỗ, môhình này phù hợp với các giờ ôn tập khi học sinh phải nhớ lại các định nghĩa, khái niệm,công thức… đã học trong một chương

Mô hình nhóm kim tự tháp

5 Hoạt động trà trộn (Mingling Activities)

Trong hình thức này, tất cả các học sinh trong lớp phải đứng dậy và di chuyểntrong lớp học để thu thập thông tin từ các thành viên khác Sự di chuyển khỏi chỗ ngồi cốđịnh làm cho các học sinh cảm thấy thích thú, năng động hơn Đối với các học sinh yếuthì đây là cơ hội cho họ hỏi nhiều người khác nhau cùng một câu hỏi mà không cảm thấyxấu hổ Cũng bằng cách học này, họ sẽ thấy rằng có thể có nhiều câu trả lời đúng, nhiều ýkiến, nhiều quan điểm khác nhau cho cùng một vấn đề Có thể coi hoạt động trà trộn làbảng “trưng cầu ý kiến” và “khảo sát ý kiến” của tập thể Hoạt động này thường đượcdùng trong phần mở đầu của tiết học nhằm “khởi động” hoặc kích thích nhận thức củahọc sinh trước khi học bài mới

Mô hình hoạt động trà trộn

VI Một số thực nghiệm sư phạm về kiến thức thuộc chương trình sinh học 10 được thiết kế dạy học theo nhóm

1 Thiết kế hình thức tổ chức dạy học theo nhóm 2 HS

- Ví dụ : Kiến thức Cấu trúc và đặc tính hoá lí của nước (bài 03)

I Mục tiêu: Sau khi học xong kiến thức này, HS phải:

- Nêu được cấu trúc và đặc tính hoá lí của nước Nhận biết được trạng thái các liênkết hiđrô trong nước đá và nước thường

II Nội dung chính:

- Cấu trúc: Phân tử nước được cấu tạo từ một nguyên tử ôxi kết hợp với 2 nguyên tửhiđrô bằng các liên kết cộng hoá trị

- Đặc tính vật lí: ở nhiệt độ bình thường: chất lỏng không màu trong suốt; nhiệt độ thấp( 00C): rắn; nhiệt độ cao ( 1000C): khí

- Đặc tính hoá học: có tính phân cực ( qua liên kết hiđrô )

+ Nước đá: các liên kết hiđrô luôn bền vững

+ Nước thường: các liên kết hiđrô luôn bị bẽ gảy

III Tổ chức: Hoạt động nhóm 2 HS, thảo luận nội dung phiếu học tập học tập sau:

Phiếu học tập :

- Quan sát hình 3.1 SGK trang 16 cho biết cấu trúc và đặc tính hoá lí của nước

- Quan sát hình 3 2 SGK trang 16, em hãy phân tích để chỉ ra trạng thái các liên kếthiđrô trong nước đá và nước thường Cho biết hậu quả gì có thể xảy ra khi ta đưa các tếbào sống vào ngăn đá ở trong tủ lạnh?

2 Thiết kế hình thức dạy học theo nhóm 4-5 HS hoặc 7-8 HS:

- Ví dụ : Kiến thức các cấp tổ chức của thế giới sống

I Mục tiêu: Sau khi học xong kiến thức này, HS phải:

- Hiểu được thế giới sống là một hệ thống mở có tổ chức phức tạp theo cấp bậc lệthuộc

- Phân biệt được các cấp độ tổ chức của hệ thống sống

- Giải thích được sự đa dạng và thống nhất giữa các cấp tổ chức

- Vẽ được sơ đồ các cấp tổ chức sống từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp

II Nội dung chính:

* Đặc điểm nổi bậc của sự sống là có tổ chức phức tạp gồm nhiều cấp độ: Các cấp độ

đó là: Tế bào ,Cơ thể ,Quần thể ,Loài ,Quần xã , Hệ sinh thái -Sinh quyển

1 Cấp tế bào:

- Tế bào là đơn vị tổ chức cơ bản của sự sống

- Thành phần chính: màng sinh chất, chất tế bào và nhân

- Thành phần cấu tạo nên tế bào: các phân tử; các đại phân tử; các bào quan

2 Cấp cơ thể:

- Cơ thể đơn bào

- Cơ thể đa bào: tế bào, mô,cơ quan, cơ thể

Như vậy: Cơ thể là một thể thống nhất, gồm nhiều cấp độ tổ chức nhưng hoạt động rấthoà hợp và thống nhất nhờ có sự điều hoà, điều khiển chung Do đó, cơ thể thích nghiđược với môi trường sống thay đổi

3 Cấp quần thể:

- Quần thể bao gồm các cá thể trong cùng một loài tập hợp với nhau trong mối quan

hệ sinh sản và đó chính là cơ sở của tiến hoá dưới tác động của chọn lọc tự nhiên

- Loài là đơn vị phân loại của sinh giới, sự phân bố địa lý của tất cả các cá thể thuộccác quần thể nếu có khả năng giao phối hữu thụ sẽ thuộc về một loài

4 Cấp quần xã:

- Quần xã là cấp tổ chức gồm nhiều quần thể thuộc các loài khác nhau cùng chungsống trong một vùng địa lý nhất định

- Trong tổ chức quần xã có: + Tương tác giữa các cá thể trong quần xã

+ Tương tác giữa các quần thể trong quần xã

5 Hệ sinh thái- sinh quyển:

- Hệ sinh thái là hệ thống tương đối hoàn chỉnh bao gồm một quần xã sinh vật vànơi sống của quần xã

- Sinh quyển: Khoảng không gian trên trái đất có các cơ thể sống cư trú và các hệsinh thái hoạt động

III Tổ chức: Hoạt động nhóm 4-5 HS (Hoạt động trao đổi)

Phiếu học tập 1: (nhóm 1)

- Em hãy đọc thông tin SGK trang 6 và cho biết thành phần cấu tạo nên tế bào và thànhphần chính của tế bào?

- Tại sao nói cấp độ tế bào là cấp độ tổ chức cơ bản của sự sống?

- Các đại phân tử như prôtêin, axit nuclêic, các siêu cấu trúc như các màng bào quan cóphải là vật chất sống không? Tại sao không xếp chúng vào các cấp tổ chức của sự sống?

- Tìm ví dụ về quần xã? Khái niệm quần xã?

- Vì sao ở cấp quần xã sinh vật giữ được mức cân bằng?

- Hãy sắp xếp tên các quần xã tương ứng theo nhiều cách gọi:

+ Theo địa điểm phân bố

+ Theo chủng loại phát sinh

+ Theo dạng sống

+ Theo loài hay nhóm sinh vật SV ưu thế

Quần xã tương ứng

a.Quần xã(QX) thực vật ven hồ, QX động vật hoang mạc

b.QX SV đồng cỏ, QX cây bụi, QX sồi dẻ…

c QX SV bãi triều, QX SV núi đá vôi…

d QX SV nổi, QX SV tự bơi…

Phiếu học tập 4: (nhóm 4)

- Em hãy đọc thông tin trong SGK và cho biết, tại sao nói quần thể là đơn vị sinh sản vàtiến hóa? Cho ví dụ về quần thể? Có nhận xét gì về các cá thể trong quần thể?

- Em biết gì về đơn vị phân loại loài?

- Quần thể có tương ứng bằng loài không? Vì sao?

Phiếu học tập 5: (nhóm 5 )

- Tìm ví dụ về hệ sinh thái? Khái niệm hệ sinh thái?

- Cho biết cấp độ tổ chức sống cao nhất và lớn nhất của hệ thống sống là gì? Vì sao?

3 Thiết kế hình thức dạy học theo nhóm kim tự tháp:

I Mục tiêu: Sau khi học xong kiến thức này, HS phải:

- Giải thích và phân tích được thành phần hoá học của 1 nuclêotit và sự cấu thànhnên axit nuclêic

- Giải thích được mối quan hệ giữa cấu trúc và chức năng của ADN

II Nội dung chính:

1 Nuclêic- đơn phân của ADN:

- Có 4 loại nuclêôtit (hình vẽ 6.1 trang 27 SGK)

- Thành phần 1 nuclêôtit: Bazơ nitơ, đường đêôxiribôzơ, nhóm photphat

2 Cấu trúc và chức năng của ADN:

- Cấu tạo theo nguyên tắc đa phân (mỗi đơn phân là một nuclêôtit) nên thực hiệnđược chức năng mang thông tin di truyền

- Cấu tạo từ 2 mạch theo nguyên tắc bổ sung nên thông tin di truyền được bảo quảntốt và truyền đạt được thông tin di truyền qua quá trình tự nhân đôi, phiên mã.

III Tổ chức: Hoạt động nhóm kim tự tháp đối với Phiếu học tập học tập sau:

Phiếu học tập

- Quan sát hình 6.1 SGK trang 27, em hãy cho biết (nhóm 2 HS)

+ Có mấy loại nuclêôtit, là những loại nào? Thành phần của nuclêôtit?

+ Các nuclêôtit cấu thành nên axit nuclêic bằng cách nào?

- Vì sao tên gọi của các loại nuclêôtit chính là tên của bazơ nitric? Vì sao axit nuclêic

có nghĩa là axit nhân? (nhóm 4 HS)

- Quan sát hình 6.1 SGK trang 27, em hãy mô tả cấu trúc phân tử ADN và cho biết tạisao ADN vừa đa dạng lại vừa đặc trưng? (nhóm 8 HS)

- Vì sao ADN có được chức năng lưu trữ và truyền đạt thông tin di truyền? (Hoặc ADN

có cấu tạo phù hợp với chức năng như thế nào?) (Nhóm 16 HS)

4 Thiết kế hình thức dạy học theo nhóm chuyên gia:

Ví dụ : Kiến thức Cacbohiđrat (bài 4)

I Mục tiêu: Sau khi học xong kiến thức này, HS phải:

- Liệt kê được tên các loại đường đơn, đường đôi, đường đa có trong các cơ thể sinhvật và phân biệt được các loại đường này

- Nêu được chức năng của từng loại đường trong cơ thể sinh vật

II Nội dung chính:

* Cacbon hiđrat: Là hợp chất hữu cơ đơn giản chỉ chứa 3 loại nguyên tố, công thứccấu tạo chung: Cn(H2O)n và được chia thành các loại: Monosaccarit, disaccarit,

1 Monosaccarit:

- Công thức cấu tạo phân tử: C6H12O6, tồn tại ở dạng mạch thẳng và mạch vòng

- Có tính khử mạnh

- Vai trò: + Tham gia tạo axit nuclêic (đường ribôzơ và đường đêôxiribôzơ)

+ Nguồn năng lượng của tế bào (glucôzơ, fructôzơ và galactôzơ)

2.Disaccarit:

- CTCTPT: C12H22O11

- Được tạo thành từ 2 phân tử monosaccarit

III Tổ chức: Hoạt động nhóm chuyên gia

Đặt vấn đề: Từ công thức cấu tạo chung của gluxit: Cn(H2O)n , em hãy cho biết vì saogluxit được gọi là cacbohiđrat?

-Quan sát hình 4.1 SGK trang 20 tìm hiểu xem saccarit có mấy nhóm chính?

Tiếp tục phân HS vào các nhóm gốc và cho hoạt động nhóm chuyên gia đối với phiếuhọc tập giao việc 1, 2, 3

Phiếu học tập 1:

- Kể tên các loại đường đơn em biết? Các loại đường này có gì khác biệt nhau trongcấu trúc?

-Vì sao đường đơn còn được gọi là đường khử?

- Em cho biết vai trò của các loại đường đơn? (có trong các loại thực phẩm nào?)

Phiếu học tập 2:

- Phân biệt monosaccarit với disaccarit?

- Kể tên các loại đường đôi mà em biết, chúng có trong các loại thực phẩm nào?

- Vai trò của đường đôi?

Phiếu học tập 3:

- Đường phức được hình thành như thế nào? Kể tên các đường phức mà em biết?

- Chức năng của đường phức?

Phiếu học tập 4: (Phát cho HS sau khi HS trở về nhóm gốc)

- So sánh đường đôi và đường đơn?

- Đường phức có gì khác với đường đôi và đường đơn?

5 Thiết kế hình thức dạy học theo kiểu hoạt động trà trộn

Ví dụ 1: Kiến thức Các nguyên tố hoá học của tế bào (bài 3)

I Mục tiêu: Sau khi học kiến thức này, HS phải:

- Kể tên được các nguyên tố cơ bản của vật chất sống

- Trình bày được tính thống nhất về vật chất giữa giới vô cơ và giới hữu cơ

II Nội dung chính:

1 Những nguyên tố cơ bản của tế bào: O, C, H, N, Ca, P, K, S, Cl, Na, Mg, Fe

- Những nguyên tố này có những tính chất lý hoá phù hợp với cơ thể sống và cácnguyên tố cấu trúc nên cơ thể sống có bản chất hoá học hoàn toàn giống với các nguyên

tố đó ở ngoài tự nhiên

III Tổ chức: Hoạt động trà trộn để thực hiện nội dung học tập sau:

VII Những bài học khi vận dụng sáng kiến kinh nghiệm

- Giáo viên phải hướng dẫn kĩ cách làm việc theo nhóm ngay từ lần đầu tiên và cho họcsinh nhận biết vai trò và trách nhiệm của bản thân trong nhóm

- Theo dõi và phân nhóm phù hợp và phù hợp với nội dung bài học

- Giao việc phải phù hợp với trình độ của học sinh, việc không quá dễ cũng không quákhó với khả năng học sinh

- Lắng nghe ý kiến của các nhóm, luôn có biện pháp động viên, khen thưởng và ngược lạikịp lúc

- Tùy theo khả năng và sức học của từng lớp học mà giao việc hợp lí

C KẾT QUẢ VÀ KIẾN NGHỊ

I Kết quả

1 Thực trạng ban đầu của công việc đã làm trước khi có sáng kiến

Trước khi có sáng kiến hình thức hoạt động nhóm tôi cho học sinh làm đó là nhữngbài tập nhỏ, chưa có tính chủ động, sáng tạo, tự chiếm lĩnh kiến thức, còn mang tính hìnhthức, mờ nhạt và chưa thấy rõ khả năng kết hợp giữa các thành viên trong nhóm, các emchưa có sự hợp tác chặt chẽ, các nhóm chưa có sự thúc đẩy nhau để đạt được kết quả tốtnhất cho nhóm mình, đôi khi chỉ có một vài thành viên trong nhóm làm việc, thời giancho các nhóm làm việc ngắn, bài làm khá đơn giản… Nói chung hình thức thực hiệnnhóm trước đây mang nặng tính hình thức chưa phát huy tốt khả năng hợp sức và giúp đỡnhau cùng học tập

Phương pháp dạy và học hoạt động theo nhóm là mới với đa số giáo viên THPT

Có khuynh hướng hình thức, lạm dụng, cho rằng tổ chức hoạt động nhóm là dấuhiệu tiêu biểu nhất của đổi mới phương pháp dạy và học, hoạt động nhóm càng nhiều thìchứng tỏ phương pháp dạy và học càng đổi mới

2 Kết quả đã đạt được của việc áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Tôi mạnh dạn áp dụng hình thức học nêu trên nhiều hơn thì kết quả rất khả quan,qua hình thức cho học sinh học tập trên tôi nhận thấy nó đã đem đến cho lớp học của tôikết quả như sau:

- Góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn sinh học THPT theo hướng phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Hình thành thói quen sử dụng SGK ở học sinh