sáng kiến kinh nghiệm - bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn địa lí 7

Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá các hoạt động của học sinh, việc dạy học môn §ịa Lý ở các trường ph

PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lý xẩy ra trên bề mặt Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý, cũng như thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Mặt khác nó còn góp phần phát hiện, khai thác,sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lý nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội quốc phòng - an ninh nước nhà

Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá các hoạt động của học sinh, việc dạy học môn §ịa Lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất lượng cao thì đi đôi với lý thuyết, việc sử dụng kênh hình là một yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập, tăng cường

kỹ năng địa lý ( nhận xét, phân tích, giải thích, đánh giá, so sánh, tổng

hợp các bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê ) Qua đó, học sinh sẽ tự mình

phát hiện kiến thức và khắc sâu hơn nội dung bài học Mặt khác nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa

lý ở trường trung học cơ sở nói chung và đặc biệt ở lớp 7 nói riêng để giúp cho các

em nắm và hiểu bài người giáo viên phải biết sử dụng tốt kênh hình, đặc biệt là bản

đồ treo tường Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú, lôi quấn học sinh, giúp học sinh hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc, làm cho tư duy trong các em học sinh sau này tự phân tích, giải thích khi không có giáo viên bên cạnh và trong thực tế

Qua thực tế giảng dạy môn địa lý lớp 7 ở trường THCS Ngọc Chiến, tôi nhận thấy rằng nhiều em còn quan niệm rằng Địa lý là một môn học thuộc lòng Thực tế Địa lý là một môn học thuộc lòng, chính vì vậy trong những năm qua khi tiến hành

cải cách giáo dục chúng ta đã có những cố gắng trong việc ( tích cực hoá quá

trình dạy - học ) theo hướng ( tích cực hoá hoạt động của học sinh ) có nghĩa là

giáo viên biết vận dụng các phương pháp một cách linh hoạt nhằm tăng cường tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh, bằng cách phải chú ý rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kênh hình như: Bản đồ, biểu đồ, bảng thống kê Bởi vì tất

cả các kiến thức Địa lý lớp 7 không được trình bày, phân tích mô tả một cách đầy

đủ, mà còn tiền ẩn trong các kênh hình có trong bài học, trong khi tư duy của trẻ ở lứa tuổi này còn thiên về tính cụ thể, vì vậy trong quá trình dạy §ịa lý lớp 7 giáo viên cần rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kênh hình để giảm tính trừu tượng cho học sinh

Chớnh vỡ vậy, bản thõn tụi trờn cơ sở kinh nghiệm giảng dạy của mỡnh cũng như một số đồng nghiệp, tụi mạnh dạn nghiờn cứu đề tài:” Bước đầu rốn luyện

kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh mụn Địa Lớ 7 ’’

để rỳt ra những kinh nghiệm trong quỏ trỡnh rốn luyện kỹ năng sử dụng kờnh hỡnh cho học sinh nhằm nõng cao tớnh tớch cực, chủ động của học sinh khi học mụn Địa

lý lớp 7

Qỳa trỡnh triển khai bắt đầu từ nghiờn cứu khả năng sử dụng bản đồ của giỏo viờn và học sinh trong quỏ trỡnh giảng dạy và học bộ mụn Địa lý của giỏo viờn và học sinh trường THCS Ngọc Chiến

Về thực trạng, đại đa số cỏc em học sinh lớp 7 chưa phỏt huy được tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo khi giỏo viờn sử dụng kờnh hỡnh Do quỏ trỡnh học cấp I, lớp 6, cỏc em học sinh khi học mụn Địa lý vẫn quan niệm địa lý là mụn học thuộc

Vỡ vậy việc dựa vào bản đồ, hỡnh vẽ để kiểm tra kiến thức, định nghĩa cũn mang tớnh thụ động và mỏy múc Thụng qua quỏ trỡnh giảng dạy và việc điều tra,

dự giờ của cỏc giỏo viờn giảng dạy mụn Địa lý, bản thõn tụi tự rỳt ra một số kết luận, nhận xột như sau: Kỹ năng phõn tớch, sử dụng kờnh hỡnh của học sinh trong quỏ trỡnh học mụn Địa lý cũn chưa thực sự đạt yờu cầu Trờn cơ sở đú tụi rỳt ra kinh nghiệm là: Việc sử dụng kờnh hỡnh sẽ phỏt huy tỏc dụng tớch cực chủ động, sỏng tạo của học sinh trong quỏ trỡnh học mụn Địa lý và việc tỡm ra kiến thức khi dựa vào kờnh hỡnh sẽ đạt hiệu quả cao nhất

Đề tài này cú ý nghĩa vụ cựng quan trọng trong giảng dạy địa lý lớp 7 nói riêng

và địa lí THCS nói chung Việc đặt ra cõu hỏi và trả lời cõu hỏi sử dụng kờnh hỡnh như thế nào trong giảng dạy mụn Địa lý, nhất là Địa lý lớp 7 để đạt hiệu quả cao nhất là một vấn đề khú, theo tụi giỏo viờn phải giỳp học sinh nhận biết được cỏc phương hướng trờn bản đồ, biết phõn tớch cỏc mối quan hệ của cỏc đối tượng địa lý dựa vào kờnh hỡnh và để tỡm ra nội dung bài học Khi đó tỡm ra những phương phỏp giảng dạy phải tiếp tục thử nghiệm nhiều lần và tổng kết rỳt ra những bài học kinh nghiệm trong việc giảng dạy theo phương phỏp đú và học sinh đúng vai trũ chủ đạo để phỏt huy tớnh tớch cực chủ động, sỏng tạo của học sinh, như thế mới phỏt huy được trớ lực của cỏc em học sinh và cỏc em mới thành thục kỹ năng đọc, phõn tớch, tỡm ra cỏc mối quan hệ địa lý và kiến thức mới dựa vào kờnh hỡnh núi chung

Rốn luyện học sinh biết sử dụng kờnh hỡnh thành thạo trong học tập Từ đú tạo cho học sinh lũng yờu thớch bộ mụn để cỏc em đạt được hiệu quả học tập cao đối với mụn Địa lý

pHẦN 2 NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Để đào tạo thế hệ trẻ Việt Nam - những người lao động phục vụ đắc lực cho

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong hai thập niên đầu của thế

kỷ XXI theo nghị quyết 40 của Quốc hội khoá X thì vấn đề nâng cao chất lượng dạy và học là mục tiêu phấn đấu liên tục của sự nghiệp giáo dục, công việc đó không chỉ cần đến sự nhiệt tình và kinh nghệm là công tác giáo dục mà còn đòi hỏi người làm công tác giáo dục phải biết vận dụng lý luận và phương pháp thích hợp vào trong quá trình giảng dạy

Để tạo ra một con ngưêi toàn diện thì ngoài vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh, một vấn đề quan trọng là phải cung cấp cho các em học sinh có được kiến thức cơ bản của toàn bộ các bộ môn từ thấp đến cao, trong đó kiến thức bộ môn lớp 7 không thể thiếu được đối với các em Xong để có được kiến thức Địa lý, người giáo viên không chỉ có nhiệm vụ truyền tải những kiến thức đã có sẵn trong sách giáo khoa mà người giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh tự phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mình, biết sử dụng thành thạo đồ dùng trực quan,

để tự mình xây dựng được kiến thức mới

Muốn vậy người giáo viên cần hướng dẫn học sinh quan sát các chi tiết trên hình vẽ, bản đồ để rút ra nhận xét Việc sử dụng kênh hình là yếu tố bắt buộc đối với giáo viên §ịa lý, nhất là §ịa lý lớp 7, tính trực quan của kênh hình vừa giúp giáo viên dễ dàng tổ chức, hướng dẫn học sinh học tập, vừa giúp học sinh dễ dàng hiểu bài và khắc sâu kiến thức Trong quá trình dạy học môn §ịa lý hiện nay, kênh hình được coi là một công cụ, một phương tiện cho việc dạy và học môn §ịa lý, phương pháp mà người giáo viên địa lý sử dụng trong quá trình dạy học cũng phải dựa trên cơ sở kênh hình, chủ yếu là bản đồ, có như vậy mới phát huy tính tích cực chủ động của học sinh

Vì vậy, trong quá trình dạy môn §ịa lý, giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh

sử dụng từng loại đồ dùng trực quan sao cho phù hợp víi nội dung bài giảng Nếu giáo viên sử dụng tốt các loại đồ dùng trực quan, dạy và học bằng phương pháp sử kênh hình học sinh sẽ được trang bị kiến thức địa lý một cách chắc chắn, phát huy tính tích cực chủ động khả năng tư duy lôgic tổng hợp Đồng thời hạn chế ghi nhớ máy móc, giảm tối thiểu học môn địa lý ở nhà, dần hình thành cho các em tâm lý hứng thú học môn Địa lý ở các trường THCS hiện nay

* Cơ sở thực tiễn.

Trong những năm gần đây, việc nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên

và chất lượng học tập của học sinh đã được Đảng, Nhà nước chú trọng quan tâm Thực hiện nghị quyết TW 2 của Đảng về việc phát triển toàn diện và hình thành nhân cách cho học sinh, đáp ứng yêu cầu đổi mới của nền kinh tế là nhiệm vụ chung của mọi giáo viên

Trong thực tiễn giảng dạy và học tập bộ môn Địa lý của giáo viên và học sinh

ở trường THCS Ngọc Chiến việc phát huy tính tích cực, chủ động, của học sinh

trong việc sử dụng kờnh hỡnh trong giảng dạy cũn chưa đạt hiệu quả cao, vỡ vậy tớnh thụ động của học sinh trong học tập bộ mộn Địa lý cũn cao

Qua việc phỏt phiếu điều tra học sinh khối lớp 7 trường THCS Ngọc Chiến gồm 5 lớp với 207 em học sinh mà tụi trực tiếp giảng dạy, khi cho cỏc em quan sỏt lược đồ cỏc đới khớ hậu khí hậu trên Trái Đất, cú tới 115 em khụng thể tự xỏc định được ( 43%), cũn lại cỏc em biết dựa vào hỡnh vẽ để nhận xột, phõn tớch và rỳt ra những kiến thức mới

Chớnh vỡ vậy, bản thõn tụi cú thể khẳng định rằng trong giảng dạy bộ mụn địa

lý việc rốn luyện cho học sinh khả năng tư duy lụgic, tớnh tớch cực, của giỏo viờn hiện nay cũn gặp rất nhiều khú khăn, một số em rất khú thậm trớ khụng thể làm việc được với kờnh hỡnh nhằm khai thỏc những kiến thức mới

Do đú, việc phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động của học sinh trong học tập bộ mụn địa lý trong giai đoạn hiện nay khụng chỉ là mục đớch, nhiệm vụ của việc giảng dạy và học tập mà cũn là điều kiện cần thiết để học sinh cú thể sử dụng được kờnh hỡnh trong học tập, như vậy mới cú thể học tập một cỏch tớch cực, chủ động

và sỏng tạo

3 Một số biện phỏp tiến hành để giải quyết vấn đề

Vớ dụ : Qua bài “Đới nóng Môi trờng xich đạo ẩm.”, qua phỏt phiếu điều tra

lược đồ cỏc môi trờng địa lí trên Trái Đất.Xác định vị trí các môi trờng địa lí

và các môi trờng trong đới nóng Khối lớp 7 mà tụi trực tiếp giảng dạy cú tổng số

207 em Trong đú cú 126 em xỏc định được đạt 60.8% cũn 81 em chưa xỏc định được chiếm 39.2%

Hoặc qua bài " Thực hành: Nhận biết đặc mụi trường đới núng", bản thõn tụi

trực tiếp kiểm tra việc phõn tớch kờnh hỡnh của học sinh, yờu cầu học sinh làm bài tập 2, dựa vào ba biểu độ nhiệt độ và lượng mưa Hóy phõn tớch biểu đồ để chọn ra biểu đồ phự hợp với ảnh xa van kốm theo ? Qua kiểm tra ba lớp với 128 em cú 68

em khụng xỏc định được chiếm 53%

* Nguyờn nhõn:

- Thiếu phương tiện giảng dạy như:bản đồ, lược đồ, tranh ảnh…

- Chủ yếu là học sinh cũn thụ động trong học tập, chưa phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động của mỡnh, chưa khai thỏc triệt để kờnh hỡnh để tỡm ra kiến thức mới để đạt được chất lương bộ mụn, giỳp học sinh học tốt bộ mụn địa lý lới 7 và làm cơ sở cho việc học ở cỏc lớp trờn, cho nờn tụi chỳ trọng nghiờn cứu và ỏp dụng đề tài này

* Phõn loại đối tượng: Sau khi khảo sỏt đầu năm GV tiến hành phõn loại HS

theo ba nhúm: giỏi, khỏ, trung bỡnh,yếu để từ đú lờn kế hoạch cụ thể để bồi dưỡng

HS giỏi và khỏ, phụ đạo cho HS trung bỡnh và yếu.Qua phõn loại HS giỏo viờn cú biện phỏp rốn luyện kờnh hỡnh cho HS và tự bồi dưỡng quỏ trỡnh dạy học cho bản thõn

3.2 Một số biện phỏp nghiờn cứu.

Từ đặc điểm tỡnh hỡnh học tập bộ mụn địa lý lớp 7 của học sinh trường THCS Ngọc Chiến, căn cứ vào nhiệm vụ năm học Để thực hiện nghiờn cứu đề tài này thành cụng bản thõn tụi đó sử dụng bằng nhiều phương phỏp khỏc nhau, sau khi lập

giàn ý của đề tài thì tiến hành điều tra tính tích cực chủ động của học sinh lớp 7 trong học tập bộ môn Địa lý

Trong quá trình soạn thảo giáo án giáo viên phải căn cứ vào mục tiêu để lựa chọn đồ dùng phù hợp Đầu tiên phải hướng dẫn học sinh khi nhìn vào kênh hình: bản đồ, lược đồ, tranh ảnh… phải hiểu được kênh hình, biết phân tích các kênh hình dựa trên kiến thức bài cũ, kiến thức thực tế, bằng chú giải để phân tích kênh hình để rút ra kết luận, và giáo viên cũng cần hình thành cho học sinh quy trình làm việc với từng loại thiết bị như sau:

- Đối với hình vẽ tranh ảnh học sinh cần nắm rõ mục đích làm việc.

Ví dụ: Quan sát hình ảnh về rừng rậm thường xanh kết hợp với kiến thức lớp 7

nêu đặc điểm và giải thích về rừng rậm xanh quanh năm ?

Học sinh cần chú ý nắm tên tranh quan sát tranh sau đó đi phân tích nhận xét từng yếu tố phục vụ mục đích đề ra Học sinh phải nhận ra sự đa dạng của thực vật liên hệ với động vật và đặc điểm khí hậu

Nêu kết luận về các đối tượng thể hiện trong tranh: Rừng mưa nhiệt đới có nhiều loại thực vật, cảnh rừng trông rậm rạp, um tùm động vật sẽ phong phú

=> Kết luận thuộc khí hậu nhiệt đới gió mùa

Ví dụ: Khi sử dụng tranh ảnh địa lí GV phải coi đó là nguồn kiến thức,hạn chế

dung tranh ảnh là phương tiện minh hoạ Khi dạy bài: ” Ô nhiễm môi trường ở đới

ôn hoà “ở phần 1: Ô nhiễm không khí GV cho học sinh quan sát các tranh sau: ? Hãy nêu nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường không khí ở đới ôn hoà ( HS): Do: + Khí thải công nghiệp

+ Ý thức con người

+ Nhiên liệu từ phương tiện giao thong

+ Sự bất cẩn trong sử dụng chất phóng xạ

Nạn kẹt xe vào giờ cao điểm Đốt rừng làm nương rãy

Một khu nhà mỏy lọc dầu Sử lớ ụ nhiễm phúng xạ

- Đối với bản đồ, lược đồ,biểu đồ học sinh cần:

+ Nắm được mục đớch việc làm, yờu cầu

+ Cần đọc bảng chỳ giải để hiểu ý nghĩa cỏc ký hệu trờn bản đồ Ở lớp 7 học sinh phải dựa vào ký hiệu, tỡm cỏc đối tượng địa lý trờn bản đồ theo mục tiờu,

so sỏnh đối chiếu xỏc lập mối quan hệ để tỡm đặc điểm đối tượng và phõn tớch từng yếu tố tạo nờn mụi trường tự nhiờn

Vớ dụ : Khi dạy bài 21.Mụi trường đới lạnh Ở mục một.Giỏo viờn cần cho HS biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa ở Ho-Man (Ca-na-đa)

Dựa vào biểu đồ khớ hậu Ho-man hóy nờu diễn biến về nhiệt độ và lượng trong năm ở đới lạnh? Từ đú rỳt ra kết luận về nhiệt độ và lượng mưa trong năm ở mụi trường đới lạnh?

* Cụ thể cho học sinh làm việc với bản đồ tự nhiờn.

+ Khi yờu cầu học sinh xỏc định vị trớ địa lý của cỏc chõu lục việc xỏc định phải theo thứ tự sau:

(1) Xỏc định kinh độ, vĩ độ, cỏc điểm

cực

(2) Xem vị trớ của chõu lục đối với

đường xớch đạo, cỏc đường chớ tuyến,

vũng cực, kinh độ gốc, trải dài trờn bao

nhiờu vĩ độ để xỏc định ảnh hưởng của vị

trớ địa lý với khớ hậu

(3) Chõu lục tiếp giỏp những nơi nào?

Cú biển, đại dương nào bao quanh ? Cú

dũng biển nào chạy qua?

(4) Nhận xột đờng bờ biển?

+ Kỹ năng quan sỏt, mụ tả địa hỡnh học

sinh cần:

(1) Dựa vào ký hiệu của bảng chỳ giải:

Quan sỏt tổng thể chõu lục xem cú những

dạng địa hỡnh nào chủ yếu

(2) Tỡm chỗ cao nhất, thấp nhất của địa hỡnh

(3) Quan sỏt từng dạng địa hỡnh, so sỏnh nờu đặc điểm từng dạng địa hỡnh

+ Kỹ năng nhận xột sụng ngũi, học sinh tiến hành theo cỏc bước sau:

(1) Quan sỏt toàn bộ bản đồ nhận xột về mạng lưới, sự phõn bố và độ lớn của cỏc con sụng, hướng chảy sụng đổ ra những đại dương nào

(2) Xác lập mối quan hệđịa hình, khí hậu, chế độ nước ? giải thích ?

Sau một thời gian thực nghiệm qua kiểm tra khả năng sử dụng kênh hình của

học sinh khối 7 vào gần cuối học kì I:

Khối lớp 7 có 207 em học sinh được phát phiếu thông qua làm bài tập bản đồ

mục 1 bài 25 “Thế giới rộng lớn và đa dạng” Quan sát bản đồ tự nhiên thế giới.

Xác định vị trí 6 châu lục? Nêu tên từng đại dương bao quanh các châu lục? Xác định và kể tên các đảo bao quanh các châu lục?

Kết quả như sau:

Tæng sè häc

sinh

Chất lượng bộ môn

Giá i

%

Kh

¸

%

Trung b×nh

%

Y Õu

%

KÐ m

%

207 9

4

8

7 42

9 4

4

6

1

7 8 0 0

Như vậy, qua kiểm tra gần cuối học kỳ I học sinh đã biết sử dụng kênh hình

để tìm ra kiến thức mới Một số em kỹ năng khá thành thạo

Sau đây là một giáo án soạn minh hoạ:

Tiết 21- Bài 19 MÔI TRƯỜNG HOANG MẠC.

A PHẦN CHUẨN BỊ.

I.Mục tiêu bài học.

1.Kiến thức.

- Nắm được đặc điểm cơ bản của hoang mạc(khí hậu cực kì khô hạn

và khắc nghiệt)và phân biệt được sự khác nhau giữa hoang mạc nóng và hoang mạc lạnh

- Biết được cách thích nghi của động vật và thực vật với môi trường hoang mạc

2.Kỹ năng.

- Xác định nơi phân bố các hoang mạc trên thế giới

- Đọc và so sánh 2 biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa

- Đọc và phân tích ảnh địa lí

3.Thái độ.

- Giáo dục lòng yêu thích môn học và ý thức bảo vệ môi trường

II Phương tiện dạy- học.

1.Giáo viên

- Tranh ảnh liên quan

- Biểu đồ hình H.19.2, H.19.3 SGK phóng to

- Lược đồ phân bố các hoang mạc trên thế giới

- Phim tư liệu về hoang mạc ở Việt Nam

2.Học sinh.

- Chuẩn bị đồ dung dạy học

- Sưu tầm tranh ảnh về hoang mạc

- Đọc và tìm hiểu bài 19

B PHẦN LÊN LỚP

I KTBC.(5’)

1.Câu hỏi: Chọn và nối cảnh quan với kiểu môi trường phù hợp?

Các kiểu môi trường Bài

làm

Đặc điểm khí hậu

1 Ôn đới hải dương 1- a Nhiệt độ cao, mưa vào mùa đông

2 Cận nhiệt địa trung

hải

2- b Nhiệt độ khá thấp, biên độ nhiệt lớn,

lượng mưa ít theo mùa

3 Ôn đới lục địa 3- c Nhiệt độ khá cao, mưa khá nhiều theo

mùa

4 Cận nhiệt ẩm, gió

mùa

4- d Ấm áp, điều hoà, mưa khá nhiều theo

mùa

2 Đáp án

1 - d ; 2 - a ; 3 - b ; 4 - c

II BÀI MỚI.

 Vào bài: Ở các tiết trước các em đã được học về các môi trường khí hậu Có

một trường khí hậu được coi là khắc nghiệt nhất Đó là môi trường hoang mạc Vậy môi trường này có đặc điểm như thế nào?Phân bố ở đâu? Các em

sẽ tìm thấy câu trả lời trong bài học hôm nay