một số biện pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy thực hành quan sát 1 số vi sinh vật

Giáo viên môn: Sinh họcđể tăng hiệu quả của việc chủ động tiếp thu kiến thức của HS, SGK Sinh học 10 đã được biên soạn theo hướng đổi mới nội dung cũng như phương pháp dạy học trong đó c

SINH HỌC 10 - BAN CƠ BẢN

Ở TRƯỜNG THPT SỐ 2 SI MA CAI

Tổ chuyên môn: Tự nhiên

Họ và tên: Trần Phương Quy Giáo viên môn: Sinh học

SINH HỌC 10 - BAN CƠ BẢN

Ở TRƯỜNG THPT SỐ 2 SI MA CAI

Tổ chuyên môn: Tự nhiên

Họ và tên: Trần Phương Quy

Giáo viên môn: Sinh học

để tăng hiệu quả của việc chủ động tiếp thu kiến thức của HS, SGK Sinh học 10

đã được biên soạn theo hướng đổi mới nội dung cũng như phương pháp dạy học trong đó có tăng thời lượng các giờ thực hành lên, sự điều chỉnh đó đã có tác dụng rất tích cực làm tăng hứng thú học tập của HS đối với bộ môn, kích thích được sự tìm tòi, sáng tạo, khám phá cái mới lạ nhưng rất gần gũi trong cuộc sống ở xung quanh các em Để có tác dụng đó GV cần phải lựa chọn biện pháp

tổ chức giảng dạy các tiết thực hành hợp lí, có hiệu quả

2 Cơ sở thực tiễn

N¨m häc: 2011 - 2012

Qua thực tế giảng dạy bài thực hành “Quan sát một số vi sinh vật” và trên

cơ sở sinh học vi sinh vật, tôi thấy một vấn đề bất cập như sau: Vi sinh vật lànhững cơ thể nhỏ bé, chỉ nhìn rõ chúng dưới kính hiển vi Phần lớn vi sinh vật là

cơ thể đơn bào nhân sơ hoặc nhân thực, một số là tập hợp đơn bào Với kháiniệm trên thì vi sinh vật gồm nhiều nhóm phân loại khác nhau, chúng gồm:

- Vi khuẩn

- Nấm đơn bào

- Tảo đơn bào

- Động vật nguyên sinh

Bài thực hành “Quan sát một số vi sinh vật” trong chương trình Sinh học

10 - Ban cơ bản nhằm mục đích: HS nhận dạng và vẽ được hình dạng một số loại vi khuẩn trong khoang miệng và nấm trong váng dưa để lâu ngày hoặc nấm men rượu.

Những loài vi khuẩn là những sinh vật nhân sơ rất nhỏ bé, phần lớn cókích thước 1-5m, các loại vi khuẩn trong khoang miệng có kích thước từ 1 đến

2m nên chỉ có thể quan sát rõ chúng bằng kính hiển vi quang học với độ phóngđại 1000 đến 2500 lần

Nhưng thực tế thiết bị kính hiển vi được cung cấp cho các trường THPT

có độ phóng đại rất nhỏ, chỉ từ 100 đến 400 lần, nên việc yêu cầu các em làmtiêu bản quan sát, nhận dạng và vẽ được sơ đồ hình dạng một số loại vi khuẩntrong khoang miệng là rất khó

Nếu yêu cầu các em quan sát và vẽ cái mà các em không nhìn thấy hoặc nhìn thấy nhưng không xác định được đó có phải là vi sinh vật hay không và

thuộc nhóm phân loại nào là chúng ta đã quay lại với phương pháp cũ – bắt HS công nhận đó là vi sinh vật trong khi các em có thể không xác định được đó có phải là vi sinh vật hay không  không gây được lòng tin ở các em, như vậy là

đã đi ngược với mục đích của việc đổi mới nội dung - phương pháp dạy học và

cụ thể hơn là mục tiêu của bài thực hành này

Tôi đã tự rút ra cho mình một số kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả giảngdạy của bài thực hành trên, tôi đã tiến hành như sau:

- Thí nghiệm 1: Quan sát hình ảnh một số loại vi khuẩn trong khoangmiệng

- Thí nghiệm 2: Nhuộm đơn phát hiện tế bào nấm men

- Thí nghiệm 3: Làm tiêu bản quan sát nấm mốc

- Thí nghiệm 4: Làm tiêu bản và quan sát tảo, động vật nguyên sinh

Tôi dùng thí nghiệm 1 và 4 để thay cho thí nghiệm 1 trong SGK vì Độngvật nguyên sinh và Tảo có kích thước lớn, dễ quan sát mặc dù các em đã đượcquan sát ở lớp dưới nhưng nếu được quan sát lại các em vẫn thấy rất hứng thú vàcác em sẽ có cái nhìn tổng quát hơn về thế giới vi sinh vật

Chính vì lí do đó, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “ Một số biện pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy bài 28: thực hành “quan sát vi sinh vật” Sinh học 10 ban

cơ bản”

II MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

1 Mục đích:

Vận dụng lí luận và phương pháp dạy học vào thực hiện bài thực hành

“quan sát vi sinh vật” để góp phần phát huy tính tích cực của học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy

2 Đối tượng nghiên cứu: Đổi mới phương pháp dạy bài 28 “ Thực hành quan

sát vi sinh vật’’ Sinh học 10 ban cơ bản

3 Phạm vi nghiên cứu:

Bài 28: Sách sinh học 10 - ban cơ bản

Học sinh trường THPT số 2 Si Mai Cai – Si Ma Cai – Lào Cai

4 Phương pháp nghiên cứu:

a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

Nghiên cứu tài liệu làm cơ sở lý thuyết cho đề tài: vi sinh vật học, sách giáo khoa 10, sách giáo viên 10, lí luận dạy học …

b Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ, học hỏi kinh nghiệm của thầy cô giáo

về phương pháp và hiệu quả các giờ thực hành

c Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Chọn 2 lớp có số lượng HS và lực học tương đương nhau

-01 lớp dạy theo phương pháp truyền thống

-01 lớp dạy theo nội dung đề tài nghiên cứu

Thống kê và phân tích hiệu quả của đề tài qua điều tra HS

PHẦN II NỘI DUNG

I BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

1 Thí nghiệm 1: Nhuộm đơn phát hiện vi sinh vật trong khoang miệng

Thay vì hướng dẫn và yêu cầu HS làm thí nghiệm để quan sát vi sinh vậttrong khoang miệng GV cho HS quan sát hình ảnh và cung cấp thông tin một sốloại vi sinh vật có trong khoang miệng bằng máy chiếu hoặc cung cấp tranh ảnh

cho HS quan sát (nếu không có máy chiếu), trong SGK cũng có một số hình ảnh

về vi sinh vật nhưng chưa đủ

Một số hình ảnh đó là: Liên cầu khuẩn (Streptococcus)

Phân bố rộng rãi trong tựnhiên, một số sống trong khoangmiệng và có thể gây bệnh viêm

họng (S.pyogenes) Một số khác như S.lactis khi có nhiều đường

trong miệng, VK này sẽ biếnđường thành axit lactic ăn mònchân răng, tạo điều kiện cho các vikhuẩn gây viêm nhiễm khác xâmnhập làm sâu răng

Tụ cầu khuẩn

(Staphylococcus)

Thường gặp ở niêm mạc, datrong đó có xuất hiện trong khoangmiệng, sống hoại sinh phân giải cặnhữu cơ

Xuắn khuẩn

(Spirillum)

Đa số sống hoại sinh, phângiải cặn hữu cơ  rất có ích,chúng có rất nhiều trong khoangmiệng giúp phân giải cặn thức ăn

Nấm men

(Yeasts)

Trong khoang miệng có tồn tại một số dạng nấm men trong số hơn 500 loại Sống

cặn thức ăn như Lactobacillus  tạo

ra axit lactic làm mòn men răng vàngà răng, tạo điều kiện cho một số vikhuẩn tấn công làm hỏng răng (sâurăng)

* GV hướng dẫn HS cách làm tiêu bản như sau:

- Nhỏ 1 giọt nước cất lên phiến kính

- Dùng que cấy đã khử trùng (hơ trên ngọn lửa đèn cồn) lấy một ít váng dưađặt vào giọt nước (lấy càng ít, váng càng mỏng càng dễ quan sát)

- Hơ nhẹ vài lượt phía trên cao của ngọn lửa đèn cồn

- Đặt miếng giấy lọc lên tiêu bản và nhỏ một giọt dịch thuốc nhuộm lêntrên giấy lọc, để 15-20 giây, rồi bỏ giấy lọc ra

- Rửa nhẹ tiêu bản bằng nước cất, hong khô và soi kính

* GV hướng dẫn HS cách quan sát:

- Đặt phiến kính lên bàn kính hiển vi sau đó chỉnh vùng có mẫu vật vàochính giữa hiển vi trường rồi quay vật kính x10 để quan sát vùng có mẫuvật.

- Chọn vùng có lớp tế bào mỏng nhất để quan sát các tế bào nấm men, sau

đó chuyển sang vật kính x40 để quan sát cho rõ hơn

- Vẽ các tế bào quan sát được vào vở

* GV định hướng cho HS cách quan sát: Nấm ở váng dưa là 1 chủng nấm mendại trong số hơn 500 loài nấm men, nấm váng dưa có hình quả dưa chuột đứngriêng lẻ hoặc tập hợp thành sợi dễ gẫy GV giúp đỡ nhóm nào yếu (giúp điềuchỉnh tiêu bản vào thị trường kính hiển vi vật kính x40 và hướng dẫn HS quansát)

3 Thí nghiệm 3: Quan sát nấm mốc (đối với lớp khá GV hướng dẫn các em làm

GV hướng dẫn HS làm tiêu bản bằng 1 trong 2 cách sau:

Cách 1: Làm và quan sát tiêu bản tươi:

- Dùng ống hút hút nước cất và nhỏ 1 giọt lên lam kính

- Dùng kim mũi mác lấy một ít nấm mốc đặt vào giọt nước cất

- Đậy lá kính lên mẫu vật và dùng giấy thấm hút bớt nước dư ở phía ngoài

- Đưa lam kính lên bàn kính hiển vi sau đó chỉnh vùng có mẫu vật vào chínhgiữa hiển vi trường rồi quay vật kính x10 để quan sát vùng có mẫu vật.

- Chọn vùng có cuống bào tử gắn với quả thể và có nhiều bào tử để quan sát,sau đó chuyển sang vật kính x40 để quan sát cho rõ hơn

Cách 2: Nhuộm đơn quan sát nấm mốc như đối với tế bào nấm váng dưa.

(GV hướng dẫn ngay sau khi hướng dẫn các em làm tiêu bản nấm men để sau đó

HS trong nhóm chia nhau ra cùng làm 2 loại tiêu bản và quan sát cho tiết kiệm thời gian)

GV lưu ý HS cần làm cẩn thận không làm gẫy cuống bào tử, nát quả thể.

GV nêu yêu cầu: Quan sát được cuống bào tử, quả thể và bào tử

GV có thể cung cấp cho HS một số thông tin về nấm mốc qua tranh ảnh hoặcmáy chiếu:

Sợi khí sinh của nấm mốc

Để tiết kiệm thời gian hơn, GV nên làm sẵn tiêu bản nấm mốc để cho các nhómyếu quan sát

4 Làm tiêu bản và quan sát tảo, động vật nguyên sinh

Dùng rơm khô, cỏ tươi hoặc rễ bèo cắt thành đoạn ngắn khoảng 10cm,cho vào cốc thuỷ tinh và lấy nước ao có màu xanh đổ vào, để từ ngày thứ 4 trở

đi là có thể quan sát được các vi sinh vật sống trong bình nuôi cấy

GV quan sát dịch nuôi cấy trước khi thực hành và chuẩn bị một số hìnhảnh về Động vật nguyên sinh và Tảo có trong mẫu nuôi cấy để HS quan sát, đốichiếu

- Đưa lam kính lên bàn kính hiển vi sau đó chỉnh vùng có mẫu vật vào chínhgiữa hiển vi trường rồi quay vật kính x10 để quan sát vùng có mẫu vật.

- Mắt quan sát, tay phải di chuyển tiêu bản, tay trái chỉnh kính hiển vi sao choluôn nhìn rõ được đối tượng cần quan sát (vì động vật nguyên sinh có thể dichuyển rất nhanh)  phát hiện được các đại diện điển hình cho ngành Động vậtnguyên sinh và Tảo

- Chuyển sang vật kính x40 để quan sát được rõ hơn về hình dạng và cấu tạo

GV cung cấp một số hình ảnh ĐVNS và Tảo để HS quan sát, đối chiếu

GV định hướng quan sát: Các em có thể nhìn thấy các đại diện thuộc 2lớp trùng roi và trùng cỏ, lớp trùng roi thường gặp là trùng roi xanh còn trùng cỏ

có rất nhiều đại diện với nhiều hình dạng khác nhau

a b

Một số loại tảo lục:

a Tảo lục đơn bào hình cầu

b Tập đoàn tảo lục (tập đoàn vônvôc)

c Tảo lục đơn bào hình thoi

c Một số lớp động vật nguyên sinh

- Trả lời câu hỏi 1, 2, 3 SGK trang 112

II KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận:

Qua thực tế giảng dạy tôi đã áp dụng nghiên cứu trên ở lớp 10A1 và dạyđối chứng ở lớp 10A2 Sau đó điều tra kết quả thực hành của HS và tôi thu đượckết quả như sau:

* L p 10A1: T ng s HS i u tra l 48/48ớp 10A1: Tổng số HS điều tra là 48/48 ổng số HS điều tra là 48/48 ố HS điều tra là 48/48 điều tra là 48/48 ều tra là 48/48 à 48/48

Mức độ quan sát

Nhóm VSV

Không nhìn thấy

Nhìn thấy nhưng không rõ

Nhìn thấy nhưng không rõ

Nhìn thấy rõ

Qua các số liệu trên, chúng ta có thể thấy tính đúng đắn của đề tài Đề tài đã thực hiện được mục tiêu của bài thực hành đặt ra.

2 Kiến nghị:

Qua nội dung nghiên cứu trên, để đề tài được triển khai, áp dụng có hiệuquả tôi có kiến nghị như sau:

- Đối với giáo viên: Cần phải thường xuyên học hỏi, tích luỹ kiến thức, tích luỹ

tư liệu và nâng cao trình độ ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy bộmôn

- Các nhà trường cần có phòng thực hành bộ môn với đầy đủ thiết bị theo danhmục tối thiểu của bộ GD & ĐT

- Các phòng bộ môn cần trang bị thêm máy chiếu để kết hợp giảng dạy có hiệuquả không chỉ với bài thực hành này mà cả một số bài lí thuyết dạy ở phòng bộmôn

Trong giới hạn đề tài này, nội dung mới chỉ đề cập ở một bài thực hành.Ngoài ra chúng ta có thể thấy sự bất cập của nhiều bài thực hành khác trongchương trình Sinh học lớp 10, có thể nội dung các bài thực hành đó chưa phùhợp với điều kiện của nhiều nhà trường và thực tế của địa phương Tuỳ theođiều kiện mà giáo viên lựa chọn và vận dụng phương án thực hành cho phù hợp.Tôi rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để tôi

có nhiều kinh nghiệm trong giảng dạy và đạt kết quả ngày càng tốt hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

PHẦN III TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Cơ sở vi sinh vật - Nguyễn Thành Đạt, NXB Đại học Sư phạm 2007

2 Dạy học lấy học sinh làm trung tâm - Nguồn gốc, bản chất, đặc điểm Trần Bá Hoành

3 Sách giáo khoa Sinh học 10 - ban cơ bản Nguyễn Thành Đạt chủ biên, NXB giáo dục

4 Sách giáo viên Sinh học 10 - ban cơ bản

MỤC LỤC

Phần I Mở đầu……… 3

I Lý do chọn đề tài……… 3

II.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu……… 4

Phần II Nội dung……… 6

I Biện pháp thực hiện……… 6

II.Kết quả và kiến nghị……… …13

Phần III Tài liệu tham khảo……… 15