luận văn thạc sĩ vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn gdcd phần “công dân với đạo đức” ở trường thpt hồng quang tỉnh yên bái

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: “Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó nhóm lớn lớp học được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về

L ời cảm ơn

Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới ban chủ nhiệm khoa, các thầy cô giáo, khoa Giáo dục chính trị trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tận tình truyền thụ những tri thức quý báu, dạy dỗ, giúp dỡ tôi hoàn thành nhiệm vụ của khoá học cũng như việc hoàn thành luận văn

Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn TS Phạm Văn Chín đã hết lòng ủng hộ và hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, đồng thời đã truyền thụ cho tôi những phương pháp làm việc nghiêm túc, khoa học để tôi có thể hoàn thành tốt luận văn này

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Yên Bái, trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái, phòng Quản lỳ Khoa học trường Đại học sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành khoá học và hoàn thành luận văn này

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi để tôi hoàn thành nhiệm vụ khoá học và cuốn luận văn tốt nghiệp này

Hà Nội, Ngày tháng 10 năm 2009

Tác giả

Nguyễn Thị Sen

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của đề tài 11

6 Phương pháp nghiên cứu 12

Chương 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN “CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” Ở TRƯỜNG THPT HỒNG QUANG TỈNH YÊN BÁI 13

1.1 Cơ sở lý luận của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học 13

1.1.1 Thảo luận nhóm - một trong những phương pháp dạy học tích cực 13

1.1.1.1 Quan niệm về dạy học tích cực 13

1.1.1.2 Một số phương pháp dạy học tích cực cần được phát triển 18

1.1.2 Quan niệm về nhóm và phương phương pháp thảo luận nhóm 20

1.1.2.1 Quan niệm về nhóm 20

1.1.2.2 Quan niệm về phương pháp thảo luận nhóm 23

1.1.3 Hình thức thảo luận nhóm và điều kiện thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân 25

1.2 Thực trạng và sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân nói chung, phần "Công dân với đạo đức" nói riêng 28

1.2.1 Thực trạng và sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân nói chung, phần "Công dân với đạo đức" nói riêng ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái 28

1.2.1.1 Đặc điểm môn Giáo dục công dân phần “Công dân với đạo đức” ở

trường THPT 28

1.2.1.2 Thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái 33

1.2.1.3 Kết quả của việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần "Công dân với đạo đức" ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái 34

1.2.2 Sự cần thiết đổi mới phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái 46

Chương 2:THỰC NGHIỆM PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN“CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HỒNG QUANG TỈNH YÊN BÁI 49

2.1 Kế hoạch thực nghiệm vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái 49

2.1.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 49

2.1.2 Đối tượng, phạm vi và địa bàn thực nghiệm 49

2.1.3 Nội dung thực nghiệm 50

2.2 Các bước tiến hành thực nghiệm 50

2.2.1 Khảo sát đầu vào lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 50

2.2.2 Soạn giáo án thực nghiệm 52

2.2.3 Tiến hành dạy thực nghiệm 71

2.2.4 Kiểm tra, đáng giá sau thực nghiệm 71

2.3 Kết quả thực nghiệm 72

2.3.1 Phân tích kết quả thực nghiệm 72

2.3.2 Đánh giá chung về kết quả thực nghiệm 80

Chương 3: QUY TRÌNH VÀ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN PHƯƠNG

PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN “CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” Ở TRƯỜNG

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HỒNG QUANG TỈNH YÊN BÁI 83

3.1 Quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD 83

3.1.1 Quy trình thảo luận nhóm 83

3.1.2 Quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân 84

3.1.3 Nguyên tắc thực hiện quy trình thảo luận nhóm 96

3.1.3.1 Nguyên tắc đảm bảo mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh 96

3.1.3.2 Nguyên tắc đảm bảo sự kết hợp hài hoà giữa các hình thức dạy học 97 3.1.3.3 Nguyên tắc đảm bảo được tính hệ thống 97

3.1.3.4 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tế 98

3.1.3.5 Nguyên tắc đảm bảo được tính toàn diện 98

3.2 Điều kiện và một số yêu cầu thực hiện phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD 99

3.2.1 Điều kiện đối với đội ngũ giáo viên 99

3.2.2 Điêu kiện đối với học sinh 101

3.2.3 Điều kiện đối với các cấp quản lý 102

3.2.4 Điều kiện về cơ sở vật chất 102

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 113

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đất nước ta đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp lạc hậu về cơ bản trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc

tế Nhân tố quyết định đến sự thắng lợi của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn nhân lực Việt Nam được phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao

Báo cáo chính trị Đại hội Đảng lần thứ IX đã chỉ rõ “Cần phải phát huy trí tuệ, và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam, coi phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; là quốc sách hàng đầu, phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của học sinh, sinh viên, đề cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề…” [25,1]

Quán triệt nhiệm vụ đó, đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong quá trình dạy học trở thành xu thế chung trong toàn ngành giáo dục hiện nay Ngành giáo dục và đào tạo đã liên tục đưa ra những tư tưởng chỉ đạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học Chiến lược phát triển giáo dục 2001 - 2010 đã xác định một trong những tư tưởng cần được quan tâm ở đây đó là: Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng trò ghi sang hướng dẫn học, chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tăng cường tính chủ động, tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập

Thảo luận nhóm là một trong nhiều phương pháp dạy học có thể phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập Phương pháp này chẳng những giúp cho người học tích cực, tự giác, chủ động

tiếp thu kiến thức mà còn tạo nên môi trường thuận lợi để người học tham gia thực hành xã hội và phát triển nhân cách đầy đủ hơn Hơn nữa, nếu được tổ chức tốt thì phương pháp thảo luận nhóm còn góp phần phát triển mạnh mẽ những ưu điểm của phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề, phương pháp tình huống và các phương pháp dạy học tích cực khác

Giáo dục công dân là môn khoa học xã hội, điều này nói lên vị trí quan trọng của môn học trong nhà trường THPT Cùng với các môn khoa học khác,

nó góp phần đào tạo những người lao động mới vừa có tri thức khoa học, vừa

có đạo đức, vừa có năng lực hoạt động thực tiễn, vừa có phẩm chất chính trị

tư tưởng, vừa có ý thức trách nhiệm cộng đồng, vừa có trách nhiệm đối với gia đình và đối với chính bản thân mình

Thực tế trong quá trình dạy học ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái cho thấy: Đổi mới phương pháp dạy học là một đòi hỏi cấp thiết, song hiệu quả của nó phụ thuộc phần lớn vào việc chủ động đổi mới phương pháp dạy học của thầy và chủ động đổi mới phương pháp học của trò Ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái đa số học sinh ít hứng thú khi học môn GDCD, học tập môn GDCD còn mang tính thụ động, thiếu tích cực…

Giáo viên thực sự chưa tìm ra được phương pháp, biện pháp hữu hiệu nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh Hơn nữa giáo viên được đào tạo chuyên sâu về môn học này còn thiếu, tình trạng giáo viên văn, sử, thậm chí cả giáo viên sinh, kỹ, ngoại ngữ…kiêm nhiệm sang dạy GDCD còn phổ biến Điều này hạn chế rất nhiều đến chất lượng dạy và học của môn học

Hơn nữa, tỉnh Yên Bái là một tỉnh miền núi, huyện Lục Yên lại là một huyện xa trung tâm thành phố Học sinh của trường đa số là con em dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Dao…) chiếm tới 75%, trường THPT Hồng Quang có nhiệm vụ giáo dục những tri thức phổ thông cơ bản, giáo dục và rèn luyện đạo đức, định hướng nghề nghiệp trong tương lai cho học sinh

Vì vậy, vận dụng biện pháp phát huy tính tích cực học tập môn GDCD

ở trường THPT Hồng Quang nhằm nâng cao chất lượng dạy và học của môn học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của ngành giáo dục nói chung và của nhà trường nói riêng là điều hết sức cần thiết

Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả quyết định lựa chọn đề tài:Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái làm luận văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh là vấn đề trung tâm của

lý luận dạy học Trong lịch sử nhân loại, ý tưởng về một phương pháp dạy học phát huy cao độ tính tích cực của người học đã được các nhà tư tưởng

lớn, các nhà giáo dục của thời đại quan tâm và đề cập

Nói đến học tập nhóm phải nói tới Casinet – Roger, vào năm 1949 đã

đề xướng phương pháp làm việc tự do theo nhóm: “Làm việc theo nhóm có nghĩa là sinh viên phải tìm tòi, phải thực hiện cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu, diễn đạt, phải thành lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải đóng góp sự tìm tòi của mình cho công việc của

nhóm.” [32,134]

Tiếp đến là A Jakiel, ông là nhà giáo dục Ba Lan lỗi lạc với cuốn sách

“Học tập theo nhóm ở trường học”, đã giới thiệu một hình thức học đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học đó là: “Học tập theo nhóm ở trường

học” [31,52]

Năm 1995, Robert Vlavin trong tác phẩm “Dạy học theo nhóm nhỏ: Lý thuyết nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến mô hình dạy học theo nhóm nhỏ Rất nhiều môn học có áp dụng hình thức dạy học theo nhóm nhỏ, tất cả đều có chung ý tưởng là các học viên cùng nhau làm việc trong các

nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu học tập chung” [36,23]

Ở Việt Nam, học tập theo nhóm đã có từ lâu Ông cha ta đã có câu

“Học thầy không tày học bạn” Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, chúng ta đã từng có phong trào học tập dân chủ, học tập tổ, nhóm Phong trào đó đã góp phần tích cực vào thành công của phong trào diệt giặc dốt do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động Phong trào “Đôi bạn chuyên cần” cũng được duy trì khá dài trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ cứu nước ác liệt

Ngày nay, trước xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học Nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu vấn

đề học tập nhóm Bài viết: “Lấy học sinh làm trung tâm” của tác giả Trần Bá Hoành đã đề cập tới phương pháp hợp tác hay phương pháp học tập nhóm với

ý nghĩa là một trong những phương pháp lấy học sinh làm trung tâm

Trong bài viết: “Về quan điểm giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm” PGS - TS Phạm Viết Vượng viết: Phương pháp thảo luận nhóm còn gọi là học hợp tác, sắp xếp học sinh theo nhóm ngồi quanh một bàn, thảo luận, góp ý kiến để xây dựng các ý kiến trả lời từng tiểu mục trong modul Đại diện từng

nhóm hoặc cá nhân phát biểu trước lớp về những điều đã thu được

Nguyễn Hữu Châu trong cuốn: “Những vấn đề cơ bản về quá trình dạy học” cũng đã đưa quan điểm về dạy học hợp tác theo nhóm Theo tác giả thì:

“Dạy học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của bản thân mình cũng như của người

khác” [6,225]

Tác giả Phan Trọng Ngọ trong cuốn “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” cũng đã giới thiệu rất nhiều về vấn đề phương pháp dạy và học trong nhà trường hiện nay, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm Tác giả cho rằng “Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp dạy học trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý

kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [23,223]

Lê Đức Ngọc trong cuốn: “Giáo dục đại học phương pháp dạy và học” cho rằng: “Thảo luận nhóm là sự trao đổi ý tưởng, quan điểm nhận thức giữa các học viên và giáo viên, để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung phù

hợp với hoạt động đào tạo” [24,43]

Có thể nói rằng, học tập theo nhóm đã được các nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm trên nhiều góc độ khác nhau Và cho dù ở góc độ nào đi nữa thì học tập theo nhóm vẫn được hiểu là môi trường học tập nhằm phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của người học Trong môi trường ấy tùy thuộc vào nội dung môn học, điều kiện học tập, đối tượng học sinh, tính chất bài học và năng lực sư phạm của mình, người thầy có thể sử dụng phối hợp các

phương pháp dạy học tích cực nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh

Nghiên cứu việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, trong đó

có phương pháp thảo luận nhóm vào trong quá trình dạy học nói chung có nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu Nghiên cứu việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm vào trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với các vấn

đề chính trị - xã hội” ở trường THPT cũng đã có tác giả Phạm Thị Minh Phúc nghiên cứu Song nghiên cứu việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” thì chưa có tác giả nào đề cập đến một cách cụ thể Bởi vậy, nghiên cứu việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo

tỉnh Yên Bái

- Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đề ra, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là:

+ Làm rõ cơ sở lý luận của Phương pháp thảo luận nhóm và thực trạng

sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

+ Tiến hành thực nghiệm phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

+ Xây dựng quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD và đưa ra các điều kiện để phương pháp thảo luận nhóm

có hiệu quả

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần "Công dân với đạo đức" ở trường THPT Hồng Quang - Tỉnh Yên Bái

- Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài tiến hành thực nghiệm phương pháp thảo luận nhóm trên giáo án

cụ thể có đối chứng ở môn GDCD phần “Công dân với đạo đức”

5 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của đề tài

5.1 Những luận điểm cơ bản

Thứ nhất: Đề tài chỉ rõ sự cần thiết phải đổi mới phương pháp thảo luận

nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Hồng Quang và chỉ rõ phương hướng đổi mới

Thứ hai: Khảo sát thực trạng việc dạy học môn Giáo dục công dân ở

trường THPT Hồng Quang Tiến hành thực nghiệm sư phạm để chỉ rõ tính đúng đắn, khả thi của việc đổi mới phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Hồng Quang

Thứ ba: Đưa ra quy trình và điều kiện đổi mới phương pháp thảo luận

nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Hồng Quang

5.2 Đóng góp mới của đề tài

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp thảo luận nhóm nói riêng trong dạy học môn GDCD nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn GDCD ở trường

THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái hiện nay

- Đề tài còn có thể hỗ trợ cho các giáo viên dạy học và học sinh học tập môn GDCD ở trường THPT và là tài liệu tham khảo để có thêm phương pháp dạy học môn học có hiệu quả hơn

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài tác giả có sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phương pháp duy vật biện chứng,

duy vật lịch sử, phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa, so sánh, lịch sử - lôgíc …

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điều tra, phương

pháp phỏng vấn, phương pháp quan sát, phương pháp thống kê toán học, phương pháp sử dụng các phương pháp hỗ trợ…

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN “CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” Ở TRƯỜNG THPT

HỒNG QUANG TỈNH YÊN BÁI

1.1 Cơ sở lý luận của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học

1.1.1 Thảo luận nhóm - một trong những phương pháp dạy học tích cực 1.1.1.1 Quan niệm về dạy học tích cực

* Quan niệm về tính tích cực

Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội Tính tích cực của con người được biểu hiện thông qua các hoạt động cụ thể như trong sản xuất, trong cải biến môi trường tự nhiên, môi trường xã hội

Hình thành tính tích cực xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng Có thể xem tính tích cực như một điều kiện, đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong giáo dục

Tính tích cực học tập được biểu hiện trong hoạt động nhận thức Kết quả của việc học chỉ thực sự có được khi người học tích cực và chủ động tham gia vào quá trình học tập Chỉ trong quá trình học tập tích cực, người học mới rèn luyện được kỹ năng kiến thức, sự say mê học tập và hoàn thiện năng lực nhận thức của mình

Như vậy, việc học cần dựa trên nền tảng của hoạt động nhận thức tích cực của người học và đòi hỏi người học phải có thái độ và tinh thần tích cực Tính “tích cực nhận thức” của người học theo I.F.Kharlamop có thể được định nghĩa như sau: “Tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa

là của người hành động Vậy tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động

của người học, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức”[35,43]

Những dấu hiệu biểu hiện của tính tích cực học tập

Thứ nhất, học sinh khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi

của giáo viên, bổ sung thêm các câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến về vấn đề nêu ra

Thứ hai, học sinh hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những

vấn đề các em thấy giáo viên trình bày chưa đủ, chưa rõ

Thứ ba, học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kĩ năng

đã học để nhận thức vấn đề mới

Thứ tư, học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những

thông tin mới lấy từ những nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học

Ngoài những biểu hiện nói trên mà giáo viên dễ nhận thấy còn có những biểu hiện về mặt xúc cảm khó nhận thấy hơn như: thờ ơ hay hào hứng, phớt lờ hay ngạc nhiên, hoan hỉ hay buồn chán trước một nội dung nào đó của bài học hoặc khi tìm ra lời giải thích hay cho một bài tập khó…

Có thể phân biệt 3 cấp độ biểu hiện tính tích cực học tập từ thấp đến cao như sau:

* Bắt chước: học sinh bắt chước hành động, thao tác của giáo viên, của

bạn bè Trong hành động bắt chước cũng phải có sự cố gắng của thần kinh và

cơ bắp

* Tìm tòi: học sinh tìm cách độc lập, tự lực giải quyết bài tập nêu

ra, mò mẫm những cách giải thích khác nhau để tìm cho ra được lời giải hợp lý nhất

* Sáng tạo: học sinh nghĩ ra cách giải mới, độc đáo, đề xuất những giải

pháp có hiệu quả, có sáng kiến lắp đặt những thí nghiệm để chứng minh bài học Dĩ nhiên, mức độ sáng tạo của học sinh có hạn nhưng đó là mầm mống

để phát triển trí sáng tạo sau này

“Phương pháp dạy học tích cực” là một thuật ngữ rút gọn, được dùng

để chỉ những phương pháp giáo dục dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học [14,8]

“Tích cực” trong phương pháp dạy học tích cực được dùng với ý nghĩa hoạt động chủ động, trái với nghĩa không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực

Như vậy, phương pháp dạy học tích cực là cách dạy hướng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen học thụ động Nói cách khác phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học chứ không phải tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, mặc dù để dạy học theo phương pháp này thì giáo viên phải nỗ lực, cố gắng hơn nhiều

Trong đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học, phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp giữa hoạt động dạy và hoạt động học mới thành công Do đó, thuật ngữ rút gọn “Phương pháp dạy học tích cực” có ý nghĩa là cả “phương pháp dạy và phương pháp học”

* Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực

- Dạy và học thông qua việc tổ chức các hoạt động của người học

Phương pháp tích cực dựa trên cơ sở tâm lý học cho rằng nhân cách được hình thành và phát triển thông qua các hoạt động chủ động, các hành động có ý thức Trí tuệ của trẻ phát triển nhờ sự “đối thoại” giữa chủ thể với

đối tượng và môi trường Mối quan hệ giữa học và làm đã được nhiều tác giả

đã được giáo viên sắp đặt

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho người học không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu của dạy học Từ lâu, các nhà sư phạm đã nhận thức được ý nghĩa của việc dạy cho người học phương pháp học “Người thầy giáo tồi truyền đạt

chân lý, người thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lý” (Desterwerg)

Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy tiềm năng vốn có

trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội, sẽ “học một,

biết mười” như cha ông ta thường nói Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh

mặt hoạt động tự học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ

học tập thụ động sang tự học chủ động

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

Từ xưa, bên cạnh câu “không thầy đố mày làm nên”, cha ông ta còn có câu “Học thầy không tày học bạn” là đã nhấn mạnh việc tăng cường học tập

cá thể, phối hợp với học tập hợp tác trong nhóm, lớp học sinh

Trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con

đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học

nâng lên một trình độ mới

Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường Nhưng được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4 đến 6 người Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn sẽ xuất hiện nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhóm sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại, năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần

tương trợ

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Trong dạy học, việc đánh giá người học không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động của trò mà còn tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của giáo viên

Theo các phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên thường giữ độc quyền đánh giá người học Trong phương pháp dạy học tích cực, giáo viên phải hướng dẫn người học phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học Liên quan tới điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để người học được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống sau này

Từ dạy học thụ động sang dạy học tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết

kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập, hoặc theo nhóm để người học

tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên chỉ đóng vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh

1.1.1.2 Một số phương pháp dạy học tích cực cần được phát triển

Có rất nhiều phương pháp dạy học có thể phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Sau đây chúng tôi chỉ nêu ra một số phương pháp

cơ bản hiện nay đang được quan tâm:

- Phương pháp vấn đáp

Phương pháp vấn đáp là quá trình tương tác giữa người dạy với người học được thực hiện thông qua hệ thống câu hỏi và câu trả lời tương ứng về một chủ đề nhất định được người dạy và người học đặt ra Kết quả là dưới sự dẫn dắt của người dạy, người học thể hiện được suy nghĩ, ý tưởng của mình, khám phá và lĩnh hội được đối tượng học sinh Nói cách khác, dạy học theo phương pháp vấn đáp là người dạy sử dụng hệ thống câu hỏi để dẫn dắt người học giải quyết nhiệm vụ học tập Yếu tố quyết định thành công của phương pháp này là hệ thống câu hỏi, cách hỏi và thời điểm hỏi của giáo viên Nếu xây dựng và sử dụng hợp lí các câu hỏi, người giáo viên sẽ nhanh chóng định hướng người học vào nội dung bài học, tạo ra sự chú ý của học sinh và không khí học tập của lớp học, kích thích tư duy, kiểm tra được mức độ tri thức và kĩ năng của người học, dẫn dắt người học tìm kiếm kết quả học tập Nói tóm lại, đặt câu hỏi và giúp người học trả lời tốt các câu hỏi là trọng tâm của phương

tưởng được đưa ra

Động não - như tên gọi của nó, đặc biệt thích hợp với các hoạt động dạy học hướng đến mục đích phát triển ở người học những phẩm chất của người hoạt động độc lập, đặc biệt là khả năng sáng tạo và óc phê phán Mặt khác, kết quả của các cuộc động não là những ý tưởng, các giải pháp có tính chất “mới mẻ” của người học Vì vậy, giáo viên cũng có thể thu nhận được nhiều điều bổ ích từ các kết quả đó

Những nguyên tắc khi tiến hành phương pháp động não:

+ Tất cả các ý kiến, các ý tưởng đưa ra đều được hoan nghênh như nhau + Mọi ý tưởng khi đã được đặt ra đều là tài sản chung của cả nhóm + Không ai được phán xét hay phê phán các ý tưởng nêu ra Mọi ý kiến,

ý tưởng đều được bình đẳng

- Phương pháp dạy học giải quyết tình huống có vấn đề

Dạy học giải quyết tình huống có vấn đề là phương pháp dạy học, trong

đó giáo viên tạo ra tình huống có vấn đề, điều khiển người học phát hiện vấn

đề, tự giác, tích cực hoạt động giải quyết tình huống, thông qua đó lĩnh hội tri thức, phát triển kĩ năng và đạt được các mục đích dạy học khác Nhưng để tạo

ra tình huống có vấn đề, người giáo viên cần thực hiện các bước sau

Bước 1: Tạo ra tình huống

Bước 2: Xây dựng giả thuyết có tính vấn đề của tình huống đối với học sinh Bước 3: Tạo ra quan hệ giữa tình huống với học sinh

Bước 4: Khẳng định hoặc bác bỏ giả thuyết có tính vấn đề của tình huống

Phương pháp dạy học giải quyết tình huống có vấn đề có các mức độ sau đây:

+ Dạy học gợi mở vấn đề

+ Dạy học dẫn dắt học sinh giải quyết vấn đề

+ Dạy học tạo ta tình huống có vấn đề

Để giải quyết tình huống có vấn đề cần thực hiện các kỹ thuật sau đây:

+ Tạo ra tình huống có vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức

+ Giải quyết vấn đề

+ Kết luận

- Phương pháp thảo luận nhóm

Phương pháp thảo luận nhóm cũng là một trong những phương pháp có thể phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Phương pháp này đang được sử dụng phổ biến, rộng rãi trong quá trình dạy học hiện nay Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng nó chưa thực sự mang lại kết quả như mong muốn Hay nói cách khác, người sử dụng (giáo viên) chưa thực sự khai thác hết những ưu điểm nổi trội của phương pháp dạy học này Sau đây chúng tôi

sẽ đi tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học

1.1.2 Quan niệm về nhóm và phương pháp thảo luận nhóm

1.1.2.1 Quan niệm về nhóm

Theo Mác: “Bản chất con người không phải là cái trừu tượng cố hữu

của các cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó bản chất con người

là tổng hòa các quan hệ xã hội” [33,11]

Con người sống trong xã hội không ai có thể tồn tại biệt lập tách rời, sống một mình cô độc, vì thế, một trong những nhu cầu quan trọng của con người là phải được giao tiếp, hòa nhập cộng đồng xã hội Chính trong quá trình giao lưu, hoạt động tương tác đó tính tích cực của con người được bộc

lộ và phát triển, nhân cách con người được hoàn thiện

nhất định trong một thời gian xác định

Như vậy, khái niệm nhóm được hiểu dưới nhiều cách khác nhau, song

về cơ bản, nhóm là sự hợp tác giữa các cá nhân với nhau trong công việc,

giữa họ có sự tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình thực hiện hoạt động chung của nhóm

Đặc trưng của nhóm được xác định bởi:

+ Số người trong nhóm

+ Nhiệm vụ của mỗi nhóm

+ Sự tương tác giữa các thành viên trong nhóm

* Các hình thức chia nhóm

Hoạt động của con người thường là hoạt động của số đông, từ đó hình thành các “nhóm” Trong hoạt động dạy học căn cứ vào mục tiêu, nội dung, mức độ khó dễ của các nhiệm vụ học tập, trình độ của đối tượng học sinh có các hình thức chia nhóm khác nhau, đa phần sử dụng một số hình thức chia

nhóm sau:

+ Hình thức chia nhóm ngẫu nhiên

Đây là cách chia được tiến hành khi giữa các đối tượng học sinh không cần có sự phân biệt Mọi học sinh đều phải hoạt động để giải quyết vấn đề, cùng chiếm lĩnh tri thức Nhiệm vụ được giao không khác nhau nhiều về nội dung, ít có sự chênh lệch về độ khó và có cùng chung một yêu cầu

Ở hình thức chia nhóm ngẫu nhiên này, giáo viên có thể chia theo bàn, theo tổ hoặc bằng cách điểm vòng tròn

+ Chia nhóm cùng một trình độ

Việc chia nhóm cùng một trình độ được áp dụng khi cần có sự phân hóa về trình độ bởi mức độ khó dễ của nội dung bài học cho từng đối tượng học sinh Người ta thường dựa vào các trình độ: giỏi, khá, trung bình và yếu

để chia thành những nhóm tương ứng

Với cách chia nhóm này, giáo viên có thể có những yêu cầu cụ thể khác

nhau đối với từng nhóm trong việc giải quyết cùng một nhiệm vụ học tập Giáo viên có thể gợi ý cho nhóm yếu và có thể đưa ra yêu cầu cao hơn đối với nhóm khá, giỏi và như thế sẽ tác động từng đối tượng học sinh trong lớp, gây nên hứng thú học tập cho cả lớp, lớp học sẽ trở nên sinh động, sẽ hoạt động

một cách tích cực, tự giác theo sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên

Song, khi áp dụng hình thức chia nhóm này giáo viên cũng cần phải thận trọng Bởi vì, muốn chia đúng trình độ của học sinh, giáo viên phải nắm chắc trình độ của họ, vì nếu không nắm chắc được trình độ của học sinh mà chia sai nhóm thì sẽ dẫn đến sự phản tác dụng Chẳng hạn cho học sinh khá vào nhóm yếu sẽ làm cho học sinh khá không cần cố gắng và ngược lại học sinh yếu sẽ ỷ lại mà không tự giác làm việc Từ đó nảy sinh tâm lý tự ty trong nhóm học yếu, tự kiêu trong nhóm học giỏi, khi chưa thực sự tự tin vào sự đánh giá của mình, giáo viên chỉ nên sử dụng hình thức chia này vào việc giao

bài cho học sinh tự học

+ Chia nhóm gồm đủ trình độ:

Cách chia này thường được sử dụng khi nội dung hoạt động dạy học cần có sự hỗ trợ lẫn nhau Chẳng hạn, khi tổ chức cho học sinh thực hành ngoài lớp học, ôn tập, vận dụng kiến thức vào thực tế Trong cách chia này cần phải xác định vai trò của nhóm trưởng (người có năng lực hơn cả) là rất quan trọng trong việc phân công nhiệm vụ cho các thành viên của nhóm

+ Chia nhóm theo sở trường:

Trong các buổi học tập ngoại khóa thì cách chia này thường được tiến

hành Mỗi nhóm sẽ gồm các học sinh có cùng chung sở trường hứng thú

Tóm lại, có nhiều hình thức chia nhóm khác nhau, mỗi một hình thức

chia nhóm có đặc điểm và ưu thế riêng Vì vậy trước khi quyết định việc chia nhóm người giáo viên cần phải cân nhắc dựa vào mục tiêu bài học, loại bài

học, không gian, vị trí, trình độ, sở trường của học sinh

Trong quá trình dạy học môn GDCD bằng phương pháp thảo luận

nhóm, theo chúng tôi hình thức chia phổ biến nhất vẫn là cách chia ngẫu nhiên Song, để cho nhóm chia ngẫu nhiên hạn chế những nhược điểm của nó

thì người giáo viên cần phải chú ý đến hai vấn đề:

+ Một là, nhiệm vụ được giao cho mỗi nhóm phải có cả các yêu cầu

khó, rễ khác nhau

+ Hai là, phải điều hành sao cho mọi thành viên của nhóm đều phải

tích cực hoạt động

1.1.2.2 Quan niệm về phương pháp thảo luận nhóm

* Khái niệm về thảo luận và phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận là: “Trao đổi phân tích bằng lý lẽ để làm sáng rõ một số vấn

đề” [17,10]

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: “Thảo luận nhóm là phương pháp trong

đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra

ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó.” [23,223]

Theo tác giả Lê Đức Ngọc: “Thảo luận nhóm là một sự trao đổi ý tưởng, quan điểm, nhận thức giữa các học viên, để làm rõ và làm giàu sự hiểu

biết các nội dung phù hợp với hoạt động đào tạo” [24,18]

Có thể khái quát là: “Thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học,

trong đó lớp học được chia thành các nhóm nhỏ để học sinh trong nhóm tích cực, chủ động nghiên cứu, thảo luận các nhiệm vụ học tập để đạt được mục tiêu học tập dưới sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên”

- Ưu điểm và hạn chế của phương pháp thảo luận nhóm

+ Ưu điểm:

Qua nghiên cứu của các nhà giáo dục thì dạy học bằng phương pháp

thảo luận nhóm có một số ưu điểm sau:

Thứ nhất: Học theo nhóm bao giờ cũng sôi nổi, nó tạo ra cơ hội tối đa

cho mọi thành viên trong nhóm được bộc lộ sự hiểu biết và quan điểm của

mình về nội dung và phương pháp học tập; giúp họ phát triển khả năng diễn đạt, trao đổi suy nghĩ và quan điểm một cách rõ ràng, tăng cường khả năng chịu đựng và sự quan tâm của người học Điều này đặc biệt có ích đối với những học sinh nhút nhát, ngại ngùng, ít phát biểu trong lớp

Thứ hai: Tạo cơ hội thuận lợi để các thành viên trong nhóm học hỏi lẫn

nhau học sinh tập lắng nghe ý kiến của người khác một cách kiên nhẫn và lịch sự, thể hiện quan điểm của mình, cũng như nhận xét đánh giá ý kiến của bạn, điều chỉnh tư duy của mình

Thứ ba: Tạo cơ hội để các thành viên trong lớp học làm quen, trao đổi và

hợp tác với nhau, hình thành thói quen tương tác trong học tập Góp phần làm tăng bầu không khí hiểu biết, tin cậy thân thiện và đoàn kết giữa các học sinh

Thứ tư: Tạo yếu tố kích thích thi đua giữa các thành viên trong nhóm,

đặc biệt là trong việc học tập các chủ đề có tính sáng tạo cao Rèn luyện, phát triển các kĩ năng tư duy phân tích, tổng hợp …

Thứ năm: Tạo cơ hội cho giáo viên có thông tin phản hồi về người học

Đây là một trong những ưu điểm nổi trội của phương pháp thảo luận nhóm so với các phương pháp dạy học khác Mặt khác, giáo viên còn có thể thu được tri thức và kinh nghiệm từ phía người học, qua các phát biểu có suy nghĩ và sáng tạo của học sinh

Như vậy, nếu phương pháp thảo luận nhóm được tổ chức tốt sẽ tăng cường tính tích cực, chủ động của học sinh, giúp học sinh tập trung vào bài học, phát triển được các kỹ năng tư duy và óc phê phán, các kỹ năng giao tiếp

và xã hội quan trọng khác

+ Hạn chế:

Mặc dù có nhiều ưu điểm, nhưng phương pháp thảo luận nhóm cũng có

những khó khăn, hạn chế nhất định đó là:

Thứ nhất: Để phương pháp thảo luận nhóm có hiệu quả, đòi hỏi người

giáo viên phải có khả năng xây dựng, thiết kế những tri thức trong bài học

thành tình huống có vấn đề Song, đó là việc không hề đơn giản với mọi giáo viên và mọi bài học

Thứ hai: Để tổ chức một buổi học bằng phương pháp thảo luận nhóm

có hiệu quả thì cả giáo viên và học sinh đều phải chuẩn bị, đầu tư nhiều về thời gian và công sức Đặc biệt là ở những lớp học quá đông thì đây thực sự là một trở ngại Vì thế học bằng phương pháp thảo luận nhóm sẽ làm mất nhiều thời gian của cả giáo viên và học sinh

Thứ ba: Hiệu quả học tập của nhóm phụ thuộc rất nhiều vào tinh thần

tham gia của các thành viên trong nhóm, thảo luận chỉ có một vài người tham gia tích cực thì dẫn đến tình trạng có một vài người là chủ nhân còn các thành viên khác là khách ngồi nghe, để mặc cho người khác dẫn dắt và quyết định Khi đó thảo luận nhóm trở thành sự độc diễn cá nhân, hệt như phương pháp thuyết trình

của giáo viên Còn các thành viên khác trở thành “người ngoài cuộc”– một hiện

tượng khá phổ biến trong thảo luận hiện nay

Thứ tư: Sự tác động từ bên ngoài như sự giám sát thường xuyên của giáo

viên, yếu tố thi đua giữa các nhóm cũng ảnh hưởng ít nhiều đến quá trình thảo luận

Có thể thấy rằng thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học phát huy được tính tích cực, tự giác của người học Nó đã tạo ra được một môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đã được phát huy cũng như vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm Nếu giáo viên là người có tâm huyết, có quy trình và có biện pháp tổ chức thảo luận hữu hiệu thì những khó khăn, hạn chế trên hoàn toàn có khả năng khắc phục được

1.1.3 Hình thức thảo luận nhóm và điều kiện thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân

- Các hình thức thảo luận nhóm

Dạy học là một quá trình bao gồm nhiều hình thức tổ chức dạy học khác nhau Thảo luận nhóm là một trong những hình thức nhằm bồi dưỡng tư duy khoa học, phát huy khả năng tư duy độc lập của học sinh, giúp học sinh

biết vận dụng những tri thức đã học để lý giải, chứng minh một vấn đề nào

đó Có nhiều hình thức thảo luận theo nhóm, hiệu quả của chúng tùy thuộc vào ý đồ và tính chất sử dụng của người dạy Dưới đây là một số hình thức

thảo luận nhóm phổ biến:

+ Nhóm nhỏ thông thường

Giáo viên chia lớp học thành các nhóm nhỏ (3 đến 5 người ) để thảo luận một vấn đề cụ thể nào đó và nhanh chóng đưa ra kết luận tập thể về các vấn đề đó Hình thức này thường được sử dụng kết hợp với các kĩ thuật dạy học khác trong một bài học, tiết học Nội dung thảo luận của nhóm thông thường là các nội dung nhỏ, thời gian thảo luận ngắn (3 đến 5 phút)

+ Nhóm rì rầm

Giáo viên chia lớp học thành các nhóm “cực nhỏ”, khoảng 2 - 3 người (thường là cùng bàn) để trao đổi (rì rầm) và thống nhất trả lời một câu hỏi, giải quyết một vấn đề, nêu một ý tưởng, một thái độ…Để nhóm rì rầm có hiệu quả, giáo viên cần cung cấp đầy đủ, chính xác các dữ liệu, các gợi ý và nêu rõ yêu cầu đối với câu trả lời để các thành viên tập trung vào giải quyết Việc chia lớp thành những nhóm nhỏ hoặc nhóm “rì rầm” là biện pháp khắc phục hiện tượng

“người ngoài cuộc” làm tăng hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm

+ Nhóm kim tự tháp

Đây là hình thức mở rộng của nhóm rì rầm Sau khi thảo luận theo cặp (nhóm rì rầm); các cặp (2 hoặc 3 nhóm rì rầm) kết hợp thành nhóm 4 - 6 người để hoàn thiện một vấn đề chung, đây cũng là một biện pháp khắc phục hiện tượng “người ngoài cuộc”, đồng thời tạo điều kiện hoàn chỉnh nhiệm vụ học tập với chất lượng cao hơn

+ Nhóm đồng tâm (nhóm bể cá)

Giáo viên chia lớp thành 2 nhóm: nhóm thảo luận và nhóm quan sát (sau đó có thể hoán vị cho nhau) Nhóm nhỏ hơn 6 - 10 người có nhiệm vụ thảo luận và trình bày vấn đề được giao, còn các thành viên khác trong lớp đóng vai người quan sát và phản biện Hình thức nhóm này rất có hiệu quả đối với việc làm tăng ý thức trách nhiệm cá nhân trước tập thể và tạo động cơ

cho những người trình bày ý tưởng của mình trước tập thể

+ Nhóm khép kín và nhóm mở

Nhóm khép kín là các thành viên trong nhóm làm việc trong khoảng thời gian dài, thực hiện trọn vẹn một hoạt động học tập, từ giai đoạn đầu tới cuối cùng

Nhóm mở là các thành viên có thể tham gia một hoặc vài giai đoạn phù hợp với khả năng và sở thích của mình Hình thức này mang lại cho người học nhiều khả năng lựa chọn vấn đề để thực hiện hiệu quả, chủ động về thời gian, sức lực

Tóm lại, có nhiều hình thức thảo luận theo nhóm, mỗi hình thức có đặc

điểm và ưu thế nổi trội của mình Tùy thuộc vào tính chất, nội dung của bài học cũng như các điều kiện dạy học khác mà người giáo viên có thể lựa chọn cho mình một hình thức thảo luận theo nhóm phù hợp hoặc cũng có thể lựa chọn nhiều hình thức thảo luận theo nhóm kết hợp với nhau một cách linh hoạt

- Điều kiện để thực hiện phương pháp thảo luận nhóm

+ Chia nội dung bài dạy thành những vấn đề nhỏ Mỗi vấn đề nhỏ được coi là một chủ đề thảo luận

+ Chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ, cách chia nhóm tùy thuộc vào nội dung và tính chất của vấn đề thảo luận, cũng như các điều kiện phục vụ khác (bàn, ghế, phòng học, tài liệu, phương tiện học tập v.v) Phương châm là

sử dụng linh hoạt nhiều hình thức nhóm phù hợp với các nhiệm vụ dạy học, đảm bảo cho các nhóm biết trước mục đích, nội dung thảo luận và được chuẩn

bị đầy đủ các điều kiện cần thiết phục vụ cho quá trình thảo luận

+ Mỗi nhóm cử ra một nhóm trưởng điều khiển và duy trì hoạt động của nhóm và một thư ký ghi đầy đủ các phát biểu trong thảo luận

+ Có thể giao nhiệm vụ cho từng cá nhân làm việc độc lập trong nhóm, sau

đó cả nhóm đánh giá và bổ sung Cũng có thể giao nhiệm vụ cho cả nhóm Tuy

nhiên cần nhớ: Tại một thời điểm, mỗi nhóm (cá nhân) chỉ được giao thảo luận

một chủ đề (một nhiệm vụ), không giao cùng một lúc nhiều chủ đề

+ Tại một thời điểm có thể giao cho nhiều nhóm cùng thảo luận một

chủ đề Kết thúc chủ đề này lại thảo luận tiếp chủ đề khác (phát triển bài học theo chiều dọc), cũng có thể giao mỗi nhóm thảo luận một chủ đề Sự liên kết các nhóm này sẽ tạo ra sự thống nhất về kết quả chung của bài dạy (phát triển bài học theo chiều ngang) Cả hai hướng đều có điểm mạnh và hạn chế nhất định Vì vậy, tùy theo mục tiêu và nội dung bài dạy, giáo viên có thể kết hợp

cả hai cách trên với mức độ nhất định

+ Các sản phẩm của cá nhân hay của cả nhóm có thể được thể hiện trên các văn bản, biểu đồ Các sản phẩm đó phải được giới thiệu và trình bày trước nhóm hoặc trước các nhóm khác trong lớp

+ Đảm bảo yếu tố thông tin phản hồi từ các nhóm Biện pháp thông thường là kiểm tra xem thư ký nhóm ghi chép được những gì? Hỏi các thành viên có hiểu vấn đề thảo luận không? Có bỏ sót điều gì quan trọng không? Có thắc mắc gì không? Điều cần lưu ý là thái độ thân thiện, gần gũi và cởi mở của giáo viên khi đi kiểm tra các nhóm có ảnh hưởng rất lớn tới hoạt động của các nhóm và lượng thông tin phản hồi

+ Bất kì cuộc thảo luận nào cũng phải có kết luận của giáo viên, giáo viên cần dành thời gian ghi chép đánh giá sự tiến bộ của các nhóm, tóm tắt ý tưởng của các nhóm, thực hiện công tác trọng tài cố vấn cho các nhóm tiếp tục hoàn thiện hoặc phát triển ý tưởng của mình

1.2 Thực trạng và sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân nói chung, phần "Công dân với đạo đức" nói riêng

1.2.1 Thực trạng và sự cần thiết vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục công dân nói chung, phần "Công dân với đạo đức" nói riêng ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

1.2.1.1 Đặc điểm môn Giáo dục công dân phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT

Môn GDCD ở trường THPT nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về thế giới quan, nhân sinh quan, hệ thống các giá trị đạo đức, pháp luật, thể chế chính trị và những phương hướng phát triển kinh tế - xã

hội, nhiệm vụ bảo vệ tổ quốc trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Trên cơ sở đó nâng cao chất lượng công dân của học sinh, xác định vị trí của học sinh với tư cách là chủ thể của sự phát triển cá nhân, xã hội và tự nhiên

Phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức, kỹ năng và tư tưởng sau:

* Về kiến thức

- Hiểu các giá trị, chuẩn mực đạo đức, văn hoá và pháp luật cơ bản để chủ động giải quyết tốt, hợp lý các quan hệ với gia đình, cồng đồng, nhà nước, nhân loại và các quan hệ khác

- Hiểu sự cần thiết và cách thức rèn luyện để đạt được các phẩm chất, năng lực chủ yếu của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Trên cơ

sở đó, xác định được trách nhiệm của bản thân sau khi ra trường

* Về kỹ năng

- Có kỹ năng vận dụng những kiến thức đã học vào giải thích và giải quyết những vấn đề gần gũi, có tính chất phổ biến trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội cũng như những khó khăn, vướng mắc của bản thân và gia đình, biết lựa chọn hành vi ứng sử phù hợp trong các tình huống của cuộc sống; biết cách đánh giá đúng những hành vi của bản thân và những người xung quanh; biết tự điều chỉnh hành vi của mình và đấu tranh với những hành

vi sai trái của người khác

- Biết bảo vệ và thực hiện đúng đắn các quyền và nghĩa vụ công dân

- Có kỹ năng tự tổ chức và rèn luyện để có hành vi, thói quen, hành động phù hợp với các chuẩn mực xã hội và thực hiện trách nhiệm công dân

- Biết xây dựng kế hoạch học tập, rèn luyện và kiên trì thực hiện mục tiêu, kế hoạch đã đặt ra

* Về tư tưởng

- Yêu quê hương, yêu tổ quốc Việt Nam

- Tin tưởng vào sự nghiệp đổi mới đất nước do Đảng Cộng Sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo

- Trân trọng, kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của gia đình, quê hương, dân tộc

- Yêu cái thiện, cái đẹp; đồng tình ủng hộ những việc tốt, ghét cái xấu

và sẵn sàng đấu tranh với những hành vi sai trái

- Tự giác thực hiện các quy định của tập thể, các chuẩn mực đạo đức, các quy định của pháp luật, các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước

- Có hoài bão, có ý trí, tự khẳng định và có quyết tâm thực hiện các mục tiêu của cá nhân, góp phần thực hiện lý tưởng “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

* Nội dung và cấu trúc chương trình môn GDCD lớp 10

Nội dung chương trình môn GDCD lớp 10 được cấu trúc thành 2 phần

Phần thứ nhất: Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương

pháp luận khoa học

phần thứ hai: Công dân với đạo đức

- Phần thứ nhất: Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học

Nội dung chương trình được sắp xếp thành 9 bài với thời lượng phân phối như sau:

Bài 1: (2 tiết): Thế giới quan duy vật, phương pháp luận biện chứng Bài 2: (2 tiết): Thế giới vật chất tồn tại khách quan

Bài 3: (1 tiết): Sự vận động và phát triển của thế giới vật chất

Bài 4: (2 tiết): Nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Bài 5: (1 tiết): Cách thức vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Bài 6: (1 tiết): Khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 7: (2 tiết): Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức Bài 8: (3 tiết): Tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Bài 9: (2 tiết): Con người là chủ thể của lịch sử, là mục tiêu phát triển của xã hội

- Phần thứ hai: Công dân với đạo đức

Nội dung chương trình được sắp xếp thành 7 bài với thời lượng phân phối như sau:

Bài 10 (1 tiết): Quan niệm về đạo đức

Bài 11 (2 tiết): Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học

Bài 12 (2 tiết): Công dân với tình yêu, hôn nhân và gia đình

Bài 13 (2 tiết): Công dân với cộng đồng

Bài 14 (2 tiết): Công dân với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Bài 15 (1 tiết): Công dân với một số vấn đề cấp thiết của nhân loại Bài 16 (1 tiết): Tự hoàn thiện bản thân

Việc vận dụng phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn GDCD trong chương trình lớp 10 rất phong phú, đa dạng, bao gồm các phương pháp truyền thống (trực quan, giảng giải, vấn đáp ) và các phương pháp hiện đại (đóng vai, thảo luận nhóm, tổ chức trò chơi, điều tra thực tiễn, giải quyết vấn đề ) bao gồm cả hình thức: học theo lớp, theo nhóm và cá nhân

Mỗi phương pháp và hình thức dạy học môn GDCD đều có mặt mạnh

và hạn chế riêng, phù hợp với từng loại bài riêng, từng khâu của tiết dạy Tuy nhiên, ở mỗi bài dạy ưu thế của phương pháp thảo luận nhóm nổi bật hơn cả Điều này cho thấy thảo luận nhóm có vai trò và ý nghĩa to lớn trong học tập môn GDCD

Trong thực tiễn dạy học GDCD việc giáo viên tiến hành giờ học thảo luận nhóm như thế nào? Có sử dụng đúng mục đích của giờ học hay không?

Và nếu có thì hiệu quả sử dụng của những giờ học thảo luận nhóm ấy ra sao? Chúng ta sẽ đi tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học của giáo viên và học sinh trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

* Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT

- Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD

+ Học tập bằng phương pháp thảo luận nhóm sẽ tạo được môi trường học tập thuận lợi, cởi mở vì ở đó mỗi thành viên trong nhóm trao đổi, hợp tác

và giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết các nhiệm vụ học tập

+ Để lĩnh hội những khái niệm khó, giáo viên có thể chia học sinh thành các nhóm nhỏ và hướng dẫn họ thảo luận Vì vậy, thảo luận nhóm đã tạo ra các nhóm nhỏ có khả năng học tập

+ Bằng sự giúp đỡ của các thành viên trong nhóm cụ thể là những học sinh có trình độ khá, giỏi đối với những học sinh có trình độ trung bình, yếu – kém thì học tập bằng phương pháp thảo luận nhóm sẽ nâng cao được thành tích học tập của lớp học

+ Phương pháp thảo luận nhóm cũng giúp học sinh tính sáng tạo, khả năng làm việc độc lập, tự giải quyết các vấn đề

+ Học tập bằng phương pháp thảo luận nhóm sẽ trang bị cho học sinh khả năng hợp tác, tinh thần phối hợp với nhau trong học tập cũng như trong cuộc sống

- Ý nghĩa của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD Đối với học sinh:

+ Thảo luận nhóm giúp học sinh hiểu và nắm chắc nội dung cơ bản của bài học GDCD

+ Thảo luận nhóm góp phần củng cố và khắc sâu những kiến thức cơ bản về thế giới quan, nhân sinh quan, hệ thống các giá trị đạo đức, pháp luật, thể chế chính trị và những phương hướng phát triển kinh tế - xã hội, nhiệm

vụ bảo vệ tổ quốc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước cho học sinh

+ Nhờ có thảo luận nhóm mà học sinh có thể mở rộng và nâng cao những kiến thức xã hội của mình

+ Thảo luận nhóm trong dạy học GDCD giúp học sinh biết vận dụng những tri thức xã hội vào trong thực tiễn cuộc sống

+ Qua thảo luận nhóm giúp học sinh hình thành kỹ năng giao tiếp, tổ chức, khả năng tư duy, tinh thần hợp tác, hoà nhập cộng đồng

Đối với giáo viên

+ Qua thảo luận nhóm giúp giáo viên có điều kiện để mở rộng và bổ sung những kiến thức mà khi lên lớp không có thời gian thực hiện

+ Trong thảo luận nhóm giáo viên có thể đánh giá một cách khá chính xác khả năng tiếp thu của học sinh và trình độ tư duy của họ, tạo điều kiện cho việc phân loại học sinh một cách chính xác

+ Thảo luận nhóm cũng giúp cho giáo viên có điều kiện trực tiếp uốn nắn những kiến thức sai lệch, không chuẩn xác, định hướng kiến thức cần thiết cho học sinh

+ Giúp giáo viên dễ dàng biết được năng lực nhận xét, đánh giá, khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn xã hội của học sinh Từ đây định hướng phương pháp giáo dục tư tưởng học tập cho học sinh

1.2.1.2 Thực trạng vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

Mục đích nghiên cứu thực trạng nhằm tìm hiểu việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học môn GDCD ở trường THPT

Hồng Quang tỉnh Yên Bái

- Nội dung nghiên cứu

+ Đánh giá nhận thức của giáo viên và học sinh về đặc trưng và tầm quan trọng của phương pháp thảo luận nhóm

+ Tìm hiểu những biện pháp và quy trình mà giáo viên thường sử dụng khi tổ chức thảo luận nhóm cho học sinh

+ Xác định những khó khăn cơ bản ảnh hưởng đến hiệu quả của việc sử dụng thảo luận nhóm đối với giáo viên cũng như những khó khăn mà học sinh thường gặp phải trong quá trình thảo luận nhóm

- Phương pháp nghiên cứu:

+ Phỏng vấn giáo viên giảng dạy môn GDCD và học sinh về các vấn đề

nghiên cứu

+ Dự giờ, quan sát hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh + Điều tra bằng anket nhằm thu thập ý kiến của giáo viên và học sinh

về các vấn đề cần nghiên cứu

+ Dùng phương pháp thống kê toán học để xử lý số liệu thu được

- Đối tượng nghiên cứu:

Để tìm hiểu thực trạng việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học GDCD, chúng tôi tiến hành điều tra, thăm dò ý kiến của học sinh và giáo viên dạy học môn GDCD trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

+ Đối với học sinh: Chúng tôi khảo sát 180 học sinh lớp 10A1; 10A2; 10A5; 10A6 khoá học 2008 - 2009 của trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

+ Đối với giáo viên: Chúng tôi khảo sát 6 giáo viên giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

1.2.1.3 Kết quả của việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần "Công dân với đạo đức" ở trường THPT Hồng Quang tỉnh Yên Bái

* Kết quả phân tích dữ liệu điều tra từ giáo viên

Điều tra giáo viên nhằm mục đích tìm hiểu nhận thức của giáo viên đối với phương pháp thảo luận nhóm cũng như những khó khăn mà thầy cô gặp

phải trong giờ học có vận dụng phương pháp thảo luận nhóm

Tổng số phiếu phát ra là 6, thu về đủ 6 phiếu Sau đây là kết quả mà

chúng tôi thu được sau quá trình phát phiếu điều tra

- Tìm hiểu nhận thức của giáo viên về đặc trưng của phương pháp thảo luận nhóm (Câu 1 – Phụ lục 1)

Bảng 1.1 Kết quả nhận thức của giáo viên về đặc trưng của phương

pháp thảo luận nhóm

1 Học sinh tự phối hợp, liên kết với nhau để thực hiện các

2 Học sinh ở các nhóm trao đổi, thảo luận các nhiệm vụ học

tập dưới sự hướng dẫn, điều khiển của giáo viên 66,6

3 Giáo viên tổ chức các nhóm học sinh trao đổi, thảo luận

những vấn đề mà bản thân giáo viên đã truyền đạt 16,7

4 Giáo viên cho các nhóm học sinh tự do thảo luận những

5 Giáo viên chỉ định một học sinh này giúp đỡ các học sinh

Kết quả thu được ở bảng trên cho thấy: Phần lớn giáo viên (66,6%) đã

có nhận thức đúng về đặc trưng của phương pháp thảo luận nhóm - đó là phương pháp dạy học mà ở đó học sinh của các nhóm thảo luận, trao đổi các nhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tuy vậy, cũng có một số giáo viên cho rằng thảo luận nhóm chỉ là hoạt động một chiều của các học sinh trong nhóm với nhau, diễn ra trước hoặc sau khi giáo viên truyền đạt nội dung dạy học… Đây là những quan điểm còn rất mơ hồ, phiến diện, hiểu chưa đúng về phương pháp thảo luận nhóm Vì vậy việc cần làm là phải nâng cao hiểu biết cho giáo viên về đặc trưng của phương pháp thảo luận nhóm để phát huy được tác dụng của nó trong thực tiễn dạy học

- Tìm hiểu nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của phương pháp thảo luận nhóm (Câu 2 – Phụ lục 1)

Khi được hỏi về sự cần thiết của phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học môn GDCD, các giáo viên cho rằng:

+ Rất cần thiết: 16,7%

+ Cần thiết: 66,6%

+ Không cần thiết: 16,7%

+ Bình thường: 0,00%

Kết quả thống kê ở trên cho thấy giáo viên đánh giá cao sự cần thiết của phương pháp thảo luận nhóm trong quá trình dạy học (16,7% và 66,6%) Tuy nhiên còn có ý kiến cho rằng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD là không cần thiết Điều này cho thấy có sự nhận thức chưa đúng vai trò của bộ môn trong nhà trường Bên cạnh đó một thực trạng đáng quan tâm trong nhà trường THPT hiện nay là tình trạng dạy kiêm nhiệm

Ở trường THPT Hồng Quang có 6 giáo viên dạy GDCD trong đó chỉ có 2 giáo viên được đào tạo cơ bản về chuyên ngành số còn lại từ các môn khác sang dạy (giáo viên văn, sử thậm chí có cả giáo viên dạy kỹ thuật và ngoại ngữ ) Mặc dù giáo viên đã ý thức được việc đổi mới phương pháp dạy học

là cần thiết, nhưng vận dụng nó vào thực tiễn dạy học vẫn còn khá dè dặt

- Tìm hiểu về mức độ sử dụng phương pháp thảo luận nhóm cũng như mức độ sử dụng các phương pháp dạy học khác trong quá trình dạy học môn GDCD (Câu 3 - Phụ lục 1)

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về mức độ sử dụng các phương pháp dạy học

Khi được hỏi: Trong quá trình dạy học, thầy cô sử dụng các phương

pháp dạy học sau đây ở mức độ nào?

Các giáo viên cho rằng:

Mức độ % Thường

xuyên Đôi khi

Chưa bao giờ

Căn cứ vào kết quả phản ánh ở bảng trên, chúng tôi nhận thấy mức độ

sử dụng phương pháp truyền thống như phương pháp thuyết trình vẫn tồn tại một cách khá phổ biến thường xuyên (83,3%), phương pháp dạy học tích cực

đã được vận dụng nhiều như phương pháp nêu vấn đề (66,7%) Song các phương pháp dạy học tích cực khác chỉ được vận dụng ở mức độ đôi khi, thỉnh thoảng, không thường xuyên Bên cạnh đó có những phương pháp liên quan đến các phương tiện dạy học hiện đại thì hầu như giáo viên chưa bao giờ

sử dụng Qua bảng trên cho thấy giáo viên còn nặng về phương pháp truyền thống mà chưa vận dụng có hiệu quả những phương pháp dạy học tích cực

Trong các phương pháp đã nêu ở trên thảo luận nhóm tuy được nhận thức là một trong nhiều phương pháp cần thiết và quan trọng như đã điều tra, song số giáo viên sử dụng phương pháp này còn khá khiêm tốn chỉ có 16,7% giáo viên sử dụng thường xuyên, có 83,3% giáo viên đôi khi sử dụng, có nghĩa

là phương pháp này còn được sử dụng ít trong các bài giảng môn GDCD

Như vậy, tuy đã có nhận thức đúng đắn về đặc trưng cũng như ý nghĩa, tầm quan trọng của phương pháp thảo luận nhóm, nhưng trong thực tế giáo viên lại ít khi sử dụng phương pháp này (83,3%)

- Tìm hiểu về mục đích sử dụng phương pháp thảo luận nhóm (Câu 4 -

+ Liên hệ kiến thức lý luận với thức tiễn: 66,7%

Kết quả trên cho thấy, giáo viên đã quan tâm đến việc giúp học sinh lĩnh hội tri thức mới (100%) và liên hệ kiến thức lý luận với thực tiễn (66,7), hình

thành kỹ năng kỹ xảo (50,0%) trong khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm Tuy nhiên các mục đích khác thì chưa được quan tâm đúng mức, chẳng hạn như ôn tập và củng cố kiến thức (16,7%), khái quát và hệ thống hoá kiến thức (16,7%) Đây là một hạn chế cần phải khắc phục bới nếu thảo luận nhóm chỉ nhằm mục đích là lĩnh hội tri thức mới thì chưa thể phản ánh và khai thác hết tất cả những ưu thế và hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm

- Tìm hiểu việc kết hợp giữa phương pháp thảo luận nhóm với các phương pháp dạy học khác (Câu 5 - phụ lục 1)

Các giáo viên được hỏi: Theo thầy(cô), nên vận dụng phương pháp

thảo luận nhóm kết hợp với những phương pháp dạy học nào sau đây trong dạy học GDCD?

có ưu điểm và nhược điểm nên việc lựa chọn và kết hợp tối ưu các phương pháp dạy học là rất cần thiết

- Tìm hiểu về cách phân chia nhóm để thảo luận (Câu 6 - phụ lục 1)

Câu hỏi đặt ra: khi phân chia các nhóm để thảo luận, thầy cô thường

phân chia theo hình thức nào sau đây?

+ Chia ngẫu nhiên bằng điểm số: 0,00%

+ Chia theo đơn vị cùng tổ : 66,7%

+ Chia theo bàn liền kề sát nhau trong lớp : 83,3%

+ Chia theo cùng một trình độ và năng lực nhận thức: 16,7%

+ Chia theo nhiều trình độ và năng lực nhận thức: 0,00%

Nhìn vào kết quả trên cho thấy đa số giáo viên phân chia nhóm để thảo luận theo bàn liền kề sát nhau trong lớp (83,3%), chia theo đơn vị cùng tổ (66,7%) Cách phân chia này tuy ít làm sáo trộn học sinh trong lớp nhưng kết quả thu được thường không cao vì trình độ và năng lực nhận thức của các em không đồng đều, cho nên đứng trước một câu hỏi có những em học khá lại quá dễ gây nhàm chán, có những em lại quá khó nên nản, hoặc các em yếu ỷ lại vào các em khá

- Tìm hiểu quy trình thảo luận nhóm mà giáo viên đã sử dụng vào trong quá trình dạy học GDCD (Câu 7 - phụ lục 1)

Với câu hỏi mở là: Thầy cô cho biết khái quát quy trình thảo luận nhóm

mà bản thân thầy cô hiện đã và đang sử dụng khi giảng dạy môn GDCD?

Với những giáo viên được hỏi thì có nhiều ý kiến được đưa ra, tổng hợp các ý kiến phản hồi, chúng tôi nhận thấy là đa số các giáo viên đều có những điểm chung nhất định và được thể hiện theo cách thức sau:

+ Giáo viên nêu mục đích, yêu cầu thảo luận

+ Phân nhóm, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

+ Cử trưởng nhóm, thư ký

+ Học sinh trao đổi, thảo luận trong nhóm, thư ký ghi biên bản

+ Đại diện các nhóm báo cáo kết quả

+ Các ý kiến hỏi, đáp xung quanh vấn đề được thảo luận

+ Giáo viên tóm tắt, nhận xét và đưa ra ý kiến kết luận

Qua các câu trả lời của giáo viên chúng tôi nhận thấy tuy đây không phải là một quy trình chi tiết, nhưng về cơ bản nó cũng khái quát được những

công việc chính cần phải làm của hoạt động thảo luận

- Tìm hiểu những khó khăn mà giáo viên gặp phải trong quá trình dạy học có vận dụng phương pháp thảo luận nhóm (Câu 8 – Phụ lục 1)

Như ở bảng 1.2 điều tra về mức độ sử dụng các phương pháp dạy học chúng tôi thấy có 83,3% giáo viên được hỏi cho biết họ đôi khi mới tổ chức phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD, và chỉ có 16,7% giáo viên thường xuyên sử dụng nên quá trình tổ chức thảo luận nhóm chưa mang

lại hiệu quả cao

Vậy, nguyên nhân nào đã gây khó khăn cản trở tới việc sử dụng

phương pháp thảo luận nhóm?

Để tìm hiểu những khó khăn mà giáo viên gặp phải trong quá trình dạy học môn GDCD chúng tôi đã tiếp tục phỏng vấn và điều tra trực tiếp giáo

viên Kết quả thu được như sau:

Bảng 1.3: Kết quả tìm hiểu về những khó khăn ảnh hưởng đến việc vận dụng

phương pháp thảo luận nhóm

1 Thói quen sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống 83,3

2 Năng lực tổ chức điều khiển thảo luận của giáo viên 16,7

3 Kỹ năng hợp tác trong thảo luận của học sinh còn yếu 66,7

5 Cơ sở vật chất chưa đáp ứng được nhu cầu học tập 33,3

6 Chưa có quy trình thảo luận khoa học, hợp lý 66,7

Nhìn vào bảng điều tra trên, ta có thể thấy rất rõ có hai nhóm nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến việc vận dụng phương pháp thảo luận nhóm đó là nhóm các nguyên nhân mang tính chủ quan (1 - 2 - 3) và nhóm các nguyên nhân mang tính khách quan (4 - 5 - 6):