Đặc biệt khi dạyphân môn tập làm văn mà cụ thể là thể loại văn miêu tả, giáo viên phải có kiến thức sâu rộng, vững chắc, có nghệ thuật sư phạm khéo léo đểkhai thác và phát huy vốn ngôn n
Trang 1PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
Dạy học là hoạt động chủ đạo trong mỗi nhà trường Chất lượngdạy học có đạt hiệu quả hay không trước hết phụ thuộc vào trình độ,năng lực của mỗi giáo viên Giáo viên là người thực hiện phương phápgiảng dạy, là người tổ chức, điều khiển và đồng thời cũng là ngườitrực tiếp hướng dẫn học sinh tìm ra kiến thức mới Đặc biệt khi dạyphân môn tập làm văn mà cụ thể là thể loại văn miêu tả, giáo viên phải
có kiến thức sâu rộng, vững chắc, có nghệ thuật sư phạm khéo léo đểkhai thác và phát huy vốn ngôn ngữ tiềm ẩn trong óc tư duy sáng tạocủa mỗi học sinh
Đối với học sinh miền núi, viết văn là một nội dung khó vì môntập làm văn mang tính đặc thù của môn học giàu trí tưởng tượng vàbiểu cảm Để viết được một bài văn miêu tả hay đòi hỏi các em phải
có sự quan sát tinh tế, có vốn từ phong phú, biết cảm nhận sự vật hiệntượng, biết so sánh, nhân hoá, liên tưởng và diễn đạt bằng từ ngữ, hìnhảnh trôi chảy, sáng tạo
Nội dung các bài tập làm văn lớp 4,5 gắn với các chủ điểm, có
sự tích hợp rõ nét với các phân môn khác trong chương trình tiếngviệt Viết văn là cơ hội giúp trẻ mở rộng hiểu biết về cuộc sống theochủ điểm đang học, góp phần phát triển năng lực phân tích tổng hợpcủa học sinh Tư duy hành động của trẻ được rèn luyện và phát triểnqua việc sử dụng các biện pháp so sánh, nhân hoá… khi miêu tả Do
đó văn miêu tả có một vị trí vô cùng quan trọng
Văn miêu tả giúp học sinh có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp củacon người và thiên nhiên, có cơ hội bộc lộ cảm xúc cá nhân, mở rộng
Trang 2tâm hồn và phát triển nhân cách con người Việt Nam theo mục tiêuđào tạo của chương trình sách giáo khoa hiện hành.
Ở Tiểu học, tập làm văn là nội dung tích hợp có vị trí quan trọngtrong chương trình tiếng việt, góp phần hệ thống lại kiến thức tiếng
mẹ đẻ cho học sinh làm phong phú tâm hồn các em
Qua miêu tả về vật, phong cảnh và nhất là tả người sẽ thể hiệntình cảm chân thực, bộc lộ năng lực ngôn ngữ và khả năng cảm thụsáng tạo của mỗi học sinh
Học sinh miền núi mà đặc biệt là học sinh trường Tiểu học TânLập vốn sống, vốn từ rất hạn chế Ngay cả đối tượng học sinh khágiỏi, khi làm bài văn miêu tả các em thường xa vào liệt kê chi tiết cụthể, thiếu kĩ năng khái quát, tổng hợp vấn đề Đặc biệt, các em chưabiết sử dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa, sử dụng câu cảm thán,các hình ảnh đối lập khi miêu tả nên chất lượng các bài viết văn thấp
Đổi mới phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học là mộtnhiệm vụ quan trọng của chủ đề năm học đồng thời cũng là vấn đềmang tính ‘cấp thiết’’ được Đảng, nhà nước, Ngành Giáo dục đặc biệtquan tâm Với trường Tiểu học Tân Lập, chúng tôi coi đây là nhiệm
vụ quan trọng hàng đầu, là nhiệm vụ cấp bách cần được giải quyết Do
đó vai trò chỉ đạo, định hướng của người cán bộ quản lí là rất cầnthiết
Sau nhiều năm chỉ đạo chuyên môn và trực tiếp bồi dưỡng độituyển học sinh giỏi tại trường, tôi đã dành nhiều thời gian, đầu tưnhiều công sức để tìm hiểu và nghiên cứu về vấn đề này nhằm nângcao chất lượng giờ dạy môn tập làm văn cho giáo viên đồng thời giúp
Trang 3học sinh khá giỏi khối 4,5 của nhà trường viết được những bài vănhay, tích luỹ được những kinh nghiệm, những kĩ năng cần thiết khilàm bài văn viết mà cụ thể là thể loại văn miêu tả.
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lí luận của vấn đề:
Trong mỗi học sinh đều tiềm ẩn một khả năng sáng tạo Tư duymỗi em có những sở trường riêng Ở độ tuổi lớp 4,5 các em đã bướcsang giai đoạn đầu tiên của quá trình tư duy trìu tượng vì thế các emluôn muốn tìm tòi, khám phá thế giới xung quanh bằng sự hồn nhiên,ngây thơ, trong sáng và thường thể hiện nét ngộ nghĩnh, cảm nhận thếgiới xung quanh theo cách riêng với trí tưởng tượng phong phú, độcđáo
Các em khám phá thế giới xung quanh bằng con mắt bỡ ngỡ, kìthú, trong sáng, trìu mến và đầy cảm xúc Những bức tranh tả thiênnhiên con người của các em thường êm dịu, hài hoà, sâu lắng và thơmộng
Quan sát thế giới xung quanh rồi dùng phương tiện ngôn ngữnói, viết để tái hiện lại là một quá trình tư duy với cách nhìn riêng, sựlựa chọn riêng và một bản sắc cảm xúc riêng Mỗi bài văn miêu tả làmột sáng tác thể hiện trí thông minh, khả năng cảm thụ cái đẹp và nhucầu sáng tạo ra cái đẹp trong bản thân mỗi học sinh
Quá trình thực hiện các kỹ năng làm văn là cơ hội giúp học sinh
mở rộng vốn từ và làm cho các em gắn bó với sự vật xung quanh, thổi
Trang 4vào tâm hồn các em tình yêu thiên nhiên, yêu đất nước Đó là yếu tốquan trọng để hình thành nhân cách con người
Trong phân môn tập làm văn lớp 4,5, thể loại văn miêu tả chiếmhầu hết chương trình, được phân bố như sau :
tiết 2 nămhọc
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:
1.Công tác giảng dạy của giáo viên:
Để tìm hiểu thực trạng giảng dạy tập làm văn nói chung và dạyvăn miêu tả nói riêng, tôi đã tiến hành dự giờ, khảo sát chất lượng họcsinh và thu được kết quả như sau:
Kết quả khảo sát giáo viên trường Tiểu học Tân Lập nửa đầu học
Trang 5Căn cứ kết quả bảng thống kê ta thấy tỉ lệ giáo viên đạt giờ dạygiỏi về phân môn Tập làm văn không có; tỉ lệ khá thấp, tỉ lệ trung bìnhchiếm đa số toàn trường, đặc biệt vẫn còn giáo viên bị xếp loại yếu.Như vậy chất lượng giảng dạy phân môn tập làm văn chưa đạt hiệuquả cao.
Nhận định chung qua điều tra: Chất lượng giảng dạy phân môn
tập làm văn nói chung và cụ thể là chất lượng giảng dạy giờ dạy tậplàm văn ở dạng bài văn miêu tả của giáo viên còn thấp Trong quátrình giảng dạy, giáo viên mới dừng lại ở mức hoàn thành các yêu cầu
cơ bản của tiết dạy tức là giúp học sinh biết liệt kê hình ảnh và bướcđầu miêu tả hình ảnh theo yêu cầu của đề bài song việc miêu tả rất khô
khan, đơn điệu, máy móc; học sinh tả thực thiếu sự liên tưởng Giáo
viên chưa có kinh nghiệm trong việc khai thác vốn từ, rèn kỹ năng tưduy, khả năng diễn đạt sáng tạo cho học sinh Một số giáo viên cònlúng túng khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu, phân tích đề, lựa chọnhình ảnh
Trong tiết dạy, giáo viên chưa chú ý hướng dẫn học sinh sử dụngcác biện pháp nghệ thuật quen thuộc như so sánh, nhân hoá, đảo ngữ,điệp ngữ, câu cảm thán… khi miêu tả đối tượng
Hình thức, phương pháp dạy học chưa linh hoạt, chưa đổi mớilàm cho học sinh nhàm chán, chưa yêu thích môn học Đặc biệt, khidạy học sinh khá giỏi giáo viên thường chỉ quan tâm đến việc cungcấp kiến thức cho học sinh, chưa chú ý đến tâm lí căng thẳng của họcsinh khi tiếp cận đề bài Đây là một hạn chế rất phổ biến của nhiềugiáo viên không chỉ riêng giáo viên ở trường Tiểu học Tân Lập
Trang 62 Thực trạng về chất lượng các bài viết văn miêu tả của học sinh khágiỏi khối 4,5 trường Tiểu học Tân Lập.
Kết quả khảo sát học sinh khá giỏi khối 4,5( đầu HKI năm học2012-2013):
Đề bài: Vào đầu năm học mới, em được bố mẹ mua cho một chiếc cặp Em hãy tả lại chiếc cặp ấy và nói lên suy nghĩ của mình
Kết quả kiểm tra như sau:
Nhận định chung qua điều tra: Phần lớn học sinh nhà trường đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số đều rất hạn chế trong việc viết
văn( văn miêu tả) Các em chưa biết cách quan sát hoặc biết cách quansát song không biết cách diễn đạt Nghèo nàn về vốn từ Các bài viếtthiếu sự liên tưởng, so sánh, thiếu tính sáng tạo Hầu như bài viết củacác em là các bài tả thực bằng ngôn ngữ nói hằng ngày do đó mắcnhiều sai xót trong việc dùng từ, lựa chọn hình ảnh, sử dụng hình ảnh
Trang 7Đặc biệt các em chưa có thói quen sử dụng câu cảm thán, sử dụng cácbiện pháp nghệ thuật so sánh, nhân hóa, điệp từ, điệp ngữ khi miêu tả
Từ thực trạng trên, để thực hiện tốt chủ đề năm học “ Đổi mớicông tác quản lí và nâng cao chất lượng giáo dục”, nâng cao hiệu quảgiờ dạy phân môn Tập làm văn của giáo viên và đặc biệt là giúp các
em học sinh khá giỏi khối 4,5 trường Tiểu học Tân Lập viết đượcnhững bài văn miêu tả hay, trong sáng kiến này tôi xin trình bày cáchlàm của mình như sau:
III Giải pháp và tổ chức thực hiện:
1 Bồi dưỡng kiến thức văn học cho giáo viên:
Theo tôi, muốn có trò giỏi trước hết phải có thầy giỏi Vì vậy giải pháp đầu tiên tôi thực hiện là bồi dưỡng để nâng cao kiến thức văn học cho giáo viên
Việc bồi dưỡng giáo viên phải tiến hành thường xuyên bằng nhiều hình thức :
Xây dựng tiết dạy mẫu, tổ chức hội thảo, sinh hoạt chuyên môn tổ khối, sinh hoạt chuyên môn toàn trường, sinh hoạt chuyên môn liên trường tạo điều kiện để giáo viên giao lưu học hỏi, trao đổi kinh
nghiệm lẫn nhau
Tổ chức các hội thi bao gồm cả nói và viết để rèn kỹ năng trau dồi ngôn ngữ, kỹ năng diễn thuyết, trình bày Ngoài hội thi giáo viên giỏi,tôi đã tổ chức các hội thi như: thi thuyết trình về việc trưng bày vở sạch chữ đẹp tại lớp học; thuyết trình về việc trang trí lớp học; thuyết trình về bồn hoa của lớp; thi viết về mái trường; viết về Bác Hồ; giới thiệu cảnh đẹp đất nước, các loài cây, các loài hoa; giới thiệu các danh
Trang 8nhân lịch sử; thi tuyên truyền về phòng chống ma túy, HIV/AIDS; bảo
vệ môi trường; phòng chống tai nạn thương tích cho học sinh; bảo vệ rừng ( viết và thuyết trình)
Thông qua các hoạt động trên, giáo viên sẽ tích lũy cho mình vốn kiến thức văn học vững chắc để chuẩn bị hành trang cho việc thựchiện đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức dạy học
Một số lưu ý: Việc lựa chọn nội dung bồi dưỡng để tổ chức hội
thi phải gắn chặt với nội dung giảng dạy hàng ngày của giáo viên và nhu cầu thực tiễn
Các bài thuyết trình, bài viết xuất sắc cần được phổ biến rộng rãi
và lưu giữ cẩn thận tại thư viện trường làm tư liệu tham khảo cho GV, HS
Để việc bồi dưỡng được tiến hành thường xuyên, ngoài việc tổ chức các cuộc thi cần lồng ghép nội dung thuyết trình, giới thiệu trongcác buổi chào cờ, hoạt động ngoài giờ lên lớp
2 Chỉ đạo giáo viên đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học.
Phương pháp, hình thức tổ chức dạy học của giáo viên là yếu tố quan trọng đầu tiên ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức của học sinh Đặc biệt khi dạy nội dung viết văn miêu tả, giáo viên phải có nghệ thuật để dẫn dắt học sinh cảm nhận và đến với đối tượng một cách tự nhiên, khai thác nội dung một cách khéo léo, sáng tạo, tinh tế
Khắc phục thực trạng học sinh nhàm chán bởi phương pháp, hình thức dạy học đơn điệu, khô cứng mà lâu nay giáo viên vẫn làm, tôi chỉ
Trang 9đạo giáo viên đổi mới cách thực hiện tiết dạy dựa trên hai hoạt động
cơ bản sau:
VD: Đề bài: Em hãy tả cảnh quê hương em khi mùa xuân đến
Hoạt động 1: Hoạt động nhóm lớn.
Tổ chức trò chơi : Vẽ quê hương: Thời gian 10 - 15 phút.
( Hoạt động này thay cho bước hướng dẫn học sinh đọc đề, tìm hiểu và phân tích đề trong quy trình dạy học phân môn tập làm văn chương trình hiện hành)
1.1 Cách tiến hành:
- GV giới thiệu trò chơi và phổ biến luật chơi : Trong tiết học hôm naycác em sẽ được tham gia trò chơi “vẽ quê hương” nhưng không sử dụng màu sắc để vẽ mà dùng ngôn ngữ (nói, viết) để tái hiện bức tranhcủa mình Mỗi nhóm sẽ vẽ lại một bức tranh về quê hương khi mùa xuân đến (theo nội dung yêu cầu của đề)bằng cách liệt kê( viết ra) những hình ảnh sẽ vẽ và sắp xếp hình ảnh một cách hợp lí Từng học sinh trong nhóm sẽ tự lựa chọn cho mình những cảnh vật yêu thích để đưa vào bức tranh và chuẩn bị nội dung thuyết trình, giới thiệu( mô
tả ) về hình ảnh, đối tượng đã lựa chọn
- Chia nhóm, HD học sinh cách ghi nội dung vào bảng nhóm
VD:
Trang 10- HS thực hiện trò chơi.
- Các nhóm trình bày kết quả: GV hướng dẫn HS dựa vào kết quả thảoluận nhóm dùng thước chỉ và nêu lần lượt từng nội dung (như trình bày bài văn miệng)
VD: Mùa xuân trên quê hương em thật đẹp!
Ông mặt trời sau một giấc ngủ đông dài giờ đã tỉnh giấc
Chị đào, chị mận thi nhau đua nở
Cô Hồng Nhung nổi bật, rạng rỡ bởi chiếc áo cánh màu đỏ thắm
em vàoxuâ nvàmù
a xuân
Người đi chợ tết
Hoa đào
Cây đa
Dòng sông
Cánh đồng
Trang 11Dòng sông Mã hiền hòa nằm phơi mình sưởi ấm dưới ánh nắng dịu dàng của mùa xuân
Xa xa, những dãy núi trập trùng, nhấp nhô; những dải mây đang trôi bồng bềnh tạo cho quê hương em một vẻ đẹp nên thơ và hùng vĩ
Đêm đêm, tiếng suối chảy róc rách nghe như một bản nhạc
Hai bên đường, chim chóc gọi nhau về tụ hội tạo nên một bản nhạc mùa xuân diệu kì
Hoạt động 2: Hoạt động cá nhân: Làm bài viết: 25 - 30 phút.
- GV treo bảng phụ ghi sẵn đề bài
- Nhắc nhở học sinh trước khi làm bài viết
Trang 12- Học sinh viết bài.
- Nhận xét, đánh giá
1.2 Một số lưu ý khi thực hiện:
- Trò chơi có thể tiến hành theo hình thức nhóm đôi, nhóm lớn hoặc cánhân
- GV nên chuẩn bị 1 bảng mẫu để minh họa trong phần chốt nội dungsau trò chơi và chuẩn bị 1 số câu văn hay gắn với nội dung đã liệt kê
để giới thiệu cho học sinh tham khảo trước khi làm bài viết
- Trò chơi là hoạt động khởi động nhằm giảm bớt căng thẳng, tạo hứng thú cho học sinh trong học tập song lại là bước chuẩn bị quan trọng cho phần bài viết nên giáo viên phải hướng tập trung học sinh vào vấn đề cần tả theo yêu cầu của đề
- Chỉ đưa ra đề bài hoàn chỉnh khi kết thúc hoạt động 1 để học sinh thực hiện việc tìm hiểu đề một cách tự nhiên như đang tham gia trò chơi, không bị áp lực bởi bài văn viết
- Trong phần trình bày kết quả thảo luận có thể để mỗi học sinh trình bày một nội dung tức là mỗi học sinh sẽ nêu miệng câu văn tả về cảnh đẹp mình thích hoặc 1 học sinh đại diện nhóm trình bày tất cả nội dung theo sự thảo luận của nhóm
- Khi học sinh trình bày giáo viên cần chú ý sửa cách dùng từ, diễn đạt
để hạn chế lỗi trong bài văn viết ở hoạt động 2
- Phân môn tập làm văn có quan hệ chặt chẽ với các phân môn khác như: tập đọc, chính tả, luyện từ và câu, THXH, đạo đức… nên giáo viên cần chú ý tích hợp kiến thức khi giảng dạy và rèn kỹ năng sống cho học sinh
Trang 132 Định hướng một số nội dung kiến thức cần bồi dưỡng để rèn kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh
Bài văn miêu tả hay bao gồm nhiều nội dung, nhiều yếu tố Mỗi giáo viên khi dạy học sinh viết văn miêu tả cần chú ý các nội dung cơ bản sau:
Bài văn miêu tả phải thể hiện được trọng tâm, nhấn mạnh đượcđặc điểm mà bản thân đặc biệt quan tâm, yêu thích
Lựa chọn và sử dụng đa dạng các loại từ gợi tả như: từ láy, từgợi tả hình ảnh( từ tượng hình), từ gợi tả âm thanh( Từ tượng thanh),
từ gợi tả mức độ giúp cho việc miêu tả trở nên sinh động, gợi cảm,hấp dẫn, cuốn hút người đọc, người nghe và làm nổi bật trọng tâm bàimiêu tả
Hiểu rõ tác dụng dấu câu áp dụng vào văn viết
Nắm vững các dạng cấu trúc câu: câu kể, câu cảm, câu ghép.Vận dụng phù hợp hình thức liên kết câu trong đoạn như : thaythế từ ngữ, lặp từ ngữ
Sử dụng hợp lí các biện pháp so sánh, nhân hoá…
Trong khuôn khổ sáng kiến này, biện pháp chỉ đạo của tôi tập trung vào 5 nội dung chủ yếu thông qua các hình thức dạy học sau: 2.1 Lựa chọn từ ngữ
Từ là yếu tố cấu thành câu Muốn có câu văn hay trước hết họcsinh phải phải biết lựa chọn từ ngữ phù hợp Lựa chọn từ ngữ khôngphải là việc làm mới mẻ mà là việc làm thường xuyên song làm thếnào để học sinh có vốn từ phong phú và sử dụng vốn từ một cách hợp
lí, chính xác, có hệ thống là vấn đề tôi đặt ra trong sáng kiến này
Trang 14Theo tôi có 3 cách( hình thức tổ chức hoạt động) để khai thác kho tàngngôn ngữ phong phú của Tiếng Việt đang tiềm ẩn trong học sinh, đólà:
Cách 1: Tổ chức trò chơi theo hình thức đồng loạt.
VD: Đề bài: Em hãy tả lại một em bé đang tuổi tập nói tập đi.Phương án 1: Chơi trò chơi “ Truyền điện” theo hình thức nối tiếp
Mỗi học sinh nêu miệng một từ tả về em bé đang tuổi tập nói,tập đi Học sinh sau không được nêu lại từ học sinh trước đã nói, nếukhông nêu được sẽ bị điện giật và bị loại khỏi cuộc chơi GV quy địnhthời gian chơi, hết giờ dừng cuộc chơi, chỉ rõ từ đúng, sai và cung cấpthêm từ cho học sinh
Phương án 2: Trò chơi “ Quả bóng tuyết”:
HS ngồi vòng tròn truyền nhau viết từ vào giấy như cách 1 trongkhoảng thời gian nhất định Hết thời gian giáo viên treo kết quả lênbảng, nhận xét và bổ xung như phương án 1
Cách 2: Lựa chọn từ ngữ theo hình thức cá nhân.
GV yêu cầu mỗi học sinh tự viết từ ra giấy nháp( phiếu học tập)của mình như cách 2 sau đó đọc trước lớp, các học sinh khác nhận xét
từ đúng, sai và bổ xung từ còn thiếu Giáo viên nhận xét, đánh giá,cung cấp thêm từ cho học sinh như cách đã nêu
Cách 3: Lựa chọn từ ngữ bằng hình thức tổ chức trò chơi theo nhóm:
Giáo viên quy định thời gian chơi, phổ biến luật chơi, chia lớpthành các nhóm( nhóm đôi hoặc nhóm lớn) Yêu cầu học sinh thảo