Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói “ Dạy làm văn là chủ yếu dạy cho học sinh diễn tả cái gì mình suy nghĩ, mìnhbày tỏ một cách trung thành, sáng tỏ, chính xác làm nổi bật điều mình m
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
CÁC GIẢI PHÁP DẠY HỌC SINH LỚP 7
VIẾT VĂN BIỂU CẢM
Trang 2M C L CỤC LỤC ỤC LỤC
4 Thực trạng viết văn biểu cảm của học sinh 3
6 Củng cố những kiến thức, kĩ năng cơ bản cần nắm vững khi
làm văn biểu cảm
3
Trang 3Môn Ngữ văn trong nhà trường bậc THCS chia làm ba phân môn : Vănhọc, Tiếng Việt, Tập làm văn Trong thực tế dạy và học, phân môn Tập làm văn
là phân môn được coi là khó nhất Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói
“ Dạy làm văn là chủ yếu dạy cho học sinh diễn tả cái gì mình suy nghĩ, mìnhbày tỏ một cách trung thành, sáng tỏ, chính xác làm nổi bật điều mình muốnnói” (Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện, nghiên cứu giáo dục số 28,11/ 1973)
Năm học 2012-2013, tôi được phân công dạy môn Ngữ văn 7, tôi nhậnthấy mặc dù biểu lộ tình cảm, cảm xúc là nhu cầu thiết yếu của con người nhưnghọc sinh chưa biết cách bộc lộ cảm xúc của mình để “ khơi gợi lòng đồng cảmnơi người đọc’’ Khi hành văn các em còn lẫn lộn, chưa phân biệt rạch ròi giữavăn biểu cảm với các thể loại văn khác Chính vì thế điểm kiểm tra bài văn biểu
Trang 4cảm chưa cao Chính vì lý do này tôi muốn đưa ra “ Các giải pháp dạy học sinh
lớp 7 viết văn biểu cảm”.
Trang 5PHẦN B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ:
Văn biểu cảm là tiếng nói tình cảm hết sức phong phú của con người Đốitượng của phương thức biểu đạt này không phải là phong cảnh, đồ vật hay bứctranh về cuộc sống con người như ở văn miêu tả, cũng không phải là những sốphận, những cảnh đời, những sự việc như ở văn tự sự mà là thế giới tinh thầnmuôn hình, muôn vẻ với những tư tưởng, tình cảm, thái độ của con người trướccuộc đời Hay nói đúng hơn, tư tưởng, cảm xúc, nỗi niềm là đối tượng phản ánhtrực tiếp của phương thức biểu cảm
II THỰC TRẠNG VIẾT VĂN BIỂU CẢM CỦA HỌC SINH:
Qua thực tế dạy chương trình Ngữ văn 7, tôi nhận thấy kĩ năng vận dụngcác phương thức biểu đạt trong văn bản, kĩ năng viết, bộc lộ cảm xúc trong bàitập làm văn của nhiều học sinh chưa cao
Trong những năm trước, khi viết bài tập làm văn số 2 với đề bài “ Loàicây em yêu”, học sinh đã học và hình thành kĩ năng tạo lập văn bản biểu cảmnhưng nhiều em không phân biệt được văn miêu tả và văn biểu cảm nên bài viếtkhông phải viết về thái độ, tình cảm của mình đối với một loại cây cụ thể mà tả
về loài cây đó Hoặc viết bài tập làm văn số 3 đề yêu cầu “ Cảm nghĩ về ngườithân của em”, học sinh sa vào kể lại người thân Mặc dù biết rằng trong văn biểucảm có sử dụng yếu tố miêu tả và tự sự Song miêu tả và tự sự chỉ nhằm bộc lộcảm xúc, chứ không phảI phương thức biểu đạt chính
Trang 6III CÁC GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN :
1 Củng cố những kiến thức, kĩ năng cơ bản cần nắm vững khi làm văn biểu cảm.
Đây là khâu quan trọng đầu tiên, không phải chỉ riêng văn biểu cảm mà là
ở tất cả các kiểu văn bản được học ở THCS Việc cung cấp tri thức, kĩ năng vềvăn biểu cảm được tiến hành ở nhiều tiết, xen kẽ: Từ tiết 20 : “ Tìm hiểu chung
về văn biểu cảm”, đến tiết 62 : “ Ôn tập văn biểu cảm” Do vậy việc củng cốkiến thức, kĩ năng làm văn biểu cảm theo một hệ thống là rất cần thiết Sau đây
là những kiến thức, kĩ năng cơ bản cần cung cấp cho học sinh
1.1 Giúp học sinh nắm được khái niệm văn biểu cảm
Văn biểu cảm là văn bản viết ra nhằm biểu đạt tình cảm, cảm xúc, sự đánhgiá của con người đối với thế giới xung quanh và khêu gợi lòng đồng cảm nơingười đọc (SGK Ngữ văn 7- Tập I)
Thường thì những bài văn biểu cảm tập trung biểu đạt một tình cảm chủyếu Tình cảm ấy được bộc lộ trực tiếp thông qua những suy nghĩ, những nỗiniềm, những cảm xúc trong lòng người Tuy nhiên trong thực tế, khi viết vănbiểu cảm (dù ở dạng thơ hay văn xuôi), người ta vẫn thường hay kết hợp sửdụng những phương thức khác như miêu tả, tự sự để bộc lộ thái độ, tình cảmgián tiếp thông qua những đối tượng, những hình ảnh có ý nghĩa ẩn dụ
Tuy nhiên, khi vận dụng phương thức miêu tả và tự sự vào văn biểu cảmthì cũng cần lưu ý: có tả thì cũng không tả một cách cụ thể, hoàn chỉnh; có kể thìcũng không kể một cách chi tiết, đầy đủ, rõ ràng Người viết văn biểu cảm chỉ
Trang 7chọn những đặc điểm, những sự việc, những thuộc tính nào đó có khả năng gợicảm để biểu hiện tư tưởng, tình cảm của mình.
Về bố cục, bài văn biểu cảm cũng được tổ chức theo mạch cảm xúc củangười viết Do vậy, trình tự các ý, các phần trong văn biểu cảm thường được sắpxếp rất tự nhiên, không gò bó cứng nhắc Về thái độ, tình cảm, phải đảm bảotính chân thực, trong sáng, rõ ràng, có nghĩa là không được giả dối, sáo rỗng Cónhư vậy, văn biểu cảm mới đi vào lòng người
1.2 Giúp học sinh nắm được cách làm bài văn biểu cảm:
Bước 1: Xác định yêu cầu của đề và tìm ý: Phải căn cứ vào các từ ngữ vàcấu trúc của đề bài để xác định nội dung, tư tưởng, tình cảm mà văn bản sẽ viếtcần phải hướng tới Từ đó đặt câu hỏi để tìm ý (nội dung văn bản sẽ nói về điềugì? Qua đó cần bộc lộ thái độ, tình cảm gì?)
Bước 2 : Xây dựng bố cục (dàn bài)
Bố cục của văn biểu cảm cũng bao gồm ba phần: Mở bài – Thơ bài – kếtbài Tuy nhiên việc sắp xếp ý để tạo thành một bố cục hoàn chỉnh phụ thuộc vàomạch cảm xúc của người viết, không hề máy móc áp đặt một kiểu nào Nhưng
dù sao thì phần mở bài và kết bài thường là những câu văn nêu cảm nhận chunghoặc nâng lên thành tư tưởng, tình cảm khái quát Các ý lớn nhỏ trong phần thânbài phải được sắp xếp hợp với diễn biến tâm lý của con người trước từng sựviệc, đối tượng
Mở bài: Có thể giới thiệu sự vật, cảnh vật trong thời gian và không gian.Cảm xúc ban đầu của mình
Trang 8Thân bài: Qua miêu tả, tự sự mà biểu lộ cảm xúc, ý nghĩ một cách cụ thể,chi tiết, sâu sắc.
Kết bài: kết đọng cảm xúc, ý nghĩ hoặc nâng lên bài học tư tưởng
Bước 3: Hoàn thành văn bản: Đây là bước quan trọng Trên cơ sở là dànbài đã xây dựng, người viết triển khai thành bài văn hoàn chỉnh Cần lưu ý làtrong quá trình diễn đạt phải biết kết hợp với các phương thức biểu đạt khác(miêu tả, tự sự, nghị luận); đồng thời phải biết sử dụng các biện pháp nghệ thuậtđặc sắc (so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, điệp ngữ, nói quá…) Câu văn có sự biến hoálinh hoạt (có câu trần thuật, câu cảm, câu nghi vấn, câu cầu khiến; câu dài, câungắn; có câu tỉnh lược, câu câu tồn tại…) Lời văn phải có cảm xúc với vốn từngữ giàu hình ảnh, giàu sức gợi cảm
Bước 4: Kiểm tra lại bài : Ngoài việc kiểm tra cách diễn đạt, sửa lỗi cầnphải kiểm tra lại xem văn bản đã toát lên tư tưởng, tình cảm chính chưa, hoặc đãtạo được sự xúc động cho người đọc chưa
1.3 Giúp học sinh nắm được cách lập ý trong văn biểu cảm:
a.Liên hệ hiện tại với tương lai: Là hình thức dùng trí tưởng tượng để liêntưởng tới tương lai, mượn hình ảnh tương lai để khơi gợi cảm xúc về đối tượngbiểu cảm trong hiện tại Cách biểu cảm này tạo nên mối liên hệ và tương lai
b.Hồi tưởng quá khứ và suy nghĩ hiện tại : là hình thức liên tưởng tớinhững kí ức trong quá khứ, gợi sống dậy những kỉ niệm để từ đó suy nghĩ vềhiện tại Đây cũng là hình thức lấy quá khứ soi cho hiện tại khiến cho cảm xúccủa con người trở nên sâu lắng hơn Cách biểu cảm này sẽ tạo nên mối liên hệgắn kết rất tự nhiên và nhuần nhuyễn giữa hiện tại và quá khứ
Trang 9c.Tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước: Là hình thức liên tưởngphong phú, từ những hình ảnh thực đang hiện hữu để đặt ra các tình huống vàgửi gắm vào đó những suy nghĩ và cảm xúc về đối tượng biểu cảm cũng nhưnhững ước mơ hi vọng Cách biểu cảm này đòi hỏi người viết văn biểu cảm phải
có trí tưởng tượng phong phú
d Quan sát, suy ngẫm: Là hình thức liên tưởng dựa trên sự quan sátnhững hình ảnh đang hiện hữu trước mắt để có những suy ngẫm về đối tượngbiểu cảm Cách lập ý thường tạo nên những cảm xúc chân thực, sâu sắc
- Liên hệ hiện tại và tương lai
Từ các cách lập ý này để triển khai thành những nội dung cụ thể cho bàivăn biểu cảm
1.4 Giúp học sinh đưa yếu tố miêu tả và tự sự trong văn biểu cảm:
A - Đối tượng biểu cảm trong một bài văn biểu cảm là cảnh vật, conngười và sự việc Không có sự biểu cảm chung chung Cái gì, vật gì, việc gì…làm ta xúc động? Vì thế muốn bày tỏ tình cảm, muốn bộc lộ cảm xúc người viếtphải thông qua miêu tả và tự sự
Ví dụ: Bài tập trang 89- SGK Ngữ văn 7- tập I:
Trang 10“ …Tuổi thơ tôi đã hằn sâu trong kí ức những ngọn núi trông xa lấp lánhnhư kim cương, lúc xanh mờ, khi xanh thẫm, lúc tím lơ, khi rực rỡ như núi ngọcmàu xanh Những năm tháng xa quê, dông tố cuộc đời tưởng chừng cuốn bay tất
cả, nhưng trong tâm tư tôi những dòng sông quê mênh mông vẫn cuồn cuộnchảy, những dòng kinh biêng biếc vẫn lặng lờ trôi Tôi yêu những cánh đồngbao la vàng rực ngày mùa, mù mù khói rạ, thơm vị mía lùi và trắng xóa sương
mù sau tết Yêu cả tiếng chuông chùa ngân thăm thẳm canh khuya Tôi yêu ánhnắng chiều tà trải màu vàng tái trên rẫy khoai mì, nghiêng nghiêng bên triền
núi.”… ( Theo Tản văn Mai Văn Tạo)
Đọc đoạn văn trên ta thấy, Mai Văn Tạo nhớ An Giang, nhớ quê mẹ lànhớ ngọn núi, nhớ dòng sông, những cánh đồng, tiếng chuông chùa, ánh nắngchiều tà… Tác giả vừa miêu tả, vừa bộc lộ cảm xúc Có thể nói, cảnh sắc Angiang được nhắc tới là xương thịt của bài văn; tình yêu, nỗi nhớ niềm tự hào quê
mẹ là linh hồn bài văn Như vậy, để biểu cảm về quê hương An Giang, nhà văn
đã sử dụng phương thức tự sự và miêu tả
B - Trong bài văn biểu cảm, tự sự và miêu tả chỉ là phương tiện, là yếu tố
để qua đó, người viết gửi gắm cảm xúc và ý nghĩ
Cảm xúc, ý nghĩ là chất trữ tình của bài văn
Ví dụ: Biểu cảm về loài cây em yêu.
Đưa yếu tố tự sự và miêu tả như thế nào khi làm đề văn trên?
- Miêu tả vẻ đẹp của cây để gợi cảm xúc của con người
- Khi bộc lộ cảm xúc về vai trò, ý nghĩa của loài cây cần xen miêu tả và
kể kỉ niệm gắn bó với loài cây
Trang 111.5 Giúp học sinh nắm được cách biểu cảm về tác phẩm văn học:
A.- Thế nào gọi là biểu cảm về tác phẩm văn học?
Phát biểu cảm nghĩ về một tác phẩm văn học (bài văn, bài thơ) là trìnhbày những cảm xúc, tưởng tượng, liên tưởng, suy ngẫm của mình về nội dung vàhình thức của tác phẩm đó
Tác phẩm văn học có thể là một bài ca dao, một bài thơ, một bài văn.B- Các bước làm một bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học:
B.1 Phần chuẩn bị:
- Đọc bài văn, bài thơ …một vài lần, rút ra ấn tượng ban đầu Đọc lần nữa
để để phát hiện ra giọng điệu, chủ đề, những tư tưởng, tình cảm cao đẹp, ngônngữ nghệ thuật… mà tác giả đã diễn tả rất hay, gây cho mình nhiều ấn tượng
- Gạch chân, đánh dấu các chi tiết nghệ thuật, các hình ảnh, các câu thơ,câu văn hay nhất mà mình yêu thích nhất
- Làm dàn bài, dựng đoạn
- Viết bài và chỉnh sửa
B.2 Bố cục bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học:
* Phần mở đầu: Có thể giới thiệu một vài nét về tác phẩm; nêu lên ấntượng sâu sắc nhất, khái quát nhất của mình khi đọc, khi xem tác phẩm ấy Mởbài hay nhất được hai yêu cầu: Tính khái quát và tính định hướng
* Phần thân bài: lần lượt nêu lên những cảm nghĩ của riêng mình vềnhững khía cạnh của tác phẩm Không lan man dàn đều mà nên xoáy sâu vàocác trọng tâm, trọng điểm Phải đi từ “a” qua “b,c”… nhớ liên kết đoạn
Trang 12* Phần kết bài: Nêu lên cảm nghĩ chung, có thể đánh giá và liên hệ Tránhdài dòng, trùng lặp và đơn điệu.
Có lúc phải biết liên tưởng, so sánh Từ hiện tượng này mà nghĩ, mà nhớđến hiện tượng văn học khác Có thể liên tưởng, so sánh về hình ảnh, chi tiếtnghệ thuật, sử dụng từ, biện pháp tu từ, hình tượng nhân vật… trong cùng mộttác giả hoặc giữa các tác giả có mối liên hệ với nhau Khi học sinh phát biểu
cảm nghĩ về cụm từ “ta với ta” trong bài thơ “ Qua Đèo Ngang” ( Bà huyện Thanh Quan” thì có thể so sánh tới cụm từ “ ta với ta” trong tác phẩm “ Bạn đến
chơi nhà” ( Nguyễn Khuyến ) Hoặc phát biểu cảm nghĩ về âm thanh tiếng suối
trong bài thơ “ Cảnh khuya” ( Hồ Chí Minh) thì nên so sánh với âm thanh tiếng suối của bài thơ “ Bài ca Côn Sơn” ( Nguyễn Trãi) Từ việc so sánh này để
người đọc thấy được cái hay của mỗi tác phẩm
Trang 13Viết lời bình, liên tưởng, so sánh là thao tác nên có Với bài văn thi họcsinh giỏi phải được coi trọng thao tác bình, liên tưởng, so sánh.
2 Luyện tập về văn biểu cảm:
Để nắm vững và củng cố tri thức, kĩ năng về văn biểu cảm, không phảichỉ biết, hiểu, học thuộc lòng mà quan trọng hơn là phải biết làm – biết thựchành – biết sáng tạo Chân Hy (Trung Quốc) đã từng khuyên:
“Học rộng điều gì không bằng hiểu rành điều ấy Hiểu rành điều ấykhông bằng thực hành điều ấy” Mặt khác chúng ta đều biết Tập làm văn là phânmôn thực hành tổng hợp – thực sự là thực hành Việc thực hành cũng cần theoqui trình từ dễ đến khó, từ đơn giản đến tổng hợp; từ việc làm dàn bài, viết ngắnđến viết dài – thành văn hoàn chỉnh Đối tượng biểu cảm cũng mở rộng
Việc thực hành- luyện tập phải được thường xuyên, liên tục; phải được kiểm tra đánh giá, rút kinh nghiệm; phải có yêu cầu, nghiêm túc song cũng cần phải động viên, khích lệ
Sau đây là một số bài tập thực hành mà tôi đã thực hiện trong thời gianqua:
2.1 Biểu cảm về một loài cây
Bài tập 1: Phát biểu cảm nghĩ về loài cây em yêu
Giải: - Mở bài: Giới thiệu về loài hoa hoặc loài cây em yêu và giới thiệu cảmxúc ban đầu của người viết
- Thân bài: Phát biểu cảm nghĩ của em về loài cây, hoặc loài hoa đó
+ Những đặc điểm gợi cảm ở cây hoặc hoa mà em thích thú
+ Những kỉ niệm gắn bó của em với loài hoa, loài cây đó
Trang 14+Nêu ý nghĩa của loài hoa, loài cây đó trong cuộc sống của em và của mọingười (ngoài ra có thể nêu ý nghĩa biểu tượng của nó ).
- Kết bài : Nêu tình cảm của em về loài hoa, cây đó
2.2 Biểu cảm về một sự vật
Bài tập 1 : Phát biểu cảm nghĩ của em về món quà tuổi thơ
Giải :
- Mở bài : - Giới thiệu về món quà tuổi thơ
- Thân bài : Phát biểu cảm nghĩ của em về món quà tuổi thơ đó
+ Những đặc điểm gợi cảm ở món quà khiến em thích thú
+ Những kỉ niệm gắn bó của em với món quà đó
+ Nêu ý nghĩa của món quà đó trong cuộc sống của em và của mọi người (ngoài
ra có thể nêu ý nghĩa biểu tượng của nó )
- Kết bài : Nêu tình cảm của em về món quà đó
2.3: Biểu cảm về con người
Bài tập 1 : Phát biểu cảm nghĩ của em về người em thương yêu nhất
- Mở bài : Giới thiệu người mà em yêu mến
- Thân bài : Phát biểu cảm nghĩ của em về người mà em yêu mến đó
+ Những đặc điểm ( về hình thức và tính tình ) của người đó làm em yêu mến.+ Những kỉ niệm yêu thương, gắn bó của em với người đó
+ Tưởng tượng ra tình huống để bộc lộ tình cảm với người đó
- Kết bài : Nêu tình cảm của em với người đó
2.4 Bài tập cảm thụ ca dao, thơ
Trang 15Bài tập 1: Phát biểu cảm nghĩ của em về bài ca dao sau :
Râu tôm nấu với ruột bầu.
Chồng chan, vợ húp gật đầu khen ngon.
a Tìm hiểu:
- Râu tôm, ruột bầu là 2 thứ bỏ đi
- Bát canh ngon:Từ “ngon” có giá trị gợi cảm
- Cảm nghĩ của em về cuộc sống nghèo về vật chất nhưng đầm ấm về tinhthần
b Tập viết:
* Gợi ý: Râu tôm- ruột bầu là hai thứ bỏ đi.Thế mà ở đây hai thứ ấy được
nấu thành một bát canh “ngon” mới tuyệt và đáng nói chứ Đó là cái ngon và cáihạnh phúc có thực của đôi vợ chồng nghèo thương yêu nhau Câu ca dao vừanói được sự khó khăn thiếu thốn cùng cực, đáng thương vừa nói được niềm vui,niềm hạnh phúc gia đình đầm ấm, tuy bé nhỏ đơn sơ, nhưng có thực và rất đáng
tự hào của đôi vợ chồng nghèo khổ khi xa Cái cảnh chồng chan, vợ húp thậtsinh động và hấp dẫn Cái cảnh ấy còn được nói ở những bài ca dao khác cũngrất hay :
Lấy anh thì sướng hơn vua.
Anh ra ngoài ruộng bắt cua kềnh càng.
Đem về nấu nấu, rang rang.
Chồng chan, vợ húp lại càng hơn vua.