skkn một số biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử việt nam thcs cẩm tú

Vì thế nhiều nước trên thế giớixem môn lịch sử là môn học cực kì quan trọng trong nhà trường.Trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam hiện nay lịch sử là bộmôn có ưu thế trong việc giáo dục

Trong quá trình thực hiện công cuộc công nghiệp hoá- hiện đạihoá ở nước hiện nay, Đảng ta đã xác định “Giáo dục là quốc sáchhàng đầu”, “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam pháttriển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghềnghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội,hình thành nhân cách phẩm chất, năng lực của công dân đáp ứng yêucầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Mục tiêu giáo dục này kế thừa vàphát triển các mục tiêu được xác định từ sau Cách mạng tháng Támphù hợp với tình hình nhiệm vụ cách mạng mới.

Mục tiêu giáo dục nói chung được quán triệt và thể hiện cụ thể

ở tất cả các môn học và được thông qua nội dung, phương pháp củatừng môn học Đối với bộ môn lịch sử trong nhà trường phổ thông

hiện nay có khả năng và sở trường không chỉ trang bị cho học sinhkiến thức lịch sử dân tộc từ cổ đến kim, mà còn giúp cho học sinhhình thành thế giới quan khoa học Vì thế nhiều nước trên thế giớixem môn lịch sử là môn học cực kì quan trọng trong nhà trường.

Trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam hiện nay lịch sử là bộmôn có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng tình cảm, giáo dục truyềnthống lịch sử dân tộc cho học sinh để trở thành những con người mớinhưng trước hết phải là con người hiểu rõ lịch sử dân tộc và cộinguồn dân tộc như Bác Hồ kính yêu đã từng nói:

" Dân ta phải biết sử taCho tường gốc tích nước nhà Việt Nam"

Tuy nhiên trong thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THCS nóiriêng hiện nay chưa hoàn thành nhiệm vụ chức năng bộ môn Đặcbiệt hơn môn lịch sử là một môn khoa học xã hội có yêu cầu cao vềnhận thức, nó đòi hỏi có trí nhớ, tư duy sáng tạo, học tập thông minh.Một yếu tố đầu tiên và quan trọng đối với học tập lịch sử là nếu biếtthì chưa đủ, mà quan trọng hơn là phải hiểu Nếu không biết thìkhông hiểu, nhưng không phải biết là đã hiểu, có hiểu thì mới biếtmột cách sâu sắc, đầy đủ và vững chắc hơn

Từ những hiểu biết về lịch sử, về quá khứ học sinh sẽ có thái

độ, trách nhiệm đúng đắn với hiện tại và tương lai, với lịch sử dântộc, hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào về những gì ông cha ta đãtừng làm để bảo vệ Tổ quốc Từ đó bồi dưỡng lòng yêu quê hương,đất nước và góp công sức học tập của của mình đối với sự nghiệp xâydựng đất nước ngày nay

1.2 Lý do chủ quan

Do quan niệm chưa đầy đủ về chức năng của khoa học lịch sử

và môn lịch sử trong đời sống xã hội đã dẫn đến việc học tập nghiêncứu, giảng dạy môn lịch sử của một số Giáo viên và học sinh cònnhiều hạn chế cả nội dung và phương pháp Nhiều khi học sinh khôngnắm vững kiến thức cơ bản, nhớ sai, nhớ nhầm lịch sử dân tộc là mộthiện tượng phổ biến ở THCS

Chính vì vậy để phát huy tính tích cực trong việc dạy học lịch

sử dân tộc phải tiến hành nhiều hoạt động học tập một cách tích cực,chủ động thông qua hệ thống phương pháp dạy học phong phú, linhhoạt gây được hứng thú trong hoạt động học của trò, tránh việc nhồinhét áp đặt Vì vậy học sinh phải là trung tâm chủ động lĩnh hội

Chương trình lịch sử Việt Nam lớp 8 THCS trang bị cho học

sinh kiến thức lịch sử dân tộc từ 1858 đến đầu thế kỷ XX Đây là giaiđoạn có nhiều sự kiện phức tạp, hấp dẫn thể hiện truyền thống yêunước của dân tộc Nhưng đây cũng là giai đoạn lịch sử phức tạp đòihỏi học sinh phải nắm vững để tránh tình trạng hiểu sai, hiểu nhầmlịch sử Do vậy để phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử ởTHCS nói chung và lớp 8 nói riêng là vấn đề được nhiều người quantâm.

Là giáo viên trực tiếp đứng lớp dạy lịch sử lớp 8 ở THCS tôithấy có nhiều trăn trở, đặc biệt khi nghiên cứu về phương pháp dạyhọc lịch sử ở trường phổ thông, tôi cảm thấy đây là vấn đề có ý nghĩalớn trong việc nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử ởTHCS nói chung và lớp 8 nói riêng Chính vì lý do trên đã thôi thúc

tôi chọn đề tài này để tìm ra “Một số biện pháp phát huy tính tích cực

của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THCS”

2 Mục đích nghiên cứu

Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường phổ

thông nói chung và chất lượng giảng dạy môn lịch sử nói riêng

Tạo điều kiện cho các em, nhất là học sinh lớp 8 khi học lịch sửViệt Nam sẽ biết cặn kẽ, đầy đủ, toàn diện về môn học, tiếp cận môn

học trên những khía cạnh khác nhau

Đề tài sử dụng cho giáo viên và học sinh THCS (Phần sách giáokhoa đổi mới)

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu “Một số biện pháp phát huy tính tích cực củahọc sinh trong việc dạy học lịch sử Việt Nam ở THCS”

Đề tài dùng cho giáo viên giảng dạy môn lịch sử Việt Nam ởTHCS, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, tìm tòi, sáng tạo củaThầy - Trò trong “Dạy - Học” lịch sử Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là học sinh lớp 8 trườngTHCS Cẩm Tú năm học 2011- 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu và làm đề tài này tôi đã dùng các phương pháp chủyếu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam ởtrường THCS.

6 Thời gian nghiên cứu

Từ ngày 10 tháng 9 năm 2011

Đến ngày 28 tháng 2 năm 2012

Phần 2: Nội dung

1 Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Có nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề phát huy tính tích cực củahọc sinh trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Trongnhững năm gần đây ngày càng xuất hiện nhiều tiết dạy tốt, học tốttheo hướng phát huy tính tích cực trong việc dạy học lịch sử Tuynhiên tình trạng phổ biến vẫn là tình trạng thầy đọc, trò chép hoặcxen kẽ vấn đáp, giải thích minh hoạ bằng phương tiện trực quan Việcchống dạy học thụ động đã được đặt ra từ lâu

Học tập của học sinh là một quá trình nhận thức song đó là quátrình đặc thù “Một sự nhận thức đã làm dễ dàng đi và thực hiện dưới

sự chỉ đạo của giáo viên” Vì vậy nói đến tính tích cực của học sinh lànói đến tính tích cực của nhận thức Trong quá trình dạy học lịch sử ởtrường phổ thông, giáo viên tổ chức dẫn dắt học sinh một cách cómục đích, có kế hoạch để học sinh nắm vững tri thức cơ sở về vănhoá, khoa học, dần dần hình thành cơ sở thế giới quan duy vật biệnchứng, nhân cách đạo đức học sinh.

Qua tìm hiểu đối chứng giữa dạy học cũ (truyền thống) vàphương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh nói chung

và trong dạy học lịch sử nói riêng chúng ta có thể khẳng định: Cácbiện pháp phát huy tính tích cực của học sinh sẽ đem lại hiệu quả caohơn, nó đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải lao động sư phạm nhiềuhơn Phải chủ động sáng tạo tiếp thu những tinh hoa của cách dạy họctruyền thống, đồng thời mạnh dạn tìm ra, sáng tạo ra các biện pháp tổchức dạy học mới nhằm khắc phục sự bảo thủ thụ động một chiềutrong quá trình dạy học

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Môn lịch sử ở trường phổ thông có tác dụng to lớn đối với việc

giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử dân tộc, truyền thống dân tộc, hìnhthành nên thế giới quan khoa học…Song do đặc thù của bộ môn lịch

sử, do một số giáo viên còn chưa thực sự hiểu sâu về phương phápdạy học và kiến thức còn lệ thuộc vào sách giáo khoa, tức là chưalàm chủ được kiến thức dẫn đến giờ học khô khan nhàm chán vànặng nề Tình trạng này đã làm mất đi tính hấp dẫn của môn lịch sử.Hơn nữa, do tư tưởng coi môn lịch sử là “môn phụ”, học sinh “học gìthi đấy” nên nhiều học sinh quay lưng với môn lịch sử Quan niệmsai lầm cho rằng học lịch sử chỉ cần trí nhớ không phải tư duy độngnão, không có bài tập thực hành đã ảnh hưởng đến việc đánh giá, tổchức phương pháp dạy học.

Chúng ta đã có đầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn chứng minhrằng môn lịch sử không phải là “môn thứ yếu”, mà nó có tầm quantrọng đặc biệt trong việc giáo dục thế hệ trẻ Do đó việc học tập lịch

sử không chỉ học thuộc, mà phải đòi hỏi có trình độ tư duy để hiểu Đặc điểm của lịch sử đã chi phối tới nhận thức lịch sử Bản thânlịch sử là một hiện thực khách quan đã xảy ra, không “hiện có” (song

đã tồn tại), vận động theo quy luật từ thấp đến cao, trải qua nhữngbước quanh co, khúc khuỷu, song phát triển không ngừng Con người

có khả năng nhận thức lịch sử, không thể “trực quan sinh động”, kể

cả những sự kiện đang diễn ra, nhưng ngoài tầm mắt của người học

tập, nghiên cứu Lịch sử xảy ra không tái diễn nguyên vẹn như cũ,không lặp lại, nên nhận thức lịch sử không thể quan sát trực tiếp vàcũng không thể tiến hành trong phòng thí nghiệm (dù sân khấu, các lễhội đã cố gắng khôi phục lại sự kiện quá khứ qua các hình thức nghệthuật; Với sự phát triển của khoa học người ta cũng chỉ có thể tái tạotrong một phạm vi mức độ nhất định sự kiện đã xảy ra).

Do vậy, việc học tập, nghiên cứu lịch sử không chỉ có những nétriêng của sự nhận thức nói chung mà chúng ta phải tính đến việc pháthuy tính tích cực của học sinh Là giáo viên trực tiếp giảng dạy lịch

sử nên tôi mạnh dạn đưa ra các phương pháp phát huy tính tích cựccho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 8, góp phần dạymôn lịch sử để nó xứng đáng với vị trí là bộ môn quan trọng ở trườngphổ thông

dạng, song chưa bền vững.

Để các em có động cơ, thái độ đúng đắn thì tài liệu học tập phải

có nội dung khoa khọc, xúc tích, phải được định hướng rõ rệt gắn liềnvới thực tiễn cuộc sống Giáo viên phải biết gợi mở nhu cầu tìm hiểucủa học sinh giúp các em có phương pháp học tập phù hợp Mở đầubài giảng giáo viên giúp học sinh thấy được mục đích yêu cầu củabài, đưa ra một số vấn đề trong nội dung bài học, có khả năng khơidậy hứng thú học tập của học sinh, khiến các em khao khát muốnđược biết, kích thích tính tích cực học tập của học sinh

Ví dụ: Bài 30: Phong trào yêu nước chống Pháp từ đầu thế kỷ

XX đến năm 1918 Mục 3: Hoạt động của Nguyễn Tất Thành sau khi

ra đi tìm đường cứu nước, giáo viên có thể khơi gợi, kích thích nhu

cầu nhận thức của học sinh như sau: “Các em theo dõi quá trình xâmlược của thực dân Pháp đối với nước ta và phong trào chống Pháp từ

1858 đến đầu thế kỷ XX, em thấy trong bối cảnh nào Nguyễn TấtThành quyết định ra đi tìm đường cứu nước? Động lực nào thúc đẩyNgười đi tìm đường cứu nước? Tại sao Người sang phương Tây?

Ví dụ: Bài 24 Cuộc kháng chiến từ năm 1958 đến 1873… Có

thể nêu câu hỏi đầu giờ định hướng nhận thức cho học sinh, đặt các

em vào nhu cầu theo dõi bài giảng: “Các em đã tìm hiểu các nước Á,Phi, Mỹ La-tinh cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX hầu hết các nước trởthành thuộc địa của chủ nghĩa tư bản phương Tây Việt Nam là dântộc yêu nước, đứng trước nguy cơ của chủ nghĩa thực dân, liệu ViệtNam có trở thành thuộc địa của chúng?

Tuy nhiên câu hỏi giáo viên nêu ra không yêu cầu học sinh trả lờingay mà chỉ ra động cơ học tập cho các em Phần này chính là tạotình huống có vấn đề

3.2 Hướng dẫn học sinh một số phương pháp ghi nhớ sự kiện lịch sử

Trong môn lịch sử thì sự kiện, hiện tượng và khái niệm lịch sử có

liên quan đến nhau và sau khi giảng một lần không còn lặp lại nữa,bắt buộc các em phải có phương pháp ghi nhớ

Ví dụ: Bài 26 Phong trào kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX Năm 1885 Tôn Thất Thuyết thay mặt vua Hàm Nghi

soạn Chiếu Cần vương, học sinh chỉ được tiếp xúc một lần các bàisau không nhắc đến nữa Vì vậy điều này khó khăn cho việc ghi nhớ

sự kiện, kiến thức lịch sử Thực tế chứng tỏ rằng rất nhiều em yêuthích môn lịch sử, muốn giải đáp nhiều vấn đề của lịch sử như: Ai?

Khi nào? Ở đâu? Diễn ra như thế nào? Vì nội dung lịch sử quá nhiều,trước khối lượng kiến thức quá lớn từ năm, tháng, địa danh, nhân vật,diễn biến, kết quả, ý nghĩa…, học sinh khó có thể nhớ nổi và họcthuộc các kiến thức đó, nên cần hướng dẫn các em một số biện phápsau:

- Thứ nhất: Là ghi nhớ thời gian xảy ra sự kiện lịch sử: Mỗi bài,

mỗi chương, mỗi quá trình đều có những sự kiện gắn liền với thờigian nhất định Vì vậy cần dạy cho các em kỹ năng ghi nhớ lôgic biếttìm ra điểm tựa để nhớ, lập dàn ý, lập bảng hệ thống hoá

- Thứ hai: Là hướng dẫn học sinh ghi nhớ nhân vật lịch sử: Thông

thường mỗi sự kiện đều gắn liền với những nhân vật nhất định Giáoviên cần cân nhắc trong các sự kiện lịch sử, có những nhân vật lịch sửquan trọng nào, cần làm nổi bật những nhân vật nào? Nhằm đạt yêucầu giáo dục nào? Thông thường có các cách: Lấy người để nói việc,hoặc lấy việc để nói người, hoặc dựa vào các đặc điểm của nhân vật

Ví dụ:

Nhân vật Việc (cống hiến, nét tiêu biểu…)

Nguyễn Trung Người đốt cháy tàu Et-pê-răng (trên sông

Trực Vàm Cỏ) với câu nói “Bao giờ người tây

nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người

Nam đánh tây”

Tôn Thất Thuyết Người soạn Chiếu Cần vương

Hoàng Hoa Thám Lãnh đạo khởi nghĩa nông dân Yên Thế

3.3 Sử dụng sách giáo khoa nhằm phát triển tư duy học sinh

Việc sử dụng sách giáo khoa có vị trí, ý nghĩa quan trọng việcphát huy tính tích cực trong giờ lên lớp và về nhà tự học của học sinh.Tránh việc giáo viên đọc nội dung sách giáo khoa cho học sinh ghitrên lớp, mà phải soạn bài giảng của mình, đồng thời chấm dứt tìnhtrạng học sinh thụ động học thuộc lòng trong sách giáo khoa và vởghi Dĩ nhiên việc ghi nhớ chính xác những sự kiện cơ bản trong sáchgiáo khoa và bài giảng của giáo viên là điều kiện không coi nhẹ tronghọc tập lịch sử Do đó cả thầy và trò cần tích cực "làm việc" với sáchgiáo khoa thì mới góp phần nâng cao hiệu quả bài học

Việc sử dụng sách giáo khoa đòi hỏi sự tích cực nỗ lực của họcsinh và giáo viên ở trên lớp, tự học ở nhà Đồng thời cần làm tốt một

số điểm sau:

a Sách giáo khoa để chuẩn bị bài giảng:

Trước khi soạn giáo án, cần phải nghiên cứu nội dung toàn bàitrong sách giáo khoa Xác định kiến thức trọng tâm của bài, hiểu rõnội dung tinh thần mà tác giả mong muốn ở học sinh về giáo dục,giáo dưỡng, phát triển

Khi nắm được khái quát, cần đi sâu vào từng mục để tìm rakiến thức cơ bản của mục đó, sự liên quan của kiến thức đó với kiếnthức cơ bản của toàn bài Mỗi mục có 2 đến 3 mục nhỏ có quan hệchặt chẽ với nhau Không nên dàn đều về mặt thời gian mà xác địnhđâu là kiến thức cơ bản, đâu là kiến thức lướt qua Mỗi bài cần xácđịnh rõ góp phần cụ thể về mặt nội dung, tư tưởng, kỹ năng, kỹ xảo,tức là ở cuối bài giáo viên phải xác định được cần cung cấp kiến thức

gì, giáo dục tư tưởng tình cảm, kỹ năng cần rèn

Ví dụ: Bài 25 Kháng chiến lan rộng ra toàn quốc 1884): Học sinh cần nắm được những nét cơ bản của cuộc kháng

(1873-chiến chống Pháp của nhân dân ta từ 1873-1884; Các hiệp ước màtriều đình Huế đã ký với thực dân Pháp; Vì sao với hiệp ước Pa-tơ-nôt, triều đình phong kiến nhà Nguyễn đã sụp đổ và nước ta từ mộtnước phong kiến độc lập trở thành nước thuộc địa- nửa phong kiến;

Hiểu rõ khái niệm nước “Thuộc địa- nửa phong kiến”: Thực chất lànước thuộc địa, nhưng chế độ phong kiến được duy trì để làm tay saicho thực dân Pháp trong việc đàn áp bóc lột nhân dân.

b Sách giáo khoa trong quá trình dạy học trên lớp

Trong giờ học, học sinh chăm chú nghe giảng tái hiện lại hình ảnhcủa sự kiện lịch sử, ghi chép làm cho tư duy phát triển Tính tích cực họctập của học sinh sẽ được biểu hiện qua nét mặt, ánh mắt của thao tác, củagiác quan Qua quan sát lớp học theo dõi thái độ của học sinh sẽ phát hiệnđược có tích cực hoạt động tư duy hay không, từ đó mà điều chỉnh cácthao tác sư phạm cho phù hợp

Học sinh theo dõi bài giảng rồi đối chiếu, so sánh với sách giáokhoa, thậm chí nhiều học sinh không ghi chép trong sách giáo khoa

Vì vậy bài giảng của giáo viên không nên lặp lại nhiều ngôn ngữtrong sách giáo khoa, mà nên diễn đạt bằng lời của mình

c Sách giáo khoa học sinh sử dụng khi học ở nhà

Vở ghi trên lớp và sách giáo khoa là phương tiện, là nguồn kiếnthức chủ yếu để học sinh tự học ở nhà

Ví dụ: Khi học “Các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần Vương” và “Khởi nghĩa nông dân Yên Thế” Cần nêu rõ thời gian,

lãnh đạo, địa điểm, diễn biến chính… Sau khi kết thúc bài học hướngdẫn học sinh làm bài tập:

Tên khởi nghĩa Thời gian Lãnh đạo Địa điểm

3.4 Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực

a Nêu câu hỏi đầu giờ

Khi bắt đầu giờ học, giáo viên có thể kiểm tra hoặc không kiểmtra Trước khi cung cấp kiến thức mới, có thể nêu câu hỏi định hướngnhận thức cho học sinh Câu hỏi loại này thường có tính chất bài tập,trả lời được phải huy động kiến thức toàn bài

Câu hỏi đầu giờ có hai tác dụng lớn:

- Thứ nhất: Xác định nhiệm vụ nhận thức của học sinh trong giờ

học