Xuất phát từ đặc điểm bộ môn và thực tế dạy học trên, tôi đã trăn trở, tìmtòi, thiết kế và đưa vào sử dụng một số truyện kể lịch sử trong dạy học Lịch sửlớp 10 nhằm nâng cao tính hấp dẫn
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trang 2MỤC LỤC
A Đặt vấn đề Trang 1
1 Lí do chọn đề tài Trang 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trang 2
3 Phương pháp nghiên cứu Trang 2
4 Đóng góp của đề tài Trang 3
B Giải quyết vấn đề Trang 4
1 Thực trạng học môn Lịch sử lớp 10 Trang 4
2 Vai trò của truyện kể lịch sử Trang 5
3 Các nguyên tắc sử dụng truyện kể lịch sử Trang 5
4 Quy trình sử dụng truyện kể lịch sử trong giảng dạy lịch sử lớp 10 Trang 6
5 Một số biện pháp sử dụng truyện kể lịch sử lớp 10 Trang 9
C Kết luận Trang 15
Trang 3Tuy nhiên trong những năm gần đây, vị trí cũng như vai trò của môn Lịch
sử lại đang bị một bộ phận không nhỏ phụ huynh và học sinh thờ ơ xem nhẹ.Các em quan niệm Lịch sử là môn phụ, chỉ học khối C mới học sử còn khôngthì chỉ học để lấy điểm, học đối phó mà thôi Riêng đối với môn Lịch sử lớp 10,
vì là lớp đầu cấp, chương trình không liên quan đến thi tốt nghiệp và cao đẳng,đại học nên học sinh kể cả theo khối C và không theo khối C đều hờ hững, chưađầu tư đúng mức Nguyên nhân dẫn tới điều này có rất nhiều Có thể do cáchhọc thực dụng, do quan niệm chưa đúng đắn của phụ huynh và học sinh Có thể
do xu thế chuộng các môn khoa học tự nhiên mà xem nhẹ khoa học xã hội, trong
đó có môn Lịch sử…Nhưng theo tôi còn có một nguyên nhân vô cùng quantrọng là do sự nghèo nàn về tư liệu lịch sử, sự khô khan, nặng nề về số liệu dẫntới sự kém hấp dẫn của các tiết học lịch sử Đặc biệt, đối với lịch sử lớp 10 cónội dung kiến thức nhiều, thới gian diễn ra dài và trải trên một không gian rộnglớn Chính vì vậy mà việc thu thập và xử lí tài liệu để giảng dạy là điều khókhăn đối với giáo viên Nếu người giáo viên không có phương pháp dạy họcphù hợp, sáng tạo thì tiết học sử sẽ rất khô khan, nhàm chán, dẫn tới việc họcsinh càng không thích học sử hơn
Trang 4Xuất phát từ đặc điểm bộ môn và thực tế dạy học trên, tôi đã trăn trở, tìmtòi, thiết kế và đưa vào sử dụng một số truyện kể lịch sử trong dạy học Lịch sửlớp 10 nhằm nâng cao tính hấp dẫn, hứng thú đối với học sinh.
2 Lịch sử nghiên cứu
Nâng cao chất lượng dạy - học môn lịch sử cũng như tạo sự hứng thú chođông đảo học sinh luôn là bài toán khó , là sự trăn trở của các nhà quản lí ,những người thầy hàng ngày trực tiếp đứng lớp giảng dạy các em Vì vậy đã cómột số công trình nghiên cứu và cuộc thi viết truyện kể lịch sử Như:
- Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Phương pháp dạy học lịch sử, NXB Giáodục, 1992
- Đặng Đức An, Những mẩu chuyển lịch sử thế giới, tập 1, NXB Giáo dục,2004
- Thái Hoàng, Ngô Văn Tuyển, Lịch sử nhìn ra thế giới, NXB Đại họcQuốc gia
Ngoài ra còn có rất nhiều tác phẩm khác đề cập đến những nội dung cóliên quan tới phần lịch sử lớp 10 Các tác phẩm trên đã cung cấp rất nhiều câuchuyện thú vị song để sử dụng trong thời gian ít ỏi của một tiết học thì cần phảithiết kế và lựa chọn, sử dụng cho phù hợp Đồng thời, riêng về đề tài “Sử dụngtruyện kể lịch sử để tạo hứng thú học môn Lịch sử lớp 10” thì chưa có một côngtrình nào tập trung nghiên cứu một cách chuyên sâu và có hệ thống Vì vậy mặc
dù kinh nghiệm giảng dạy còn ít ỏi nhưng với tâm huyết của một người thầy tôimạnh dạn đưa ra biện pháp sử dụng truyện kể lịch sử để góp phần nâng caohứng thú học lịch sử lớp 10 cho học sinh để đồng nghiệp tham khảo và góp ý
3 Phương pháp nghiên cứu
-Sử dụng phương pháp nghiên cứu của phép biện chứng duy vật: logic,lịch sử, phân tích, so sánh……để giải quyết nội dung đề tài
Trang 5- Phương pháp thực nghiệm thông qua việc dạy trên lớp và dùng phiếu điềutra thăm dò ý kiến học sinh
4 Đóng góp của đề tài
- Đánh giá được thực trạng học tập môn Lịch sử 10 của học sinh ở trườngTHPT
- Cung cấp một số nguyên tắc và quy trình sử dụng truyện kể lịch sử
- Đưa ra một số biện pháp sử dụng truyện kể lịch sử lớp 10 tiêu biểu, hữuích để tạo sự hứng thú, niềm yêu thích học lịch sử cho học sinh, góp phần đổimới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường
Trang 6
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Thực trạng học môn Lịch sử lớp 10.
Hiện nay, các môn khoa học xã hội nói chung và môn Lịch sử nói riêngkhông còn là lựa chọn hấp dẫn để học sinh học và thi cao đẳng, đại học Dovậy, các em học lịch sử rất thờ ơ, học máy móc để đối phó với thầy cô Riêngđối với môn Lịch sử lớp 10, tình trạng đó trở nên phổ biến hơn bởi trong quátrình dạy học của tôi và các đồng nghiệp ở trường THPT Triệu Sơn 1, tôi thấy
có nhiều học sinh cứ sau khi có điểm miệng thì không học bài cũ, học hànhchểnh mảng, qua loa và có khi vừa học môn sử lại vừa mang môn khác ra đểhọc.Tình trạng này chỉ chấm dứt khi giáo viên nhắc nhở Sau đó các em học rấtmiễn cưỡng
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên:
Một là do một số thầy cô chưa đầu tư xứng đáng cho môn học, việc chuẩn
bị tài liệu dạy học còn nghèo nàn, giáo án thì sơ sài, chiếu lệ Trong quá trìnhdạy vẫn sử dụng lối thầy đọc, trò chép, lời giảng khô khan, phương pháp đơnđiệu sáo mòn làm học sinh nhàm chán, không thích học
Hai là do bản thân môn Lịch sử lớp 10 khó nhớ, khó học vì có rất nhiều sựkiện, khái niệm, lại trải dài trên khoảng không gian rộng lớn, cả lịch sử thế giới
và lịch sử Việt Nam Thời gian diễn ra các sự kiện lại khá xa, gồm cả lịch sửthời nguyên thuỷ, cổ đại, cận đại Chính vì vậy để học tốt môn lịch sử đòi hỏihọc sinh phải có sự ham thích, sự đầu tư thời gian đáng kể
Ba là do cách học thực dụng của học sinh và thái độ xem nhẹ vai trò, ýnghĩa của môn Lịch sử lớp 10 của đa số phụ huynh và kể cả một bộ phận giáoviên cũng như cấp lãnh đạo nên chất lượng học tập không cao
Trang 7Là giáo viên đứng trên bực giảng chưa bao lâu, kinh nghiệm giảng dạychưa nhiều song với tâm huyết , trách nhiệm của một người thầy, tôi luôn trăntrở làm sao để tiết học của mình trở nên hấp dẫn học sinh, khơi gợi sự thích thú
và lòng ham học ở các em Một biện pháp tôi thường sử dụng là đưa truyện kểlịch sử vào bài học
2 Vai trò của truyện kể lịch sử trong dạy học lịch sử
Đặc trưng của lịch sử là không bao giờ lặp lại, nếu có lặp lại cũng khôngnguyên xi Do đó dẫn đến đặc trưng của dạy học lịch sử là giáo viên không thểtái hiện lại lịch sử trong phòng thí nghiệm, học sinh không thể trực quan sinhđộng được các nhân vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử đã xảy ra trong quá khứ.Nhiệm vụ của người giáo viên là phải tạo cho học sinh biểu tượng lịch sử, nhậnthức đúng đắn các vấn đề lịch sử và rút ra bài học kinh nghiệm vv…Một trongnhững biện pháp để thực hiện điều đó là sử dụng truyện kể lịch sử, bởi truyện kểlịch sử có ý nghĩa rất to lớn:
Thứ nhất: Truyện kể lịch sử góp phần tạo biểu tượng lịch sử, khôi phục lạibức tranh quá khứ một cách sinh động, chân thực
Thứ hai: Truyện kể lịch sử góp phần làm sáng tỏ bản chất của sự kiện, khắchoạ sâu sắc chân dung nhân vật lịch sử
Thứ ba: Thông qua truyện kể lịch sử đã giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đứccho học sinh một cách nhẹ nhàng, sâu sắc Từ đó góp phần hoàn thiện nhân cáchtốt đẹp cho các em
Như vậy, sử dụng truyện kể lịch sử một cách đúng đắn, hợp lí chính là biệnpháp đổi mới có hiệu quả trong dạy học lịch sử, nhằm nâng cao chất lượng giảngdạy trong nhà trường
3 Nguyên tắc sử dụng truyện kể lịch sử.
Trang 8Khi sử dụng truyện kể lịch sử trong giảng dạy Lịch sử lớp 10 nói riêng cũng
như ở các khối khác nói chung, giáo viên cần tuân thủ nghiêm túc các nguyên tắc sau:
- Phải nắm vững yêu cầu, mục tiêu, nội dung cơ bản của bài học Đây lànguyên tắc số một để giáo viên lựa chọn truyện kể lịch sử và quyết định hìnhthức sử dụng cho phù hợp Tránh việc sử dụng quá nhiều dẫn đến việc tiết dạylịch sử trở thành tiết kể chuyện lịch sử Nên tham khảo công thức Đai ri để đảmbảo tốt nguyên tắc này
- Phải đảm bảo tính đúng đắn, chân thực của truyện kể lịch sử Dung lượngcủa truyện phải ngắn gọn, tránh lan man, dài dòng Ngôn ngữ truyện phải trongsáng, dễ hiểu, phù hợp với nhận thức của học sinh Nếu truyện kể nguyên bảnchưa đáp ứng được yêu cầu này thì giáo viên phải thiết kế lại cho phù hợp vớiđặc trưng của bộ môn, phù hợp với nội dung, thời gian của tiết học
- Sử dụng truyện kể lịch sử phải hướng tới mục đích là nhằm phát huy tínhtích cực, chủ động trong nhận thức và khơi gợi sự say mê tìm hiểu lịch sử củahọc sinh
4 Quy trình sử dụng truyện kể lịch sử trong giảng dạy Lịch sử lớp 10.
4.1.Các bước thực hiện:
* Đối với việc chuẩn bị giáo án
- Bước 1: Xác định mục tiêu và các sự kiện cơ bản của bài dạy để có cơ sở sưutầm và lựa chọn truyện kể lịch sử cho phù hợp
- Bước 2: Thiết kế lại hoặc tóm tắt nội dung truyện kể lịch sử một cách ngắn gọn, dễ hiểu, dễ đưa vào bài học
* Đối với việc giảng bài trên lớp
- Bước 1: Giáo viên cung cấp nội dung truyện kể lịch sử và yêu cầu học sinh suy nghĩ, trả lời câu hỏi nhận thức
Trang 9- Bước 2: Giáo viên lắng nghe học sinh trả lời, nhận xét, đánh giá, bổ sung và đưa ra kết luận.
4.2 Một số ví dụ:
Ví dụ 1: Khi dạy bài “ Cách mạng công nghiệp ở Châu Âu” tôi thực hiện
các bước sau đây:
* Đối với việc chuẩn bị giáo án:
-Bước 1: Xác định nội dung cơ bản của bài là mục 1 vì vậy tôi chọn truyện kể
về sự phát minh ra máy hơi nước của Giêm Oát
- Bước 2: Tóm tắt lại nội dung câu chuyện như sau:
“Giữa thế kỉ XVIII, ở nước Anh đã có máy hơi nước của Niu-cômen, tuy nhiên hiệu quả thấp, lại thường trục trặc lúc vận hành nên người ta ít dùng Trên cơ sở máy hơi nước của Niu-cômen, Giêm Oát - một thực nghiệm viên của trường đại học Glasgau đã miệt mài nghiên cứu và chế tạo thành công một động cơ hơi nước kiểu mới có hiệu quả gấp năm lần máy hơi nước cũ Sau đó, Giêm Oát tiếp tục cải tiến nâng cao năng suất máy Máy hơi nước của Giêm Oát được đưa vào sử dụng rộng rãi trong đời sống và sản xuất, góp phần to lớn vào công cuộc công nghiệp hoá, cơ giới hoá nước Anh
Để ghi nhớ công lao của Giêm Oát, sau khi ông mất, người ta tạc chân dung ông và khắc lên đó dòng chữ : ”Người nhân lên gấp bội sức mạnh của con người”
* Đối với việc giảng bài trên lớp
- Bước 1: Sau khi tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm tìm hiểu các thành tựucủa cách mạng công nghiệp ở Anh, giáo viên kể cho học sinh nghe truyện kể vềmáy hơi nước của Giêm Oát trong hai phút và đặt câu hỏi: “ Máy hơi nước rađời có ý nghĩa như thể nào?”
Trang 10- Bước 2: Giáo viên theo dõi học sinh trả lời, nhận xét và đưa ra kết luận: Máyhơi nước của Giêm Oát là thành tựu vĩ đại của cách mạng công nghiệp ở Anh.Nhờ máy hơi nước mà năng suất lao động không ngừng tăng lên, làm giảm sứclao động cơ bắp của con người và khởi đầu quá trình công nghiệp hoá ở Anh.
Ví dụ 2: Khi dạy tiết 1 bài “ Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII”
* Đối với việc chuẩn bị giáo án:
- Bước 1: Xác định nội dung cơ bản của tiết học là mục “ Tình hình kinh tế, xã
hội”, hình ảnh trực quan cần phân tích là bức tranh “ Tình cảnh nông dân Pháp
trước cách mạng” Vì vậy, tôi chọn truyện kể về đời sống người nông dân Pháptrước cách mạng
- Bước 2: Tóm tắt lại nội dung câu chuyện như sau:
“ Vào một ngày đẹp trời, một nhóm người thành phố xuống vùng nông thôn Pháp đi dã ngoại Từ xa, họ trông thấy những sinh vật có bộ mặt xạm đen, hốc hác, đôi mắt mở to, đờ dại đi vì đói Chúng đào xới đất đai một cách nhẫn nại
và chui vào những túp lều rách rưới hay các hốc cây để ngủ Người ta chỉ phát hiện ra chúng là người khi thấy chúng kêu rên đói khát”
* Đối với việc giảng bài trên lớp
- Bước 1: Sau khi gọi học sinh phân tích bức tranh“ Tình cảnh nông dân Pháptrước cách mạng” giáo viên kể câu chuyện trên và đặt câu hỏi:
+ “Em có nhận xét gì về đời sống người nông dân Pháp trước cách mạng? ”
+ “Tại sao đời sống người nông dân Pháp lại như vậy? Đời sống đó báo hiệu điều gì?”
- Bước 2: Giáo viên theo dõi học sinh trả lời, nhận xét và đưa ra kết luận: + Đời sống của người nông dân Pháp trước cách mạng vô cùng khổ cực Cáiđói khổ đã làm biến dạng hình hài họ, khiến cuộc sống của họ không khác gì
Trang 11cuộc sống của con vật Tầng lớp nông dân chính là những người khốn khổ nhất,
bi thảm nhất trong đẳng cấp thứ ba trước cách mạng tư sản Pháp
+ Nguyên nhân của tình cảnh trên là do sự bóc lột tàn tệ của đẳng cấp thứ nhất
và thứ hai đối với nông dân Điều đó báo hiệu, từ trong cuộc sống bùn đen đaukhổ đó, người nông dân sẽ vùng dậy tiến hành một cuộc cách mạng “ long trời
lở đất” ( từ dùng của Các Mác), đánh đổ giai cấp phong kiến thống trị để giànhquyền sống cho mình
5 Một số biện pháp sử dụng truyện kể lịch sử lớp 10
5.1 Sử dụng truyện kể lịch sử để giới thiệu, dẫn dắt vào bài mới
Nếu thường xuyên sử dụng cách giới thiệu bài thông thường, sáo mòn theokiểu “ở tiết học trước các em đã tìm hiểu về nội dung a, tiết học hôm nay cô tròchúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu về nội dung b” sẽ khiến học sinh thấy nhàm chán,mất tập trung chú ý.Vì vậy, giáo viên có thể sử dụng truyện kể lịch sử để gây
sự tò mò, hứng thú cho học sinh khi chuẩn bị học bài mới
Ví dụ 1: Để dẫn dắt, giới thiệu bài 1” Sự xuất hiện loài người và bầy
người nguyên thuỷ” Giáo viên cung cấp cho học sinh truyện kể về học thuyết
tiến hoá của Đác uyn :
“ Năm 1859, nhà khoa học người Anh là Đác uyn công bố học thuyết tiến hoá và nguồn gốc của loài người Ngay lập tức, những cuộc tranh luận nảy lửa giữa các nhà khoa học đã xảy ra Nhiều người ủng hộ và không ít kẻ phản đối Một số tờ báo đăng tranh biếm hoạ Đác uyn, họ vẽ ông có hình dạng một con vượn Bởi ông cho rằng, người và loài vượn có chung tổ tiên.”
Giáo viên dừng một chút để gây sự chú ý của học sinh rồi dẫn dắt tiếp: “Liệu Đác uyn đúng hay sai? Con người có nguồn gốc từ đâu? xuất hiện như thếnào? Cô trò chúng ta sẽ học bài mới để hiểu điều đó.”
Trang 12“ Vào thế kỉ XIV, khi cuốn sách “Những truyện kì lạ” của Máccô Pôlô được
xuất bản đã thổi bùng lên cơn khát vàng và hương liệu của giới tư sản châu Âu.
Ấn Độ trở thành miền đất hứa cho tham vọng kiếm tiền của những kẻ thích phiêu lưu Người Ý, đặc biệt và người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha đổ xô vào các cuộc thám hiểm vượt đại dương đi tìm đường sang Ấn Độ Trải qua nhiều chuyến đi đầy nguy hiểm, vất vả, năm 1498 người Bồ Đào Nha mới tới nơi và độc chiếm con đường đó suốt 18 năm Còn Cô lôm bô dù không đến được Ấn
Độ song cũng vì thế mà phát hiện ra châu Mĩ.”
Giáo viên phát vấn: Tại sao châu Âu lại đổ xô tìm đường sang Ấn Độ ?Những chuyến đi đó đem lại hệ quả gì? Đó chính là nội dung của tiết học hômnay mà cô trò chúng ta sẽ tìm hiểu
5.2 Sử dụng truyện kể lịch sử để miêu tả, khắc họa nhân vật lịch sử
Để học sinh có nhận thức về các nhân vật lịch sử thì việc sử dụng truyện kểlịch sử để miêu tả, khắc họa rất có hiệu quả Bởi qua truyện kể sẽ thể hiện rõtính cách, suy nghĩ, hành động, tiểu sử… của nhân vật lịch sử
Ví dụ 1: Khi dạy mục “Cuộc đấu tranh thống nhất nước Đức” trong bài
“Hoàn thành cách mạng tư sản ở châu Âu và Mĩ” Giáo viên nhấn cần nhấn
mạnh cho học sinh hiểu thêm về nhân vật Bix-mác và chủ trương thống nhất đấtnước bằng vũ lực của ông ta thông qua truyện kể sau:
Bix-mác-“ Thủ tướng sắt và máu”
“Trong lần họp Nghị viện đầu tiên, Thủ tướng Phổ - Bix-mác đã đập bàn tuyên bố phải thống nhất đất nước bằng con đường “sắt và máu”, mặc cho nhiều người la ó phản đối.
Để thực hiện chủ trương đó, Bix-mác liên minh với Aó đánh Đan Mạch, sau
đó thì tấn công luôn bạn đồng minh của mình Để gạt bỏ nước Pháp, Bix-mác
âm mưu bày ra cái cớ để có thể đánh Pháp một cách chính đáng Cuối cùng, với việc đánh tráo bức thư của Vin hem I gửi cho Na pô lê ông III bằng một bức thư