skkn một số kinh nghiệm khai thác những vấn đề khó trong các bài đọc văn xuôi sau năm 1975 - chương trình ngữ văn 12 ban cơ bản

Trong tình hình ấy, các nhà văn cũng đã nhìn nhận và phán ánh qua những tác phẩm văn học về những diễn biến khá phức tạp: thái độ chia lìa, quay lưng lại với mọi giá trị truyền thống, co

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Ở bậc phổ thông trung học, văn học hiện đại Việt Nam sau 1975đã được

đưa vào giảng dạy ở chương trình chính thức Ngữ văn 12 bắt đầu từ năm học

2008 – 2009 Cho đến nay, việc giảng dạy văn học sau năm 1975 chỉ mới dừng lại ở việc tìm hiểu tác giả, tác phẩm cụ thể Tính hệ thống về một giai đoạn hay

về một thời kì văn học ở giai đoạn này chưa được đề cập nhiều Và hầu như giới nhà văn và giới nghiên cứu phê bình văn học, người dạy, người học đều đang còn phải tranh luận, về những vấn đề mới này

Hậu quả nặng nề của hai cuộc chiến tranh Cùng với những khó khăn chồng chất của thời hậu chiến đã đẩy đất nước đến cuộc khủng hoảng kinh tế

-xã hội ngày càng nặng nề ở nửa đầu những năm 80 của thế kỷ XX Hòa bình trở lại, con người trở về với cuộc sống bình thường, cái đời thường phức tạp, muôn

vẻ lẫn lộn tốt xấu, trắng đen, bi hài ý thức cá nhân với mọi nhu cầu của con người như một cá thể, một thực thể sống đã được thức tỉnh trở lại Các giá trị về

xã hội, đạo đức, nhân cách trước đây bền vững là thế thì lúc này nhiều điều đã không còn thích hợp, đã từng lung lay, rạn nứt Trong khi đó các chuẩn giá trị mới thì chưa hình thành thực sự Trong tình hình ấy, các nhà văn cũng đã nhìn nhận và phán ánh qua những tác phẩm văn học về những diễn biến khá phức tạp: thái độ chia lìa, quay lưng lại với mọi giá trị truyền thống, con người rơi vào tình thế lưỡng nan, trở thành những kẻ lạc thời, bảo thủ, không tìm thấy chỗ đứng trong xã hội mới, mặt trái của cơ chế thị trường, xu thế mở cửa, tâm lý thực dụng chủ nghĩa, lối sống chạy theo hưởng thụ vật chất mà coi nhẹ các giá trị tinh thần đang chi phối một bộ phận dân cư, nhất là lớp trẻ Bộ máy quản lý cồng kềnh, trì trệ, tệ tham nhũng lan tràn chưa ngăn chặn và thanh toán được

Với đặc điểm tình hình văn học ấy, là một giáo viên giảng dạy đã nhiều

năm, tôi luôn băn khoăn trăn trở, học sinh ngày nay các em được sống trong hòa bình, đất nước đã hội nhập, kinh tế phát triển mạnh mẽ, khoa học hiện đại, công nghệ thông tin phát triển, cộng với nhu cầu công việc Bởi vậy các em đang dần quên đi quá khứ dân tộc, với tâm lý thực dụng chủ nghĩa, lối sống chạy theo hưởng thụ vật chất mà coi nhẹ các giá trị tinh thần, giá trị truyền thống Nếu giảng dạy Ngữ văn một cách nghiêm túc, khoa học, thì sẽ định hướng cho học sinh nhìn nhận cuộc sống hiện đại ngày nay một cách cân bằng: vừa hiện đại vừa truyền thống, vừa hòa nhập mà không hòa tan Và trong chương trình Ngữ văn 12 có rất nhiều bài học bổ ích Song tôi nhận thấy một số tác phẩm văn học sau 1975 đã truyền tải được nhiều thông điệp lớn mang ý nghĩa xã hội hiện đại

ngày nay Đây là một trong những lí do mà tôi chọn đề tài nghiên cứu “Một số kinh nghiệm khai thác những vấn đề khó trong các bài Đọc văn xuôi sau năm

1975 - chương trình Ngữ văn 12 ban cơ bản ” Hy vọng đề tài sẽ góp phần

phục vụ tốt việc dạy học môn Ngữ văn, đặc biệt là phù hợp với chương trình đổi

mới sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành

2 Lịch sử vấn đề:

So với các giai đoạn văn học trước, văn học Việt Nam sau năm 1975 là dòng văn học còn nghiên cứu khá ít Và ý thức về văn học giai đoạn này còn mờ nhạt, mãi những năm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, nhất là những năm gần đây có rất nhiều tác phẩm đã chuyển tải thành phim, đã được nhận giải thưởng cao của nhà nước như các tác giả Nguyễn Minh Châu, Ma văn Kháng, Nguyễn Khải thì vấn đề dạy và học các tác phẩm văn xuôi sau năm 1975 là rất quan trọng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đề tài này tôi chỉ tập chung nghiên cứu một khía cạnh cụ thể là "Một số kinh nghiệm khai thác những vấn đề khó trong các bài Đọc văn xuôi sau năm

1975 - chương trình Ngữ văn 12 ban cơ bản"

Thời gian nghiên cứu: Đề tài này tôi đã nghiên cứu từ tháng 6 năm 2010 đến tháng 5 năm 2013

4 Mục đích nghiên cứu:

Làm sáng rõ hơn những thành tựu, hạn chế của văn học Việt Nam nhất là

các bài Đọc văn xuôi sau năm 1975 trong chương trình Ngữ văn 12 ban cơ bản

cả về phương diện nội dung và nghệ thuật trong tiến trình chung của văn học hiện đại Việt nam

5 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp đọc hiểu, thuyết giảng

Phương pháp đối chiếu, so sánh

Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp gợi mở, nêu vấn đề

6 Đóng góp của đề tài:

Trên cơ sở tiếp thu những thành tựu nghiên cứu về các bài Đọc văn xuôi

sau năm 1975 trong chương trình Ngữ văn 12 ban cơ bản, đề tài sẽ phân tích,

đánh giá một cách có hệ thống về những, thành tựu, đóng góp của các bài Đọc

văn xuôi sau năm 1975 trong chương trình Ngữ văn 12 ban cơ bản vào sự phát

triển của dòng văn xuôi hiện đại Việt Nam

7 Cấu trúc của đề tài:

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, Nội dung của đề tài được trình bày theo 3 phần chính:

I Cơ sở lí luận của vấn đề:

II Thực trạng của vấn đề:

III Giải pháp và tổ chức thực hiện:

PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận của vấn đề:

1 Đặc điểm văn học sau năm 1975

a Văn học vận động theo hướng dân chủ hóa

Sức sống mạnh mẽ và bền bỉ của một dân tộc đã có lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước đó là những biện pháp “xé rào” để “cởi trói” dần đưa đất nước ra khỏi cuộc khủng hoảng Đến bây giờ, xã hội và con người Việt Nam phải trải qua một cuộc “trở dạ” lớn lao và không ít đau đớn, phải tự xây dựng lại hình ảnh của chính mình và phải tự hình thành từng bước các tiêu chí giá trị mới Đại hội lần thứ VI của Đảng (1986) kêu gọi đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào

sự thật đã tạo cơ sở tư tưởng cho xu hướng dân chủ hóa trong văn học được khơi dòng và phát triển mạnh mẽ Dân chủ hóa được thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của đời sống văn học, dân chủ hóa của các quan niệm về vai trò, vị trí và chức năng của văn học, nhà văn và quan niệm về hiện thực, phát biểu tư tưởng, quan niệm, chính kiến của mỗi người nghệ sĩ về xã hội và con người

Xu hướng dân chủ hóa của văn học không chỉ thể hiện ở các quan niệm như

đã nói trên mà đã thâm nhập và được biểu hiện ra trên nhiều bình diện của sáng tác, từ hệ đề tài, các kiểu kết cấu và môtíp chủ đề, cốt truyện, nhân vật cho đến giọng điệu và ngôn ngữ Ở đây chỉ nói thêm một ít về giọng điệu, một yếu tố bộc lộ rất rõ xu hướng dân chủ hóa của văn học từ sau 1975 Ai cũng dễ dàng nhận ra trong nền văn học sử thi của giai đoạn trước đó có giọng điệu bao trùm

là ngợi ca, trang trọng với những sắc thái hào hùng, tráng lệ hoặc trữ tình ngọt ngào, thắm thiết Tính độc thoại cũng là đặc điểm không thể tránh được của khuynh hướng sử thi Khi văn học hướng tới tinh thần dân chủ, thì tính đơn giọng sẽ dần nhường chỗ cho tính đa thanh phức điệu: độc thoại sẽ chuyển sang đối thoại

Sự chuyển biến ấy có thể nhận ra rất rõ trong các thể loại và nhiều cây bút tiêu biểu Chẳng hạn trong các sáng tác của nguyễn Minh Châu, của Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng ở hai giai đoạn trước và sau 1975, tính đối thoại và nguyên tắc đa âm đã thấm sâu vào mọi bình diện của thi pháp, vào cấu trúc ngôn ngữ, từ lời trần thuật đến lời độc thoại, và độc thoại của nhân vật và cả trong mạch ngầm văn bản

Xu hướng dân chủ hóa cũng đưa đến sự nở rộ của các phong cách, bút pháp, bộc lộ hết mình các cá tính sáng tạo của nhà văn cùng với việc ra sức tìm kiếm, thử nghiệm nhiều hình thức và thủ pháp nghệ thuật hiện đại phương Tây

b Tinh thần nhân bản và sự thức tỉnh ý thức cá nhân là nền tảng tư tưởng

và cảm hứng chủ đạo, bao trùm trong nền văn học giai đoạn này.

Từ sau 1975, khi cuộc sống trở lại với những quy luật bình thường của nó, con người trở về với muôn mặt đời thường, phải đối mặt với bao nhiêu vấn đề trong một giai đoạn có nhiều biến động, đổi thay của xã hội Bối cảnh đó đã thúc đẩy sự thức tỉnh ý thức cá nhân, đòi hỏi sự quan tâm đến mỗi người và từng số phận Nguyễn Minh Châu đã mạnh mẽ phê phán và bác bỏ những luận điểm nhân danh cái chung, mượn cớ lợi ích cộng đồng mà bỏ qua, thậm chí đà đạp lên nỗi đau và số phận của mỗi cá nhân Văn học cũng phải phát hiện ra rằng không

ít khi có sự lệch pha, thậm chí trái ngược giữa số phận cá nhân và cộng đồng, nảy sinh những bi kịch của con người là nạn nhân của hoàn cảnh và số phận Con người cũng được văn học khám phá, soi chiếu ở nhiều bình diện và nhiều tầng bậc: ý thức và vô thức, đời sống tư tưởng, tình cảm với đời sống tự nhiên, bản năng, khát vọng cao cả và dục vọng tầm thường, con người cụ thể, cá biệt

và con người trong tính nhân loại phổ quát Điều dễ nhận ra là phần lớn các tác phẩm văn học thời kỳ này, con người không còn là nhất phiến, đơn giá trị mà luôn là con người đa diện, đa trị, lưỡng phân, trong con người đan cài, chen lẫn, giao tranh bóng tối và ánh sáng, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và quỷ sứ, cao cả và tầm thường… Có nhiên, một nền văn học dựa trên nền tảng tinh thần nhân bản không thể đưa đến sự hoài nghi, hạ thấp hay phủ nhận con người Nó

phải cảm thông, thấu hiểu và nâng đỡ con người nhưng đồng thời cũng đòi hỏi cao ở con người và luôn thức tỉnh sự tự ý thức của con người để hướng tới cái thiện, cái đẹp và hoàn thiện nhân cách

c Văn học phá triển phong phú, đa dạng, phức tạp, hướng tới tính hiện đại.

Sự da dạng và phong phú được thể hiện trên rất nhiều bình diện của văn học: đa dạng về đề tài, phong phú về thể loại, nhiều tìm tòi về thủ pháp nghệ thuật, đa dạng về phong cách và khuynh hướng thẩm mỹ Nó là một khu vườn

đa sắc màu, hương vị, nhiều dáng vẻ, thậm chí có cả hiện tượng kỳ dị, lạ lùng Nhưng cũng đi liền với tính phức tạp và không ổn định

Nhiều khuynh hướng tìm tòi chỉ rộ lên trong một khoảng thời gian ngắn ngủi rồi tắt lịm, thị hiếu công chúng không thuần nhất và cũng luôn biến động, các thể loại cũng thăng trầm trồi sụt khá bất thường Sự phức tạp và không ổn định mang tính giao thời, do sự chi phối của cơ chế thị trường Văn học là một sản phẩm hàng hóa trong nền kinh tế thị trường, điều đó vừa có tác động thúc đẩy sự phát triển văn học, vừa có nhiều tác động tiêu cực khó tránh khỏi đối với

cả sáng tác lẫn xuất bản, phê bình và công chúng

Trong xu thế hội nhập giao lưu với đời sống văn hóa và văn học thế giới , văn học ngày càng gia tăng tính hiện đại Văn xuôi có nhiều biến đổi mới về nghệ thuật tự sự, từ sự thay đổi điểm nhìn trần thuật đến xây dựng nhân vật, độc thoại nội tâm và dòng chảy ý thức, tính đa thanh và đa giọng điệu, đã đưa đến nhiều thể nghiệm theo hướng hiện đại chủ nghĩa, đang thu hút ngày càng nhiều

sự chú ý của giới sáng tác và công chúng

II Thực trạng của vấn đề:

1 Các bài học sau năm 1975 trong chương trình ngữ văn 12:

a Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu

b Một người Hà Nội (đọc thêm – Nguyễn Khải)

c Mùa lá rụng trong vườn ( đọc thêm – Ma Văn Kháng)

2 Cách hiểu những vấn đề khó trong những bài giảng trên đây

a Nhận thức, nghịch lí của Nguyễn Minh Châu

"Chiếc thuyền ngoài xa" của nhà văn Nguyễn Minh Châu được đưa vào giảng

dạy ở chương trình chính thức Ngữ văn 12 bắt đầu từ năm học 2008 – 2009 Các nhà văn và giới nghiên cứu phê bình văn học đều coi đây là tác phẩm tiêu biểu, mang dấu ấn rõ nhất phong cách Nguyễn Minh Châu ở thể loại truyện ngắn, phong cách tự sự - triết lí giai đoạn sáng tác thứ hai Ra đời từ tháng 8 năm 1983, nghĩa là ở những năm trước của công cuộc đổi mới (tính từ năm 1986) Thời kì lâm vào cơn khủng hoảng kinh tế nặng nề Thực tế đòi hỏi chúng

ta phải có những cơ chế mới thích hợp để thay thế cơ chế quan liêu bao cấp đã

lỗi thời, kể cả phải thay đổi lối bao cấp về tư tưởng Chiếc thuyền ngoài xa của

Nguyễn Minh Châu là một sự báo hiệu công cuộc đổi mới trong văn học, từ đề tài, nhân vật cho đến cách viết … Chính vì thế mà nhà văn được đánh giá rất cao, “là người cảm nhận ra sớm nhất, sâu xa nhất, tận máu thịt tâm tưởng mình cái yêu cầu bức bách sống còn của cuộc trở dạ nọ, mà ngày nay chúng ta gọi là công cuộc đổi mới”, “là một hiện tượng văn học mới”

Nhà văn đã chỉ ra các quan niệm lạc hậu, lỗi thời, cổ hủ, xưa cũ… về con người, về cuộc đời và cả về nghệ thuật, ví dụ một vài câu văn “Chẳng biết ai đó lần đầu đã phát hiện ra bản thân cái đẹp chính là đạo đức? Trong giây phút bối rối, tôi tưởng chính mình vừa khám phá thấy cái chân lý của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khoắc trong phần của tâm hồn” đây là quan niệm giữa chân

lý nghệ thuật và cuộc sống

Do dung lượng ngắn, chi tiết cô đọng, hàm súc, nên cốt truyện diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế để hướng tới khắc hoạ một hiện tượng, phát hiện ra một nét bản chất trong đời sống, nên tác giả truyện rất chú ý tới việc sáng tạo tình huống Tiến hành phân tích giảng dạy một tác phẩm truyện ngắn chúng ta cũng rất nên quan tâm tới yếu tố này Xét dưới góc độ lý thuyết thì tình huống đóng vai trò bộc lộ các mối quan hệ, địa vị xã hội và tính cách nhân vật, thể hiện chủ đề tác phẩm "Chiếc thuyền ngoài xa "đã sáng tạo ra một tình huống nghịch lý, oái oăm, trớ trêu Gồm có những tình huống sau:

Một là, nghịch lý giữa đời sống và nghệ thuật Cả một tập thể nghệ sĩ nhiếp ảnh trong “dăm tháng” trời đã chụp được “hàng trăm bức ảnh đẹp, chụp công phu

…”, được ông Trưởng phòng “là người sâu sắc, lại cũng lắm sáng kiến” đánh giá là “đẹp thì đẹp thực … và nhất là lại có hồn nữa Đúng là những bức ảnh nghệ thuật” Thế mà, cũng chính vì Trưởng phòng thông minh này lại “không thể chọn đủ cho mười hai tháng, vẫn đang còn thiếu một tờ” Thì ra người nghệ

sĩ dù có cố gắng bao nhiêu, nỗ lực bao nhiêu, đầu tư nhiều thời gian, bỏ ra nhiều tâm huyết và trí tuệ bao nhiêu cũng chưa thể đáp ứng được đòi hỏi của cuộc sống Người nghệ sĩ không bao giờ được thoả mãn, phải luôn coi mục đích nghệ thuật luôn ở phía trước để phấn đấu Đây có thể coi là thông điệp nghệ thuật thứ nhất của nhà văn

Hai là, nghịch lý giữa cảnh đẹp của thiên nhiên thơ mộng trữ tình và di hoạ chiến tranh Cái bờ biển ấy cách Hà Nội hơn sáu trăm cây số, được Phùng – nhà nghệ sĩ nhiếp ảnh nhìn bằng con mắt “nhà nghề”, nó “thật là thơ mộng”, “thật là phẳng lặng và tươi mát như da thịt của mùa thu …”, thế nhưng lại có “những bãi

xe tăng do bọn thiết giáp nguỵ vứt lại trên đường rút chạy hồi “tháng ba bảy nhăm” bây giờ sau gần mười năm, đã bị hơi nước gặm mòn và làm cho sét gỉ…” Chi tiết này mang dụng ý nghệ thuật: Nó nhắc nhở người nghệ sĩ đừng bao giờ quên cái nghịch lý của đời sống Nghệ thuật không chỉ ở cảnh đẹp thơ mộng mà còn ở cả cái hiện thực sần sù gai góc kia Đó là sự gợi mở bạn đọc theo dõi những diễn biến tiếp sau của câu chuyện Nó nhắc khéo bạn đọc bối cảnh ra đời của câu chuyện là chưa xa một thời chiến tranh Mà chiến tranh bao giờ cũng đi liền với sự mất mát, đau thương nên di hoạ, về vật chất và tinh thần vẫn còn tồn tại dai dẳng Làm sao xoá bớt dần di hoạ chiến tranh, làm liền sẹo những nỗi đau mà chiến tranh để lại Đây cũng là một ẩn ý cần được khai thác sâu hơn

Ba là, nghịch lý giữa cảnh thiên nhiên đẹp thơ mộng hữu tình và cái đẹp vô hồn Phùng không lấy “cảnh người ta đẩy một chiếc thuyền xuống nước” vì “ cảnh đẩy thuyền đầy không khí vui nhộn… thật hùng tráng” này lại có gì “hơi

thô lỗ” Và không thể lấy cảnh “thuyền đánh cá thu lưới vào lúc nhập nhoạng sáng” vì đó là “một cảnh chết” có quá nhiều người đã khai thác Phùng cũng không lấy cảnh “Đằng đông đã trắng sáng Trên một nửa vòm trời sao đã lặn hết Những đám mây hình vỏ sò cứ hồng lên dần, trong khi đó, mặt biển tuy đã sáng rõ, đến cái mức đứng trong bờ cũng nhìn thấy từng đường gấp nếp lăn tăn trên mặt tấm thép dát màu xám đục ” Phải đến lần thứ tư Phùng mới quyết định bấm máy để thu vào ống kính “… vài ba chiếc mũi thuyền và một cảnh đan chéo của những tấm lưới đọng đầy những giọt nước, mỗi mắt lưới sẽ là một nốt nhạc trong bản hoà tấu ánh sáng và bóng tối, tượng tưng cho khung cảnh bình minh là một khoảng sáng rực rỡ đến mức chói mắt, trong khoảng sáng đó sẽ hiện lên trong tầm nhìn thật xa những đường nét của thân hình một người đàn bà đang cúi lom khom, sải cánh tay thật dài về phía trước kéo tấm lưới lên khỏi mặt nước, và phía sau lưng người đàn bà, hình một ngư phủ và một đứa trẻ đứng thẳng trên đầu mũi thuyền, dùng lực toàn thân làm đòn bẩy nâng bổng hai chiếc gọng lưới chĩa thẳng lên trời” Đúng là một cảnh đẹp có hồn, khoẻ khoắn, trong sáng, tươi vui!: Đó là một cảnh thật hài hoà về hình ảnh, màu sắc Nghệ thuật là như vậy, phải là sự công phu, tìm tòi biết chờ đợi, đòi hỏi một sự kiên nhẫn cao

độ Và cũng trớ trêu thay, nghệ thuật không chỉ thế là có được mà còn phải là

“giời cho” nữa Chính Phùng đã tâm niệm điều này: “… nếu không có thêm sự sắp đặt đầy tài tình của ngẫu nhiên thì với tài ba đến bao nhiêu, anh cũng chỉ … thu được những tấm ảnh vô hồn”

Bốn là, nghịch lý giữa “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh” và cảnh con người lam lũ, vất vả, khổ đau Phải đến lần thứ năm Phùng mới được “một cảnh

“đắt” trời cho”: “… Mũi thuyền in một nét mơ hồ loè nhoè vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ Tất cả khung cảnh ấy nhìn qua những cái mắt lưới và tấm lưới nằm giữa hai chiếc gọng vó hiện ra dưới một hình thù y hệt cánh một con dơi, toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích khiến đứng trước nó tôi trở nên bối rối, trong trái tim như có cái gì bóp thắt vào?” Chứng tỏ sự am hiểu sâu sắc về hội hoạ, một sự nhạy cảm trước cái đẹp mới có thể viết nổi đoạn văn miêu tả

“cái đẹp tuyệt đỉnh”, “toàn bích” này

Nhưng oái oăm thay, nghịch lý và trớ trêu thay Đó là tiếng quát của gã ngư phủ: “Động đậy tao giết cả mày đi bây giờ”.Đó là “một thân hình quen thuộc của đàn bà vùng biển, cao lớn với những đường nét thô kệch Mụ rỗ mặt Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ ” Đó là một gã đàn ông “mái tóc như tổ quạ … chân đi chữ bát … hàng lông mày cháy nắng rủ xuống hai con mắt đầy vẻ độc dữ…” Chưa hết, tiếp theo

là cảnh hành hung đánh đập, phi nhân tính rùng rợn: “Lão đàn ông lập tức trở lên hùng hổ, mặt đỏ gay gắt, lão rút trong người ra một chiếc thắt lưng của lính nguỵ ngày xưa… chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà, lão vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két …” Nghiệt ngã thay! Khát vọng tìm đến

cái đẹp để mong muốn làm cho con người đẹp lên là rất đáng quý nhưng người nghệ sĩ phải tỉnh táo để nhận ra cái thực tế phũ phàng của đời sống Và đây cũng

là lời cảnh tỉnh cho tất cả mọi người: hãy tỉnh táo trước cái đẹp Bất cứ cái đẹp nào cũng rất có thể ẩn chứa những điều phức tạp đi ngược lại hạnh phúc của con

người Cái tình huống nghịch lý này trong Chiếc thuyền ngoài xa đã xua tan

màn khói lãng mạn phủ lên hình ảnh tuyệt đẹp kia để làm trơ ra cái sự tàn nhẫn

của đời thường Người nghệ sĩ không chỉ nhận thấy cảnh đẹp lãng mạn bên ngoài kia mà còn phải nhìn thấy cả cảnh hành hạ man rợ của lão ngư phủ nọ.

Đây là bài học, là trách nhiệm, cũng là lương tâm của nghệ thuật

Nhà văn đã sử sụng nghịch lý, đối lập trong xây dựng nhân vật: cái tốt cái xấu lẫn lộn, đan cài với nhau Người đàn bà xấu xí thô kệch ấy có vẻ bề ngoài thật quá nhẫn nhục, cam chịu “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng” nhưng vẫn không chịu “chia tay” với gã chồng vũ phu tàn bạo Bởi vì, như lời giãi bày gan ruột của người mẹ đáng thương ta mới thấy bà có một tấm lòng hi sinh vô bờ “ … đám đàn bà hàng chài ở thuyền chúng tôi cần phải có người đàn ông để chèo chống khi phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa… Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình…” Còn gã đàn ông kia cũng không hẳn hoàn toàn xấu Vì đâu mà lão trở lên vũ phu tàn độc như vậy ? Khi xưa, theo lời vợ lão thì đó “ là một anh con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập ” Vẫn theo lời vợ lão thì là do lão “khổ quá” vì làm ăn nuôi con Rồi đói, khi “ông trời làm biển động suốt hàng tháng, cả nhà vợ chồng con cái toàn

ăn cây xương rồng luộc chấm muối… ” Trước sau thì hắn vẫn là người lao động lương thiện, hơn nữa lại là lao động chính, kiếm sống bằng mồ hôi nước mắt của mình để nuôi mười mấy miệng ăn Lão đánh vợ để giải toả những bức bối Ta hãy để ý khi đánh vợ lão cũng đau đớn “Cứ mỗi nhát quất xuống lão lại nguyền rủa bằng cái giọng rên rỉ đau đớn” Lão cũng không phải là kẻ hiếu chiến, không phải là kẻ chỉ thích gây gổ đánh đấm người khác, bằng cớ là ngay Phùng cũng khẳng định “lão đánh tôi hoàn toàn vì mục đích tự vệ” Còn thằng Phác đứa trẻ ham hiểu biết, sớm lam lũ lao động, hồn nhiên chơi với “tôi” như một người bạn thân và rất thương mẹ… Bên cạnh những phẩm chất ấy trong nó cũng ẩn chứa một tính côn đồ nguy hiểm : sẵn sàng cầm dao đâm bố để cứu mẹ

Nó sớm đã có ý thức báo thù bằng cách lấy bạo lực để ngăn cản bạo lực

Nhân vật trong Chiếc thuyền ngoài xa được xây dựng với tất cả sự phức tạp

của nó, không hẳn xấu cũng không hẳn là kẻ tốt Xét đến cùng lão chồng vừa là thủ phạm gây ra cảnh đau đớn cho người vợ, cho con đẻ đồng thời cũng lại là nạn nhân của cuộc sống còn tăm tối khốn khổ Người vợ cũng vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm, mà theo chính lời mụ thì là do “cái lỗi…là đám đàn bà ở thuyền đẻ nhiều quá” Thằng Phác cũng thế, vừa là nạn nhân của thói côn đồ lại vừa là thủ phạm kích động thói côn đồ và chính nó cũng sớm có tính côn đồ Những nhân vật đó chưa mang chiều kích của nhân vật tính cách với những quá trình phát triển tâm lý nhưng nó đã làm tốt chức năng thể hiện chủ đề tác phẩm Chủ thể trần thuật là ngôi thứ nhất, lời văn trần thuật trong cấu trúc văn bản, vừa

đi sâu, cụ thể vào các sự kiện vừa quy chiếu một cách toàn diện, hệ thống cốt

truyện Vậy cái kết cục của câu chuyện sẽ như thế nào, liệu người vợ có bỏ lão chồng kia không, liệu tòa có xử cho họ ly hôn không, rồi số phận những đứa con

họ sẽ ra sao ? Đó chính là nhận thức, nghịch lí của câu chuyện

b Đối thoại mới của Ma văn Kháng Nguyễn Khải

* Nguyễn Khải

Truyện “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải, in trong tập

truyện cùng tên, xuất bản năm 1990, thời kì đổi mới của nền văn học Việt Nam Truyện xoay quanh nhân vật chính Cô Hiền, tác giả phát hiện ra bao vẻ đẹp trong chiều sâu tâm hồn, tính cách con người Hà Nội, tiêu biểu cho người phụ

nữ Việt Nam trước bao biến động, thăng trầm và phát triển của đất nước

Không nói về ngoại hình, mà chỉ kể, chỉ giới thiệu về ngôn ngữ, cách sống, cách ứng xử của cô Hiền trong các quan hệ gia đình chồng con, với người thân, với bạn bè, với thời cuộc Anh bộ đội Cụ Hồ thân mật và tò mò hỏi cô về

thành phần giai cấp, về chuyện “tại sao cô không phải học tập cải tạo…” thì cô cười rất tươi: “Tại chưa đủ tiêu chuẩn”, và thản nhiên nói: “Tao có bộ mặt rất

tư sản, một cách sống rất tư sản, nhưng lại không bóc lột ai cả thì làm sao thành tư sản được” Khi nhiều bè bạn ngờ vực: “Trông bà như tư sản mà không

bị học tập cũng lạ nhỉ?”, thì cô nhẹ nhàng trả lời: “Các bà không biết nhưng nhà

nước lại rất biết” Chuyện làm ăn cũng cho thấy cô “khôn hơn” các bà bạn

và “thức thời hơn” ông chồng Cô Hiền cũng kinh doanh, cũng buôn bán, cũng

có cửa hàng cửa hiệu Cô Hiền thật khôn ngoan, cô biết sống hợp lí, ứng xử theo thời thế Phải là con người chín chắn và từng trải mới có cách sống, cách làm ăn

như thế Cô Hiền rất mẫn cảm, sắc sảo và tế nhị Nghe con kêu ầm lên: “Mẹ ơi! Đồng chí Khải đến!”thì cô cau mặt gắt lên: “Phải gọi là anh Khải, hiểu chưa” Khi đứa cháu hỏi về dân tình, thời thế, cô trả lời: “Vui hơi nhiều, nói cũng hơi nhiều, phải nghĩ đến làm ăn chứ?” Khi nghe chị vú kể lại cho cả nhà nghe có anh cán bộ bám theo “xui”, cô Hiền bình luận: “Cách mạng gì toàn để ý những chuyện lặt vặt”.

Vốn là gái Hà Nội, con nhà giàu sang, nhưng gần ba chục tuổi cô mới

đi lấy chồng Không lấy một ông quan nào, chẳng hứa hẹn gì với đám nghệ sĩ văn nhân Cô chỉ chọn một ông giáo cấp Tiểu học hiền lành kết bạn trăm năm,

để làm vợ, làm mẹ, “khiến cả Hà Nội kinh ngạc”.Cô đặc biệt coi trọng vai trò người phụ nữ trong gia đình: người vợ không chỉ là nội trợ mà là “nội tướng” Người đàn bà không là "nội tướng thì cái gia đình ấy cũng chẳng ra sao”.

Là người mẹ, cô săn sóc và quan tâm dạy bảo các con phải “biết tự trọng, biết xấu hổ”,nghĩa là biết giữ lấy nhân cách Ngay từ khi các con còn nhỏ, ngồi vào bàn ăn, cô thường chú ý “sửa cách ngồi, cách cầm bát đũa, cách múc canh, cả cách nói chuyện trong bữa ăn” Cô khuyên con cháu: “Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng, nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện, buông tuồng” Giữa thời chống Mỹ, cô Hiền đã thể hiện tình mẹ

con và ý thức công dân rất rõ Năm 1965, Hà Nội có đợt tuyển quân vào chiến đấu trong Nam Dũng là con đầu vừa tốt nghiệp trung học, tình nguyện xin đi

đánh Mỹ lần ấy Khi đứa cháu hỏi: “Cô bằng lòng cho em đi chiến đấu

chứ?” Cô trả lời: “Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn Nó dám đi cũng là biết tự trọng”

Ngày thường, cô Hiền, các bạn của cô Hiền, v.v… ăn mặc bình

dân, “áo bông ngắn, quần thâm, đi dép, đi guốc, vuông khăn len tơi tớp buộc cổ hay bịt đầu” Nhưng trong bữa tiệc liên hoan mừng đứa con trai đi đánh giặc

bình yên trở về, các vị khách - các cựu công dân Hà Nội, ăn mặc thật sang trọng,

cô Hiền xuất hiện “như diễn viên sân khấu, lược giắt trâm cài hoa hột lấp lánh…” Cô đã già yếu, đã ngoài bảy mươi tuổi Nhưng “cô vẫn là người của hôm nay, thuần tuý Hà Nội, không pha trộn” Cô Hiền đã nâng niu trân trọng

những gì tốt đẹp của văn hoá Thăng Long.Tâm hồn cô, tính cách của cô cùng với bao người khác là biểu tượng tuyệt đẹp cho vẻ đẹp thanh lịch trong sáng và phẩm chất cao quý của con người Hà Nội.Vẻ đẹp thanh lịch, nếp sống văn hoá của con người kinh kì được thể hiện đầy ấn tượng qua nhân vật cô Hiền; ta cảm thấy bức chân dung nghệ thuật ấy được Nguyễn Khải phủ bằng những lớp áng vàng chói sáng Năm 2010, đồng bào cả nước ta sẽ tưng bừng kỉ niệm một nghìn năm Thăng Long (1910 - 2010) Nhân vật cô Hiền, một hạt bụi vàng, trong tập

“Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải đã và đang toả sáng tâm hồn mỗi chúng ta

* Ma văn Kháng

Mùa lá rụng trong vườn được Ma Văn Kháng viết xong tháng 12 năm

1982, xuất bản lần đầu năm 1985 Từ đó đến nay tác phẩm được tái bản nhiều

lần Năm 2001, nhà biên kịch Đặng Minh Châu chuyển thể Mùa lá rụng trong vườn và Đám cưới không giấy giá thú thành kịch bản văn học; đạo diễn Quốc Trọng dựng thành phim nhiều tập Mùa lá rụng Đây là cuốn sách "tiền trạm"

của Đổi mới mà nó chứa đựng nhiều dự báo sáng suốt, ngay khi vừa ra đời, được độc giả đón nhận một cách nhiệt tình, hàng chục bài báo viết về tác phẩm

này,được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải B về văn xuôi

Viết về đề tài gia đình, một đề tài không mới trong văn học Việt Nam

hiện đại Với Mùa lá rụng trong vườn, đã có công khơi lại mạch viết về chủ đề

gia đình vốn bị ngưng đọng gần nửa thế kỷ trong văn học Việt Nam Đó là gia đình trong thời kỳ phát triển mới của đất nước Với cách đặt vấn đề mới của tác giả, các mối quan hệ thông thường giữa cha và con, vợ và chồng, anh và em, bố chồng và nàng dâu, chị dâu và em chồng bỗng trở thành điểm thử thách sự bền vững của kiểu gia đình truyền thống trong cuộc va chạm với kiểu gia đình hiện đại Nguy cơ rạn nứt, đổ vỡ trong từng gia đình do vậy cũng được dự báo kịp thời Nó còn nói lên sự tác động đáng ngại của xã hội thời mở cửa Việc đề cao đồng tiền quá mức, việc sống buông thả theo dục vọng thấp hèn rất dễ làm xói mòn mọi giá trị truyền thống, làm đảo điên xã hội

Câu chuyện kể về một gia đình trí thức còn giữ nhiều nền nếp cổ truyền, là một gia đình kiểu "tứ đại đồng đường", gồm gia đình Đông Lý, gia đình Luận -Phượng và sau này có thêm vợ con Cừ) Bề ngoài đây là một gia đình mô phạm mẫu mực, có nề nếp gia phong Vậy mà cuộc sống khó khăn, đầy biến động của đất nước sau chiến tranh đã đẩy gia đình "mẫu mực" ấy vào một bước ngoặt với những dấu hiệu rạn nứt rõ ràng, không dễ khắc phục

Ma Văn Kháng đã dùng hình ảnh ẩn dụ mùa lá rụng để nói lên qui luật đó Mọi loài cây trong vườn vào mùa thay lá đều biến đổi Chúng trút bỏ những chiếc lá vàng cũ kỹ, thay vào đó là những chiếc lá non tơ mơn mởn Nhưng những chiếc lá mới ấy cũng mọc lên từ những cành mà trước đó không lâu nó đã

rũ bỏ không thương tiếc những chiếc lá, "lối sống ích kỷ, buông thả theo những dục vọng thấp hèn, coi đồng tiền là trên hết, bất chấp những nguyên tắc luật lệ của đạo đức xã hội đang có nguy cơ xâm nhập vào từng gia đình, làm đảo lộn những gì trước đây cho là thiêng liêng, cao cả" mà còn nêu lên yêu cầu đổi mới gia đình truyền thống cho phù hợp với xã hội mới Truyền thống văn hoá dân tộc

và truyền thống gia đình Việt Nam cùng sự đổi mới và thích ứng của nó trong thời đại mới là những vấn đề cơ bản mà nhà văn đặt ra trong tác phẩm Khăng khăng giữ lại tất cả những gì của ngày xưa không phải là chuyện hợp thời, nhưng thoát ly truyền thống, phá vỡ mọi nề nếp nhất định sẽ dẫn tới bi kịch

Tác phẩm còn là hồi chuông cảnh tỉnh những người có tư tưởng thủ cựu, cố

duy trì, níu kéo kiểu gia đình truyền thống ông Bằng là người đại diện cho lớp người đó Ông cố gắng duy trì cái nề nếp cổ xưa, với hàng trăm điều nhỏ nhặt nhằm xây dựng gia đình hoà thuận, trên kính dưới nhường, trọng nghĩa khinh tài, hướng về sự phát triển đạo đức tinh thần Ông coi danh dự gia đình là trên hết, luôn khuyên dạy các con mình phải giữ gìn danh dự Trong con người ông luôn có cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội Khi biết Cừ vỡ mộng về "miền đất hứa"

và dùng cái chết để sữa chữa lỗi lầm, ông đã ngã gục Ông Bằng ngã gục không hoàn toàn vì việc Cừ phản bội tổ quốc chạy ra nước ngoài làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến thanh danh gia đình Cái lương tâm, sự hối hận muộn màng của người con trai nơi đất khách quê người cùng việc nó nói ra sự thật về cách giáo dục câu nệ, cứng nhắc, hà khắc, lỗi thời của chính ông đã làm ông gục ngã! Chính vì vậy, trước lúc từ giã cõi đời, ông đã hối hận, nhận ra sai lầm của mình Cũng vì thanh danh gia đình mà ông hy sinh cả tình cảm riêng tư Vợ chết,

cả nhà toàn là người lớn Hầu như ông phải sống thui thủi một mình ở nhà Ngòi bút Ma Văn Kháng đôi lúc phân vân, nhà văn lờ mờ cảm nhận được có cái gì đó không ổn, không hợp thời của kiểu gia đình xưa nhưng mặt khác ông lại luyến tiếc những nề nếp, những tôn ti trật tự tạo nên truyền thống gia đình người Việt Quả thật, phải xét thời điểm ra đời của tác phẩm (viết xong năm 1982, trước Đổi mới bốn năm), chúng ta mới thấy hết tính dự báo của nó; mới nâng niu, trân trọng những cách tân táo bạo của nhà văn

Tác phẩm còn đề cập một thực trạng đáng báo động nữa của xã hội buổi

giao thời: không ít người có lối sống ích kỷ, chỉ biết chạy theo dục vọng cá nhân, chạy theo đồng tiền, thoát ly truyền thống, phá vỡ mọi chuẩn mực đạo đức

xã hội hàng ngày, hàng giờ làm băng hoại mọi mối quan hệ gia đình Trong gia đình xuất hiện hai con người nổi loạn muốn hê tung tất cả, phủ định sạch trơn mọi chuẩn mực đạo đức truyền thống là , Cừ và Lý là nhân vật được Ma Văn Kháng khắc hoạ rất đậm nét trong tác phẩm Lý là nhân vật phức tạp, có cá tính,

có đời sống nội tâm phong phú Có lúc chị đôn hậu đáng yêu, có lúc chị đanh đá tàn nhẫn Là một con người thích quyền hành muốn sai khiến người khác, dám đứng mũi chịu sào, tự coi mình hơn người, chị lại thích ăn diện, thích theo đòi cuộc sống xa hoa" Lý mồ côi bố mẹ từ lúc còn rất nhỏ, không được sống trong