Có rất nhiều biện pháp, ví như: Phương pháp sử dụng đồdùng trực quan; phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử,nắm vững và sử dụng sách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành côn
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ:
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Tại bất kì đất nước nào, những đổi mới giáo dục ở phổ thôngmang tính cải cách giáo dục đều bắt đầu từ việc xem xét, điều chỉnh mụctiêu giáo dục với những kì vọng mới về mẫu người học sinh có được sauquá trình giáo dục Đổi mới dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sửnói riêng là một quá trình được thực hiện thường xuyên và kiên trì, trong
đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau
Dạy như thế nào, học như thế nào để đạt được hiệu quả học tậptốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo chúng ta Muốn thếphải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học Người giáo viên phải tổchức một cách linh hoạt các hoạt động của học sinh từ khâu đầu tiên đếnkhâu kết thúc giờ học, từ cách ổn định lớp, kiểm tra bài cũ đến cách họcbài mới, củng cố, dặn dò Những hoạt động đó giúp học sinh lĩnh hội kiếnthức một cách tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo và ngày càng yêuthích, say mê môn học
Vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trongdạy học lịch sử? Có rất nhiều biện pháp, ví như: Phương pháp sử dụng đồdùng trực quan; phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử,nắm vững và sử dụng sách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoạikhoá; sử dụng câu hỏi vv Trong đó phương pháp quan trọng nhất đểphát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học nói chung và giờ họclịch sở nói riêng đó là phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi Vìphương pháp này rất có ưu thế để phát triển tư duy của học sinh Quá
Trang 2trình hoạt động chung, thống nhất giữa thầy và trò nhịp nhàng sẽ làm chohọc sinh nắm vững hơn những tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồidưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách cho các em.
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung , dạyhọc lịch sử nói riêng, qua thực tiễn dạy học ở trường THPT Tĩnh Gia 1 ,
tôi xin mạnh dạn trình bày một số vấn đề về “Phương pháp sử dụng câu hỏi để phát huy tính tích cực và gây hứng thú cho học sinh trong dạy học Lịch Sử ”
Qua đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp một phần nhỏ giúp giáo viên tiếnhành một giờ dạy học lịch sử đạt hiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực chủđộng trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí dotôi chọn dề tài này
II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Phương pháp sử dụng câu hỏi để phát huy tính tích cực và gây hứng thú cho học sinh trong dạy học Lịch Sử”.
III PHẠM VI NGHIÊN CỨU:
Học sinh khối lớp 11 và học sinh khối lớp 12 trường THPT Tĩnh Gia 1
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
Để thực hiện tốt đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứusau:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu hổ trợ
- Phương pháp phát vấn, nêu vấn đề
Trang 3- Thao giảng, dự giờ trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trongquá trình dạy.
- Áp dụng kinh nghiệm phương pháp mới trên lớp
- Kiểm tra đánh giá kết quả học sinh và làm bài để từ đó có điềuchỉnh và bổ sung
B NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN:
Bản thân lịch sử xã hội loài người và bộ môn Lịch Sử có nhiều ưuthế trong việc giáo dục thế hệ trẻ và gây cho họ một sự hứng thú thật sự.Bởi vì qua môn học này tầm nhìn của họ đối với cuộc sống quá khứ - hiệntại - tương lai được mở rộng hơn, họ tìm thấy trong dĩ vãng nhiều câu trảlời xác đáng cho hôm nay và ngày mai
Chính vì vậy mà G.Tsecnưsepxki nhà tư tưởng dân chủ Nga thế kỷ
XIX đã nói rằng: “Có thể không biết không say mê học tập môn Toán có
thể không biết hàng nghìn môn khoa học khác nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con người
không phát triển đầy đủ về trí tuệ”
Trang 4Như vậy giáo dục lịch sử nói chung dạy Lịch Sử ở trường nói riêng taphải làm thế nào để phát triển tư duy gây hứng thú học tập cho học sinh,vậy trước hết gợi cho học sinh phải phát hiện vấn đề cần tìm hiểu, hay nói
một cách khác “Đặt học sinh vào tình huống có vấn đề” Không thấy vấn
đề không giải quyết vấn đề, vì việc học tập là một hình thức của việc nhận
thức khoa học, là một chuỗi các vấn đề được đặt ra và được nhận thức ởmức độ cao hơn
Có nhiều hình thức để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đềnhư so sánh, phân tích, đặt câu hỏi sử dụng các loại tư liệu tham khảo, đồdùng trực quan, công nghệ thông tin…
Một điểm quan trọng mà từ kinh nghiệm thực tiễn của giáo viên ởtrường, dạy như một công thức giáo điều rập khuôn, nếu sử dụng câu hỏithì câu hỏi đặt ra quá đơn giản, chỉ đòi hỏi học sinh trả lời có hoặc không.Điều này không giúp ích gì trong việc tạo hứng thú cho hoc sinh
Trái lại câu hỏi quá khó không vừa sức thì dễ làm các em nản chí,chính
vì vậy câu hỏi phải vừa đóng vừa mở Vì vậy việc đặt câu hỏi có vai tròrất quan trọng trong giờ dạy học Lịch Sử nói riêng và các môn học khácnói chung sẽ phát huy được tính tích cực và gây hứng thú đối với họcsinh
II CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Ở trường THPT Tĩnh Gia1 đa số học sinh còn lười học, chưa say mêmôn học Lịch Sử Nếu học thì các em chỉ học đối phó còn sự say mê vàhứng thú thật sự chưa có Vì vậy nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng,
Trang 5nhân vật lịch sử còn yếu Đa số các em chưa độc lập suy nghĩ để trả lờicâu hỏi mà phải lệ thuộc hoàn toàn vào sách giáo khoa, hay chỉ nêu mộtmốc thời gian mà không diễn tả được thời gian đó nói lên sự kiện gì Bởivậy bản thân các em nên có một phương pháp học như thế nào để chiếmlĩnh kiến thức từ bài giảng của giáo viên.
Mặt khác, đôi khi một số đồng chí giáo viên ở trường chưa tuân thủtính logic của bộ môn, chưa cải tiến nội dung và phương pháp dạy học,chưa gây được hứng thú học tập cho học sinh Từ đó dẫn đến học sinhnhàm chán, học một cách thụ động, dẫn đến chất lượng một số lớp cònthấp, tỉ lệ học sinh yếu còn nhiều
Để khắc phục trình trạng trên và nhằm nâng cao chất lượng dạy vàhọc ở trường, bản thân tôi đã cố gắng đưa ra các phương pháp học tập tích
cực và mang lại sự hứng thú cho các em cụ thể là: “Phương pháp sử dụng
câu hỏi để phát huy tính tích cực và gây hứng thú cho học sinh trong dạy học Lịch Sử”.
III GIẢI PHÁP VÀ THỰC HIỆN:
1 Nêu câu hỏi đặt vấn đề.
* Đối với giáo viên :
- Trước khi bước vào bài mới, giáo viên nên nêu ngay câu hỏi địnhhướng nhận thức cho học sinh Các câu hỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờnhằm động viên sự chú ý, huy động các năng lực nhận thức của học sinhvào việc theo dõi bài giảng để tìm câu trả lời Những câu hỏi này lànhững vấn đề cơ bản của bài học mà học sinh phải nắm Đương nhiên, khi
Trang 6đặt câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viênđã cung cấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mới trả lời được.
Ví dụ: Khi dạy Bài 1: Nhật Bản (chương I, Sách giáo khoa lịch sử 11,
trang 4)
Giáo viên đặt câu hỏi: Vì sao trong cùng một hoàn cảnh Châu Á (Giữa
thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX), Nhật thoát khỏi số phận là nước thuộc địa trở thành một nước đế quốc chủ nghĩa hùng mạnh?
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 12 Bài 13 “Phong trào dân chủ ở việt nam
từ 1925-1930” (Sách giáo khoa lịch sử 12, trang 76).
Sau khi kiểm tra bài cũ (Nội dung bài 12), tôi hướng dẫn học sinh đi
đến nhận định rằng: ”Cách mạng Việt Nam đang đứng trước một cuộc
khủng hoảng về đường lối cách mạng” Thực chất là khủng hoảng về vai
trò lãnh đạo cách mạng của một giai cấp tiên tiến nhất trong xã hội Tôi
đặt câu hỏi: Muốn giải quyết sự khủng hoảng này trước hết cần phải có
điều kiện gì?
Tôi để học sinh suy nghĩ và phát biểu, các em có nhiều ý kiến khác
nhau (Ví dụ: cần có sự chuyển biến căn bản trong xã hội Việt Nam hoặc
cần có sự ra đời và trưởng thành của một giai cấp, cần có nhân vật lịch sử nhận thức được sứ mệnh của thời đại.)
Tôi đánh giá ý kiến trên và giới thiệu bài mới :”Ta hãy xem lịch sử giải
quyết những vấn đề trên như thế nào?” tôi vào bài mới.
* Đối với học sinh:
Câu hỏi loại này thường là câu hỏi có tính chất bài tập muốn trả lời phảihuy động kiến thức cơ bản của toàn bài Chính vì vậy học sinh phải chuẩn
Trang 7bị bài và trả lời trước các câu hỏi cuối mục ở nhà , chú ý, tập trung cao độtheo dõi bài giảng , chọn lọc sự kiện và trình bày trên lớp
2.Xác định mối liên hệ , xâu chuỗi giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng trong bài học.
- Một trong những biện pháp sư phạm là xác lập mối liên hệ giữa câu hỏi
các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài
Ví dụ :
Sau khi học xong (Chương I Phần lịch sử Việt nam “Việt Nam từ
1858 đến cuối thế kỷ XIX” Sách giáo khoa lịch sử 11, trang 106) Chúng ta
có thế tổ chức trò chơi ô chữ để cho các em xâu chuổi các sự kiện, hiệntượng lịch sử lại với nhau để các em khắc sâu hơn kiến thức và có hứngthú học tập thông qua các câu hỏi gợi ý
*Hệ thống câu hỏi cho trò chơi như sau:
Câu 1: Ri-vi-e bị giết ở đâu?
Câu 2: Ông vua trẻ kiên quyết chống Pháp là ai?
Câu 3: Tên hiệp ước triều đình Huế kí với Pháp năm 1884? Câu 4: Thành miền Tây mà Phan Thanh Giản dâng cho Pháp? Câu 5: Tên thật của vua Hàm Nghi?
Câu 6: Tên dãy núi vua Hàm Nghi vượt sang để sang Hà
Tĩnh ?
Câu 7: Người đứng đầu phe chủ chiến là ai?
Câu 8: Nơi vua Hàm Nghi bị đi đày?
áp án c a các ô ch :
Đáp án của các ô chữ: ủa các ô chữ: ữ:
Trang 8Từ hàng dọc: Cần Vương
Những kiến thức này được sắp xếp trình diễn trên màn hình,(viết lênbảng phụ hoặc trên khổ giấy to) để các em có thể quan sát được câu hỏi và
hệ thống kiến thức, học sinh tự tìm ra câu trả lời, tìm ra mối liên giữachúng Trong học sinh sẽ có cuộc tranh luận đâu là từ chìa khoá của ô chữ
và học sinh rẽ phát hiện ra chìa khoá là “Cần Vương” Cách lập bảng như
vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi sẽ có hiệu quả không chỉ về nắm kiếnthức mà còn có tác dụng giáo dục , rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển tưduy cho học sinh và giúp các em tránh nhàm chán trong các tiết học
- Việc xây dựng bảng các sự kiện qua các câu hỏi trò chơi và mối liên hệgiữa chúng là một trong những biện pháp giúp học sinh nhớ ngay sự kiện
cơ bản ở trên lớp, đồng thời kích thích tính tích cực học tập của các em
3 Xây dựng hệ thống câu hỏi ở trên lớp:
- Trong quá trình giảng dạy ở trên lớp, giáo viên còn phải biết đặt ra
và giúp học sinh giải quyết các câu hỏi có tính chất nhận thức kiến thức.Một hệ thống câu hỏi tốt nêu ra trong qúa trình giảng dạy phải phù hợpvới khả năng của các em, kích thích tư duy phát triển Đồng thời tạo ramối liên hệ bên trong của học sinh và giữa học sinh với giáo viên Tức làmỗi câu hỏi đưa ra, mỗi học sinh và cả giáo viên phải thấy rõ vì sao trả
Trang 9lời được ? Vì sao không trả lời được ? Câu hỏi quá khó hay chưa đủ sựkiện, tư liệu để các em trả lời
- Trong sách giáo khoa, thường sau mỗi mục, mỗi bài có từ 1 đến 3 câuhỏi , những câu hỏi này là cơ sở để giáo viên xác định kiến thức trongsách , đồng thời bổ sung để xây dựng hệ thống câu hỏi của bài Câu hỏiphải có sự chuẩn bị từ khi sọan giáo án, phải có dự kiến nêu ra lúc nào ?Học sinh sẽ trả lời như thế nào ? Đáp án ra sao? Rõ ràng việc sử dụng câuhỏi trong dạy học còn là một nghệ thuật Những câu hỏi đặt ra bắt buộchọc sinh phải suy nghĩ, phải kích thích được lòng ham hiểu biết, trí thôngminh, sáng tạo của học sinh Đặc biệt là giúp học sinh yếu kém tích cựchoạt động và dần dần hình thành kiến thức cơ bản cho các em qua hệthống câu hỏi , từ đó các em có hứng thú học tập và xây dựng bài hơn
- Thông thường trong quá trình giảng dạy chúng ta thường đặt ra nhiềuloại câu hỏi, căn cứ vào tính chất, đặc điểm của các kiến thức lịch sử,chúng ta có các loại câu hỏi Cụ thể:
* Loại câu hỏi về sự phát sinh các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà chúng
ta thường hỏi về nguyên nhân , bối cảnh hay hoàn cảnh lịch sử của sự kiện, hiện tượng lịch sử và thường áp dụng cho đối tượng học sinh yếu kém.
Trang 10Loại câu hỏi này thường xuất hiện vào phần đầu bài giảng Bởi vì bất kìmột sự kiện, hiện tượng lịch sử nào đều xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sửnhất định, đều có nguyên nhân phát sinh của nó Đây cũng là một đặcđiểm tư duy của lịch sử cần hình thành từng bước cho học sinh
* Loại câu hỏi về quá trình, diễn biến, phát triển của sự kiện hiện tượng
lịch sử như diễn biến của các cuộc khỡi nghĩa , diễn biến các cuộc cách mạng
* Câu hỏi nêu lên đặc trưng bản chất của các hiện tượng lịch sử, bao
gồm sự đánh giá và thái độ của học sinh đối với các hiện tượng lịch sử ấy Loại câu hỏi này thường dùng cho học sinh khá giỏi khi thảo luận để
bổ trợ kiến thức cho các đối tượng yếu kém.
Ví dụ:
- Tại sao Nguyễn Tất Thành lại ra đi tìm đường cứu nước? Hướng đicủa Người có gì mới so với các nhà yêu nước chống Pháp trước đó?( Bài 24 SGK Lịch Sử 11 trang 153)
Trang 11- Tại sao nói từ năm 1858 đến năm 1884 là quá trình triều đình Huế đi
từ đầu hàng từng bước đến đầu hàng toàn bộ trước quân xâm lược( bài 19 Lịch sử lớp 11 trang 106 )
- Tại sao nói, ngay sau khi ra đời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ởvào tình thế “ Ngàn cân treo sợi tóc”? ( Bài 17 SGK Lịch Sử 12 trang
121 )
Thường thì những câu hỏi này khó đối với học sinh, nó đòi hỏi các emphải biết phân tích, đánh giá, biết bày tỏ thái độ của mình đối với sự kiện,hiện tượng lịch sử Học sinh rất ngại trả lời những câu hỏi này, tuy nhiêngiáo viên cần kiên trì đưa thêm những câu hỏi gợi mở giúp các em trả lờicâu hỏi của mình
Ví dụ:
- Khi dạy bài 16 – Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng khởi nghĩacách Tháng Tám ( 1939- 1945)
+ Câu hỏi nhận thức: Tại sao khi phát xít Nhật đầu hàng đồng minh,
Đảng ta quyết định Tổng khởi nghĩa dành chính quyền trong toàn quốc?
+ Câu hỏi gợi mở: Chủ trương khởi nghĩa vũ trang đề ra trong hội
nghị TW lần thứ VIII ( tháng 5- 1941) là gì? Các yếu tố nào ( về thời cơcách mạng ) đã xuất hiện đầy đủ ở nước ta lúc bấy giờ chưa?
* Loại câu hỏi tìm hiểu kết quả, nguyên nhân dẫn đến kết quả đó và ý nghĩa lịch sử của sự kiện với dạng câu hỏi này cũng dùng cho đối tượng hoạ sinh yếu kém để các em tự phát hiện và chiếm lĩnh được kiến thức cơ bản và giúp các em hoạt động liên tục trong quá trình học tập.
Trang 12- Lịch sử chính là quá trình phát triển liên tục, đan xen nhau giữa các
sự kiện hoặc một hiện tượng hay một quá trình lịch sử nào đó Cần chohọc sinh thấy rõ được kết quả của sự vận động đó, nguyên nhân thắng lợihay thất bại và ảnh hưởng của nó đối với quá trình phát triển lịch sử
Ví dụ:
- So sánh hoàn cảnh, nội dung, tác dụng của chính sách cộng sản thờichiến với chính sách kinh tế mới của Lê Nin và Đảng Bôn sê vích.(lịch sử
11 trang 52 - 53)
Trang 13- Khi học bài 22 “ Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống Mĩ cứunước
( 1965 – 1973)” ( Lịch sử 12 trang 173) Có câu hỏi : Chiến lược “ Chiếntranh cục bộ” và “chiến tranh đặc biệt” của Mĩ ở Miền Nam có điểm gìgiống nhau và khác nhau?
- Khi dạy bài 14 Nhật Bản giữa hai cuộc chiến tranh thế giới ( Lịch sử
11 trang 74) có câu hỏi so sánh sự giống nhau và khác nhau trong chínhsách đối ngoại của Mĩ và Nhật Bản sau chiến tranh thế giới lần thứ 2
* Câu hỏi có tính chất phân tích, nhận định, đánh giá: Loại câu hỏi này
bắt đầu một mục hoặc đang trình bày một vấn đề, hay nội dung dẫn dắt,kết luận:
Ví dụ:
- Khi giảng phần 2 của Mục I trong bài 17: “Chiến tranh thế giới lần
hai ( 1939- 1945)” Sách giáo khoa lịch sử 11, trang 106 Trong mục 2 có
sự kiện: “Liên Xô và Đức ký hiệp ước không xâm phạm lẫn nhau
(23-8-1939)” Giáo viên đặt câu hỏi:
Tại sao Liên Xô kí hiệp ước không xâm phạm với Đức? Tại sao Phát xít chấp nhận điều này?
- Khi dạy bài 15 “Phong trào dân chủ 1936-1939” (Sách giáo khoa
lịch sử 12, trang 98) Khi nói đến chủ trương của Đại Hội Quốc Tế lần thứVII(1935)….Trong tình hình chuyển biến như trên (Về yêu cầu cách mạng
Thế Giới và phong trào cách mạng nước Pháp) Câu hỏi: