Dạy học truyện ngắn “thuốc” của lỗ tấn cho học sinh trung học phổ thông theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh

Trong “ Thư gửi các thày giáo, cô giáo, cán bộ viên chức ngành Giáo dục, các bậc phụ huynh và các em học sinh, sinh viên cả nước nhân dịp khai giảng năm học mới 2010 2011”, Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam Nguyễn Minh Triết chỉ thị: “ Năm học mới 2010 2011 là năm học đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, ngành Giáo dục và Đào tạo phải quán triệt sâu sắc các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, tiếp tục đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục với những giải pháp mạnh mẽ...Tôi đề nghị các Cấp uỷ Đảng, chính quyền, các tổ chức chính trị, xã hội và toàn thể nhân dân tiếp tục quan tâm, chăm lo nhiều hơn nữa cho sự nghiệp “trồng người”, tạo điều kiện tốt hơn, đầy đủ hơn cho việc học tập, rèn luyện và phấn đấu của con em chúng ta”. Chỉ thị đó đã cho thấy sự quan tâm sâu sắc của các cấp lãnh đạo Đảng và Nhà nước đến sự nghiệp giáo dục.Thế giới hiện nay đang bước vào kỷ nguyên của sự hội nhập và toàn cầu hoá. Bên cạnh đó, sự bùng nổ thông tin cũng đem lại cho “người công dân hoàn cầu” một tầm vóc mới, yêu cầu phải vượt lên ranh giới quốc gia để không bị tụt hậu.Vì vậy, hơn lúc nào hết, ngành Giáo dục nói chung và việc dạy học bộ môn Ngữ văn nói riêng, đều phải đặt ra những yêu cầu mới, mục tiêu mới. Trong quá trình hiện đại hoá nhà trường Việt Nam, việc dạy học môn Ngữ văn có một vị trí khá đặc biệt. Vốn dĩ Văn học luôn có một tầm quan trọng trong đời sống tinh thần của con người, nên việc dạy văn, học văn không chỉ đơn thuần có mục tiêu là kiến thức văn học mà còn khơi dậy trong con người khát vọng về sự hoàn thiện nhân cách, thắp lên ước mơ và hoài bão, tích luỹ một vốn sống và bản lĩnh trước xã hội hiện đại.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong “ Thư gửi các thày giáo, cô giáo, cán bộ viên chức ngành Giáo

dục, các bậc phụ huynh và các em học sinh, sinh viên cả nước nhân dịp khai giảng năm học mới 2010 - 2011”, Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam

Nguyễn Minh Triết chỉ thị: “ Năm học mới 2010 - 2011 là năm học đầu tiên

thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, ngành Giáo dục và Đào tạo phải quán triệt sâu sắc các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, tiếp tục đổi mới quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục với những giải pháp mạnh mẽ Tôi đề nghị các Cấp uỷ Đảng, chính quyền, các tổ chức chính trị, xã hội và toàn thể nhân dân tiếp tục quan tâm, chăm lo nhiều hơn nữa cho sự nghiệp “trồng người”, tạo điều kiện tốt hơn, đầy đủ hơn cho việc học tập, rèn luyện và phấn đấu của con em chúng ta” Chỉ thị đó đã cho thấy sự quan tâm sâu sắc của các cấp lãnh đạo Đảng và

Nhà nước đến sự nghiệp giáo dục

Thế giới hiện nay đang bước vào kỷ nguyên của sự hội nhập và toàn

cầu hoá Bên cạnh đó, sự bùng nổ thông tin cũng đem lại cho “người công

dân hoàn cầu” một tầm vóc mới, yêu cầu phải vượt lên ranh giới quốc gia để

không bị tụt hậu.Vì vậy, hơn lúc nào hết, ngành Giáo dục nói chung và việc dạy học bộ môn Ngữ văn nói riêng, đều phải đặt ra những yêu cầu mới, mục tiêu mới

Trong quá trình hiện đại hoá nhà trường Việt Nam, việc dạy học môn Ngữ văn có một vị trí khá đặc biệt Vốn dĩ Văn học luôn có một tầm quan trọng trong đời sống tinh thần của con người, nên việc dạy văn, học văn không chỉ đơn thuần có mục tiêu là kiến thức văn học mà còn khơi dậy trong con người khát vọng về sự hoàn thiện nhân cách, thắp lên ước mơ và hoài bão, tích luỹ một vốn sống và bản lĩnh trước xã hội hiện đại

1.1 Hiện trạng dạy học các tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường Việt Nam hiện nay.

Mỗi tác phẩm văn học nước ngoài là nơi phản ánh, lưu giữ và kết tinh văn hoá của dân tộc đó, thời đại đó Hiện nay, hiện trạng dạy học tác phẩm văn học nước ngoài đang là một vấn đề cần được nghiên cứu một cách hệ thống, vì học văn học nước ngoài sẽ giúp học sinh trong nhà trường trung học phổ thông có cách nhìn nhận cụ thể về nền văn hoá của các nước trên thế giới

và các nước trong khu vực Đặc biệt, Trung Quốc là quốc gia láng giềng thân cận nhất của Việt Nam về mặt lãnh thổ, có sự giao lưu diễn ra hàng nghìn năm nay về mặt văn hoá Học văn học Trung Quốc là cách giúp học sinh Việt Nam có sự so sánh tốt nhất về hai nền văn hoá có nhiểu điểm tương đồng này Trung Quốc và Việt Nam trước đây đều là những nước phong kiến phương Đông, đến nửa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX cũng có bối cảnh chính trị tương tự nhau Từ đó, tư tưởng triết học và mĩ học có những điểm gặp gỡ, kéo theo sự tri âm tri kỉ giữa văn học và bạn đọc văn chương hai nước

Nhưng hiện nay, cách thức dạy tác phẩm văn học nước ngoài nói chung

và văn học Trung Quốc nói riêng đang diễn ra như cách thức dạy tác phẩm văn học Việt Nam, tức là chủ yếu dựa trên phần bản dịch và còn mơ hồ về những yếu tố ngoài tác phẩm, đặc biệt là chưa được xem xét trong mối tương quan của văn hoá thời đại, trào lưu tư tưởng và sự tồn tại của tác phẩm qua nhiều bản dịch khác nhau Sự bất cập đó đang cần có hướng giải quyết, tuy

nhiên không phải là “một sớm một chiều” Thực tế cho thấy, ở trường phổ

thông, khi giảng dạy văn học nước ngoài, đa số giáo viên rất ngại dạy Dường

như trong chương trình, văn học nước ngoài vẫn còn là “ vùng đất thiêng ”

với cả giáo viên và học sinh Phải chăng sự khác biệt về văn hoá, về ngôn ngữ

là rào cản lớn khiến văn học nước ngoài ít được chủ động đón nhận ở phổ thông?

Việc đưa nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn của ông vào giảng dạy ở phổ thông là rất đúng đắn và cần thiết, vì những tác phẩm của ông không chỉ có

giá trị cao về mặt nội dung và nghệ thuật, mà còn vì chính Lỗ Tấn là một tấm gương sáng, tiêu biểu cho con người của một thời đại có nhiều biến động lịch

sử lớn

Có thể nói, giảng dạy văn học nước ngoài nói chung và tác phẩm của

Lỗ Tấn nói riêng trong nhà trường Việt Nam không phải là một công việc đơn giản Dạy thế nào cho hay, cho hấp dẫn lại càng khó khăn bội phần Bản thân môn Ngữ văn có những yêu cầu và nhiệm vụ khắt khe, vì vừa là một môn khoa học nhưng cũng là bộ môn nghệ thuật Cảm thụ và giảng dạy tốt những tác phẩm của Lỗ Tấn cũng không đơn giản chút nào, bởi những truyện ngắn của ông được sáng tác dưới góc nhìn của một nhà báo, nhà tư tưởng, nhà văn hoá, nhà giáo, nhà văn trong một bối cảnh đầy biến động của đất nước Trung Quốc Cho nên có những vấn đề đến ngày nay chúng ta vẫn chưa giải mã hết được

Trong chương trình phổ thông, học sinh được tiếp xúc nhiều với thể loại truyện ngắn, nên việc giảng dạy tác phẩm “ Thuốc” của Lỗ Tấn sao cho thành công là điều hết sức cần thiết, có tác dụng nâng cao trình độ thưởng thức, nâng cao phẩm chất đạo đức, nhân cách cho học sinh

1.2 Vị trí của nhà văn Lỗ Tấn đối với bạn đọc Việt Nam

Lỗ Tấn (1881 - 1936), tên khai sinh là Chu Chương Thọ, sau đổi là Chu

Thụ Nhân, hiệu Dự Tài, quê ở huyện Thiệu Hưng, tỉnh Triết Giang, Trung

Quốc Ông là nhà văn vĩ đại của nhân dân Trung Hoa, được coi là người “đặt

nền móng cho văn học hiện đại” Ảnh hưởng của Lỗ Tấn đến khu vực và thế

giới rất lớn: “ Trước Lỗ Tấn chưa hề có Lỗ Tấn, sau Lỗ Tấn có vô vàn Lỗ

Tấn” Tổ chức UNESCO đã phong tặng Lỗ Tấn danh hiệu “Danh nhân văn hoá nhân loại” nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông.

Lỗ Tấn là nhà văn có “ trước tác đẳng thân” (sách cao bằng người)

Ông viết nhiều thể loại văn học: truyện ngắn, tạp văn, dịch thuật văn học nước ngoài, lý luận văn học nhưng truyện ngắn vẫn là thể loại đặc sắc nhất Truyện ngắn của ông đọc đi đọc lại nhiều lần vẫn hay, vẫn có một ý vị đậm

đà, không hề phai nhạt mặc dù thời gian trôi qua Ý nghĩa thì hàm súc đến nỗi bao nhiêu lớp người đã dày công nghiên cứu, phân tích mà chưa thể nói hết

“Lỗ Tấn đến Việt Nam tương đối muộn”, đó là lời của giáo sư Đặng Thai Mai, người có công “khai sơn phá thạch” trong việc nghiên cứu, giới

thiệu Lỗ Tấn và văn học hiện đại Trung Quốc ở Việt Nam [32, tr 40] Lỗ Tấn

là nhà văn được Chủ tịch Hồ Chí Minh rất trân trọng về nhân cách và tài năng, chính Người đã dịch hai câu thơ sau của Lỗ Tấn :

“Hoành mi lãnh đối thiên phu chỉ

Phủ thủ cam vi nhũ tử ngưu”

Nghĩa là:

“ Trợn mắt coi khinh ngàn lực sĩ

Cúi đầu làm ngựa các nhi đồng”

1.3 Các hướng tiếp cận tác phẩm “Thuốc” của nhà văn Lỗ Tấn.

“ Thuốc ” là một truyện ngắn độc đáo, hay nhưng khó trong chương trình văn học nước ngoài ở trung học phổ thông

Hay là vì nó chứa đựng được cả những vấn đề có tính xã hội nổi cộm nhất của đất nước Trung Quốc trong một thời kỳ đen tối Khó là vì phải khai thác các tầng nghĩa tiềm ẩn của truyện mà không phải ai cũng dễ dàng hiểu được ngay Chính vì lẽ đó, “Thuốc” của Lỗ Tấn trước năm 2000 ở trong chương trình sách giáo khoa lớp 11, khi sách giáo khoa được chỉnh lý năm

2000 đã đưa “Thuốc” lên chương trình lớp 12 và hiện nay tiếp tục nằm trong sách giáo khoa Ngữ Văn 12 đổi mới năm 2008 Trong khi đó, tư liệu về Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc” trong sách giáo khoa và sách giáo viên vẫn còn quá ít

Về mặt lý thuyết, tiếp cận một tác phẩm văn chương thường được tiến hành theo ba hướng chủ yếu là tiếp cận văn bản, tiếp cận lịch sử phát sinh và tiếp cận đáp ứng [31, tr 46]

Khi dạy “Thuốc”, giáo viên phải nắm được chiều sâu tư tưởng của nhà

văn, nhưng lại phải ý thức đầy đủ đến trình độ kiến thức cũng như đặc điểm

tâm sinh lý của đối tượng học sinh trung học phổ thông Hơn nữa, thẩm văn

phương Đông lại có một cách tiếp cận theo một quá trình nắm bắt được “cái

thần”, “cái khí”, “cái cốt” để tiến hành “cày xới” các lớp lang và thẩm định

các chi tiết ngôn ngữ Vì vậy, chúng ta không thể cắt nghĩa tác phẩm “Thuốc” một cách sâu sắc nếu không chú ý tới những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tác giả, tác phẩm, đặc biệt là bối cảnh lịch sử và xã hội của đất nước Trung Quốc đương thời, những vấn đề lớn trong cuộc đời nhà văn Lỗ Tấn

Nghiên cứu để tài: “Dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn cho học

sinh trung học phổ thông theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh”, chúng tôi

cũng mong muốn mở ra một hướng khám phá mới cho tác phẩm, để học sinh

có thể hình thành cái nhìn rộng hơn về những vấn đề văn học từ lịch sử phát sinh

Hiện nay, với nguồn tư liệu vô cùng phong phú từ mạng Internet và các loại sách, tài liệu tham khảo, các tập san nghiên cứu thì việc thực hiện tiếp cận nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc” theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh là hoàn toàn khả thi

2 Lịch sử vấn đề

Đối với thế giới, Lỗ Tấn là “Danh nhân văn hoá nhân loại”.

Đối với Trung Quốc, ông là linh hồn dân tộc, đúng như ba chữ “Dân tộc

hồn” thêu trên lá cờ đỏ mà dân nhân Thượng Hải phủ lên quan tài của ông.

Ở Việt Nam, Lỗ Tấn được yêu mến như là “Gooc-ki của Trung Quốc”, vì

ông là một trong những nhà văn cách mạng vĩ đại, tài năng và tâm huyết Sự gặp gỡ giữa Lỗ Tấn và Việt Nam xuất phát từ sự tương thông giữa bối cảnh chính trị, sự gần gũi của tư tưởng, sự giao lưu văn hoá đang rộng mở, các thế

hệ nhà văn Trung Quốc và các thế hệ nhà văn Việt Nam càng có điều kiện hợp tác để cùng nghiên cứu sâu hơn về Lỗ Tấn

Các nhà nghiên cứu văn học trên thế giới đã viết về Lỗ Tấn: Robe Diyanni (Mỹ), Pha-đê-ep (Nga), Rômanh Rôlăng (Pháp), Panachi (Ấn Độ), Ananta Tu (Inđônêxia)

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã dày công nghiên cứu về Lỗ Tấn: Mao Trạch Đông, Giang Trạch Dân, Mao Thuẫn, Hạ Kính Chi, Lý Hà Lâm, Đinh Linh, Trần Thấu Du, Ba Kim

Các nhà nghiên cứu Việt Nam viết về Lỗ Tấn: Hồ Chí Minh, Đặng Thai Mai, Nguyễn Tuân, Anh Đức, Trần Áng, Vương Phú Nhân, Lương Duy Thứ, Trần Lê Hoa Tranh, Phương Lựu Gần đây nhất là luận án tiến sĩ văn học

của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Mai Chanh với đề tài “Nghệ thuật tự sự của

Lỗ Tấn qua hai tập truyện ngắn Gào thét và Bàng hoàng” do Giáo sư Trần

Đình Sử và Tiến sĩ Trịnh Bá Đĩnh hướng dẫn năm 2009

Tuy nhiên, việc nghiên cứu theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh đối với tác phẩm “ Thuốc” của Lỗ Tấn trong việc dạy học cho đối tượng học sinh

trung học phổ thông thì chưa thực sự được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.

Vì vậy, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Dạy học truyện ngắn “Thuốc”

của Lỗ Tấn cho học sinh trung học phổ thông theo hướng tiếp cận lịch sử

phát sinh”

3 Mục đích, ý nghĩa nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích

Từ việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu khoa học về truyện ngắn

“Thuốc” của Lỗ Tấn, các tài liệu xung quanh truyện ngắn này, sự nhìn nhận

và đánh giá của độc giả cũng như của các nhà nghiên cứu văn học; tác giả của luận văn này đã tổng hợp lại để tìm ra cách khai thác truyện ngắn “Thuốc” từ hướng lịch sử phát sinh nhằm tạo ra một con đường thiết thực trong dạy học tác phẩm này

Hoa trong một thời kỳ lịch sử đen tối, sự biến đổi tư tưởng của ông khi cho ra đời truyện ngắn “Thuốc”

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Giáo viên dạy Ngữ văn 12 và học sinh lớp 12 trung học phổ thông

Giờ học truyện ngắn “Thuốc”

4.2 Phạm vi

Hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh trong nhà trường trung học phổ thông trong giờ học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn bằng phương pháp tiếp cận lịch sử phát sinh

5 Giả thuyết khoa học

Nếu phát hiện trúng, đúng những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp và sâu xa đến tư tưởng nhà văn Lỗ Tấn và hoàn cảnh sáng tác truyện ngắn “Thuốc”, sẽ tìm ra được những cách dạy học thích hợp cho các tác phẩm văn học nước ngoài khác trong chương trình phổ thông

6 Nhiệm vụ và nội dung nghiên cứu

6.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu khái quát về nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc”, dạy học truyện ngắn “Thuốc” theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh

- Thông qua việc khảo sát thực tiễn hoạt động dạy học và thực nghiệm sư phạm, xác định tính khả thi của những phương pháp, biện pháp dạy học truyện ngắn “Thuốc” từ hướng tiếp cận lịch sử phát sinh

6.2 Nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu việc dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn từ hướng tiếp cận lịch sử phát sinh

7 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng những phương pháp cơ bản sau:

- Nghiên cứu hệ thống lý luận và thực tiễn dạy tác phẩm văn chương theo

hướng loại thể

- Phương pháp phân tích và miêu tả nhằm đánh giá đúng những thành công

và hạn chế của dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài hiện nay

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm ở khối 12 của trường trung học phổ thông Thụy Hương, huyện Kiến Thụy (Hải Phòng) và khối 12 của trường trung học phổ thông Thái Phiên, quận Ngô Quyền (Hải Phòng)

- Phương pháp đối chứng so sánh sau thực nghiệm

8 Những đóng góp mới của luận văn

Luận văn tìm ra được những nguyên nhân hạn chế của việc dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài xa rời lịch sử phát sinh của tác phẩm, từ đó xác định từ hướng lịch sử phát sinh đi tới một cách dạy học thích hợp và sát thực

9 Cấu trúc và nội dung luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc” trong hướng tiếp cận lịch

Chương 1: NHÀ VĂN LỖ TẤN VÀ TRUYỆN NGẮN “THUỐC”

TRONG HƯỚNG TIẾP CẬN LỊCH SỬ PHÁT SINH

1.1 Lý thuyết về hướng tiếp cận lịch sử phát sinh

Nghiên cứu văn học có nhiều cấp độ , nhiều bình diện, với những yêu cầu khác nhau nên đã phân hoá thành những khuynh hướng khác nhau Viện

sĩ Khrapsencô nói “Sự đa dạng của các loại hình và hình thức văn học, tính

phức tạp của những mối liên hệ giữa văn học với đời sống xã hội tạo ra khả năng và tất yếu phải có những con người đang nghiên khác nhau, tuy có sự thống nhất nhất định, do chi phối của phương pháp luận macxit” [31, tr 54]

Khuynh hướng nghiên cứu lịch sử phát sinh ra đời sớm nhất và hiện nay vẫn giữ vai trò cơ bản Khuynh hướng nghiên cứu lịch sử phát sinh chủ trương nghiên cứu văn học cũng như các trường phái nhà văn, tác phẩm từ nguồn gốc trong đời sống xã hội Nó chủ trương giải thích sự phát triển của văn học, sự đấu tranh giữa các trào lưu, sự kế thừa có đổi mới của từng giai đoạn văn học từ những nguồn cội nguồn lịch sử xã hội

Phương pháp nghiên cứu khuynh hướng này cũng ngày càng được hoàn thiện dần Cuối thế kỉ XIX, nhà phê bình macxit đầu tiên của Nga là

Plêkhanôp cho rằng, nghiên cứu phê bình văn học “là nhằm chuyển tư tưởng

của tác phẩm nghệ thuật từ ngôn ngữ nghệ thuật sang ngôn ngữ xã hội học,

là nhằm tìm ra cái gọi là “tư tưởng xã hội học” của hiện tượng văn học này Không thể phủ nhận hoàn toàn tính chất hiệu nghiệm của phương pháp này”

[31, tr 57], nhưng rõ ràng nó không thể vận dụng trong nhiều trường hợp phức tạp đa dạng của văn học Bởi vì chân lý trong văn học chỉ thống nhất chứ không đồng nhất với chân lý đời sống Hơn nữa trong những tiền đề phát sinh của văn học, vai trò cá tính, sáng tạo của văn nhà văn rất lớn, và đặc biệt

là những truyền thống văn học do quá khứ để lại cũng gây ảnh hưởng không nhỏ Những bước phát sinh và phát triển đích thực nào của văn học cũng phải thông qua sự sáng tạo của những tài năng lớn, thậm chí là của thiên tài, nhà

thiên tài bao giờ cũng là sự kết tinh của nhiều thế hệ, chứ không phải chỉ trong thời đại họ sống Thời đại với những vấn đề bức bách mới mẻ đã trực tiếp kích thích sự đột phá của thiên tài Nhưng cho dù là thiên tài, họ cũng chỉ sống với một số khía cạnh cơ bản của vấn đề thời đại mà thôi Lênin đã từng nói, những nghệ sĩ vĩ đại cũng chỉ phản ánh vài ba khía cạnh của cách mạng thôi Ở đây có thể rút ra một kết luận là, phải xem xét hoàn cảnh sống cụ thể của nhà văn, miễn là không sa vào các tình tiết vụn vặt và nhất là không quên hoàn cảnh cụ thể đó vẫn bị chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp bởi bối cảnh thời đại nói chung.

Xét thuần túy về mặt phương pháp mà nói, văn học phản ánh xã hội, nên phải từ xã hội để phân tích văn học là đúng Nhưng chỉ chuyên dò tìm những cái tương đương của văn học đối với xã hội thì phiến diện, cần phải vươn lên giải thích cho được những chỗ văn học khác xã hội Có thể tìm thấy ánh sáng

phương pháp luận cho vấn đề này trong phát biểu sau đây của Mac: “Không

nên tưởng rằng tất cả các đại biểu dân chủ đều là chủ hiệu buôn hoặc là họ sùng bái bọn này Họ có thể cách biệt với bọn chủ hiệu buôn bằng một vực thẳm - Điều làm cho họ trở thành đại biểu của giai cấp tiểu tư sản, chính là

vì bộ óc của họ không thể vượt qua được cái giới hạn mà bản thân người tiểu

tư sản trong đời sống cũng không thể vượt qua được” [31, tr 65].

Nhà văn là người chuyên đi thiết kế lý tưởng cho giai cấp, cho thời đại nên rất có thể tác phẩm của họ biểu hiện những ước mơ, những điều kỳ lạ không thấy có trong thời đại họ đang sống Vấn đề là ở chỗ, văn học biểu hiện những tưởng tượng, ước mơ khác nhau, người nghiên cứu phải giải thích cho

được điều đó Chỗ thiếu sót của lối đi tìm cái “tương đương xã hội học” cũng

chính là nói đến những bước tiến về sau trong khuynh hướng nghiên cứu lịch

sử phát sinh [31, tr 70]

Trong lý luận văn học, có loại hình tiếp cận văn học từ xã hội với những quan điểm mới mẻ: chủ nghĩa cấu trúc phát sinh cũng hướng tới khía cạnh xã hội Goldman, người đứng đầu trường phái này cho rằng, tác phẩm văn học

không chỉ là một cấu trúc ngôn ngữ, mà còn là một cấu trúc ý nghĩa Cấu trúc

ý nghĩa này có quan hệ với nhau: tìm hiểu và giải thích “Tìm hiểu” là phân

tích các yếu tố cùng mối quan hệ giữa chúng, để nắm được cấu trúc ý nghĩa

của bối cảnh xã hội “Giải thích” có nghĩa là là đem tác phẩm văn học đặt

trong bối cảnh xã hội đã sản sinh ra nó, tìm ra cho được sự đối ứng giữa cấu trúc ý nghĩa của tác phẩm với cấu trúc tinh thần của xã hội [12, tr 48]

Nhà văn cần phải tuân thủ “Nguyên tắc lịch sử” và “Nguyên tắc lôgic”,

tức là người viết phải nắm bắt được toàn diện đến mức tối đa những hiện tượng của lịch sử xã hội, nguyên nhân và trình tự của nó và được phản ánh

theo tư duy lôgic Ănghen nói “Lịch sử thường diễn biến quanh co, nếu bất

cứ đâu cũng phải chạy theo nó thì tất yếu không những phải chú ý đến nhiều

tư liệu không quan trọng mà còn làm gián đoạn tiến trình tư duy” [12, tr 53].

Những hạn chế của khuynh hướng nghiên cứu lịch sử phát sinh lại là nhiệm vụ trọng tâm của những khuynh hướng khác, ví dụ: khuynh hướng lịch

sử phát sinh chưa chú ý đến vấn đề tác động của văn học, nhưng đó lại là nhiệm vụ trung tâm của khuynh hướng nghiên cứu lịch sử hiệu năng

1.2 Nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc” trong hướng tiếp cận lịch

sử phát sinh.

Trên cơ sở lý thuyết về hướng tiếp cận lịch sử phát sinh, chúng tôi đã

mạnh dạn đề xuất việc giảng dạy về nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “Thuốc”

của ông theo hướng tiếp cận lịch sử phát sinh, không ngoài mục đích giúp

giáo viên và học sinh trung học phổ thông có nhận thức đầy đủ, toàn diện và

chính xác hơn về tác giả, tác phẩm

1.2.1 Bối cảnh lịch sử đất nước Trung Quốc giai đoạn cận hiện đại.

1.2.1.1 Đất nước Trung Quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Thế kỷ XIX, các nước tư bản phương Tây tăng cường xâm chiếm thị trường thế giới Trung Quốc là một nước lớn và đông dân nhất châu Á, giàu tài nguyên khoáng sản, có truyền thống văn hoá lâu đời, đang đứng trước

nguy cơ trở thành “miếng mồi béo bở” cho các nước đế quốc xâu xé Cuộc

chiến tranh xâm lược do thực dân Anh gây ra từ tháng 6 năm 1840 đến tháng

8 năm 1842 gọi là “Chiến tranh thuốc phiện” Thất bại trong chiến tranh,

chính quyền Mãn Thanh phải ký Hiệp ước Nam Kinh với các điều khoản nặng nề theo yêu cầu của thực dân Anh Đây là mốc dấu mở đầu quá trình biến Trung Quốc từ một nước phong kiến độc lập trở thành một nước nửa thuộc địa, nửa phong kiến Các nước đế quốc lần lượt nhảy vào Trung Quốc: Đức, Anh, Nga, Nhật, Pháp

Từ giữa thế kỷ XIX, nhân dân Trung Quốc đã liên tục nổi dậy đấu tranh chống thực dân, phong kiến: cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc dưới sự lãnh đạo của Hồng Tú Toàn từ 1-1-1851 đến 19-7-1864; cuộc vận động Duy Tân năm 1898 do hai nhà nho yêu nước Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu phát động; phong trào Nghĩa Hoà Đoàn do Lý Hồng Chương lãnh đạo

1.2.1.2 Cách mạng Tân Hợi 1911 và những ảnh hưởng đến sáng tác của Lỗ Tấn.

* Cách mạng Tân Hợi 1911

Sự bành trướng của chủ nghĩa tư bản vào Trung Quốc, một mặt phá vỡ nền kinh tế thủ công nghiệp ở thành thị và kinh tế gia đình của nông dân, mặt khác lại thúc đẩy công thương nghiệp, kích thích sự phát triển của chủ nghĩa

tư bản ở Trung Quốc Giai cấp tư sản Trung Quốc ra đời từ cuối thế kỉ XIX và

đã lớn mạnh lên rất nhiều vào đầu thế kỉ XX Họ bị chèn ép, kìm hãm bởi bọn thực dân và triều đình phong kiến Mãn Thanh Dựa vào các cuộc đấu tranh bền bỉ liên tục của quần chúng nhân dân, giai cấp tư sản Trung Quốc bắt đầu tập hợp lực lượng, thành lập các tổ chức chính trị của mình Tôn Trung Sơn là đại diện ưu tú và là lãnh tụ kiệt xuất của phong trào cách mạng theo khuynh hướng dân chủ tư sản ở Trung Quốc

Ngày 10 - 10 - 1911, Đồng minh hội phát động khởi nghĩa ở Vũ Xương Cuộc khởi nghĩa thắng lợi nhanh chóng rồi lan rộng ra tất cả các tỉnh miền Nam và miền Trung Trung Quốc

Cuối tháng 12 - 1911, Quốc dân đại hội (gồm đại biểu các tỉnh nổ ra cách

mạng) họp ở Nam Kinh, tuyên bố thành lập Trung Hoa Dân quốc và bầu Tôn

Trung Sơn làm Đại Tổng thống, đứng đầu Chính phủ lâm thời Một Hiến pháp lâm thời được thông qua, công nhận quyền bình đẳng và quyền tự do dân chủ của các công dân, nhưng không hề đề cập đến vấn đề ruộng đất của nông dân như đã được ghi trong Cương lĩnh của Đồng minh hội

Cách mạng Tân Hợi là cuộc cách mạng dân chủ tư sản, do những người tri thức cấp tiến trong giai cấp tư sản và tiểu tư sản lãnh đạo, đã lật đổ triều đại Mãn Thanh, chấm dứt chế độ quân chủ chuyên chế tồn tại lâu đời ở Trung Quốc, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển, có ảnh hưởng nhất định đối với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở một số nước châu Á Song, cuộc cách mạng này đã không thủ tiêu thực sự giai cấp phong kiến, không đụng chạm đến các nước đế quốc xâm lược và không giải quyết được vấn đề ruộng đất cho nông dân

* Ảnh hưởng của cách mạng Tân Hợi 1911 đến sáng tác của Lỗ Tấn

Buổi nhận đường của Lỗ Tấn cũng trải qua biết bao gian nan Ông không vừa lòng với cuộc cách mạng tư sản Tân Hợi mà hình tượng Hạ Du trong

“Thuốc” là một biểu tượng Hạ Du dũng cảm, hiên ngang nhưng rất cô đơn, không ai hiểu việc anh làm, kể cả mẹ anh Quần chúng lấy máu anh làm thuốc chữa lao cũng là lẽ đương nhiên Nhưng lúc này, cách mạng giải phóng dân tộc phải là cuộc cách mạng như thế nào thì Lỗ Tấn chưa rõ Ông đang hướng

về cách mạng vô sản Bài tạp văn “Thánh võ” viết năm 1918 ông nhiệt liệt ca

ngợi cách mạng tháng Mười Nga như là “Bình minh của kỉ nguyên mới” Kết

thúc truyện “Thuốc”, ông để cho hai bà mẹ bước qua con đường mòn đến gặp nhau và cùng sững sờ trước vòng hoa trên mộ của người cách mạng Như vậy

là nhà văn vẫn tràn đầy niềm tin vào tiền đồ của cách mạng

1.2.1.3 Phong trào Ngũ Tứ 1919 và những ảnh hưởng đến sáng tác của Lỗ Tấn.

* Phong trào Ngũ Tứ 1919

Thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và sự kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất đã làm bùng nổ một cao trào cách mạng mới ở Trung Quốc, mở đầu bằng phong trào Ngũ Tứ.

Ngày 4 - 5 - 1919, hơn 3000 sinh viên yêu nước ở Bắc Kinh đã đứng lên đấu tranh, phản đối quyết định bất công của các nước đế quốc về việc chuyển giao những đặc quyền của nước Đức ở tỉnh Sơn Đông cho Nhật Bản Phong trào lan rộng khắp 22 tỉnh và 150 thành phố trong cả nước, lôi cuốn đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia, đặc biệt là giai cấp công nhân

Phong trào Ngũ Tứ đã mở đầu cao trào cách mạng chống đế quốc và chống phong kiến ở Trung Quốc Lần đầu tiên, giai cấp công nhân Trung Quốc xuất hiện trên vũ đài chính trị với tư cách là một lực lượng cách mạng độc lập Phong trào Ngũ Tứ đánh dấu bước chuyển của cách mạng Trung Quốc từ cách mạng dân chủ tư sản kiểu cũ sang cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới

Từ sau phong trào Ngũ Tứ, việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Trung Quốc đã phát triển nhanh chóng, sâu rộng Tầng lớp trí thức tiến bộ,

tiêu biểu là Lý Đại Chiêu (Giáo sư Trường Đại học Bắc Kinh), đã tích cực

tuyên truyền, phổ biến chủ nghĩa Mác - Lênin vào Trung Quốc, tạo điều kiện thuận lợi cho sự thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc Năm 1920, một số nhóm cộng sản đã ra đời với sự giúp đỡ của Quốc tế Cộng sản Trên cơ sở các nhóm này, tháng 7 - 1921, Đảng Cộng sản Trung Quốc được thành lập, đánh dấu bước ngoặt quan trọng của cách mạng Trung Quốc Từ đây, giai cấp vô sản Trung Quốc đã có chính đảng của mình để từng bước nắm ngọn cờ lãnh đạo cách mạng

* Ảnh hưởng của phong trào Ngũ Tứ 1919 đến sáng tác của Lỗ Tấn

Lỗ Tấn là một trong những người chủ xướng cuộc vận động Ngũ Tứ (1919-1923) Đó là cuộc vận động đòi độc lập và dân chủ, chống đế quốc và phong kiến mạnh mẽ trên hai mặt trận chính trị và văn hoá Thời cận đại, các cuộc vận động và cải cách thường chỉ quanh quẩn nơi cung đình, mục tiêu đề

ra không triệt để và có tính thoả hiệp, chưa có cuộc vận động nào rộng rãi, mạnh mẽ như Ngũ Tứ Ảnh hưởng của cuộc Cách mạng tháng Mười Nga, của

phong trào Ngũ Tứ đã đánh thức “những con người đang ngủ mê trong nhà

hộp bằng sắt không có cửa sổ và cũng không làm sao phá tung ra được” (Vì sao tôi viết tiểu thuyết - Nam xoang Bắc điệu - Tạp văn) [48, tr 52] Đây là

cuộc vận động làm thay đổi tư tưởng nghệ thuật của Lỗ Tấn

Từ năm 1918, mở màn với tác phẩm Nhật ký người điên viết bằng Bạch

thoại, Lỗ Tấn bắt đầu sáng tác liên tục, cho đến năm 1922 được tất cả 25

truyện, in thành hai tập Gào Thét và Bàng hoàng Ông phủ định toàn diện và

triệt để xã hội cũ, lễ giáo và chế độ phong kiến Ông lôi hết từng loại người

trong xã hội: nông dân, trí thức, sĩ phu… và “kê bệnh” của họ Tuy vậy, ông

vẫn nhìn nhận những mặt tích cực của từng loại người, đặt biệt là đánh giá cao vai trò người lao động, nhìn rõ bản chất tốt đẹp của người lao động so với trí thức tiểu tư sản

1.2.2 Một số yếu tố khác có sự ảnh hưởng đến tư tưởng và quan điểm sáng

tác của Lỗ Tấn.

1.2.2.1 Thuyết tiến hoá của Đac-uyn

Trong giai đoạn Lỗ Tấn học ở trường Khoáng lộ học đường, ông say

mê Thiên diễn luận của Hútx-lây (Huxley): Hútx-lây giải thích sự tiến hoá vũ trụ và vạn vật theo quan điểm của Đác-uyn Quan điểm này ảnh hưởng ở Lỗ

Tấn khá dài (khoảng 20 năm) Được xây dựng dựa trên những kiến thức khoa

học tự nhiên ông học được ở nhà trường, thuyết tiến hoá đã đem lại cho Lỗ Tấn niềm tin vào tương lai, vào tấng lớp thanh niên cứu nước và giải quyết những vấn đề xã hội Trung Quốc Như vậy, quan điểm tiến hoá của Đác-uyn

chuyển sang Lỗ Tấn không đơn thuần là quan điểm sinh vật học “cạnh tranh

bài xích, thích giả sinh tồn” nữa mà nghiêng về xã hội hơn Ông hi vọng lớp

sau bao giờ cũng hoàn toàn hơn lớp trước, tương lai sẽ sáng sủa hơn hiện tại

và lực lượng mới sẽ thay thế lực lượng cũ Từ đó ông ca ngợi sự đổi mới, kêu gọi thanh niên đứng lên phản kháng tình trạng hủ bại, lạc hậu ngàn đời của xã

hội Trung Quốc: “Trên con đường tiến hoá, thế nào cái mới cũng phải thay

thế cái cũ Cho nên cái mới phải vui mừng hớn hở mà tiến lên, cái cũ cũng phải vui mừng hớn hở mà tiến lên, đó là con đường tiến hoá” [48, tr 60]

Khuynh hướng sáng tác thời kỳ này là lãng mạn tích cực Giai đoạn này

ông sáng tác không nhiều, lại toàn bằng cổ văn, tiểu thuyết có Hồn Sparte và

Hoài cựu, mấy bài thơ và hai chuyên luận văn học, đáng chú ý là Bàn về sức mạnh của dòng thơ Mo-ra chủ trương giải phóng con người thoát khỏi sự trói

buộc của thế lực phong kiến Lần đầu tiên trong lịch sử văn học Trung Quốc, ông dịch một số tác phẩm văn nghệ thế giới, giới thiệu những nhà thơ đấu tranh cho tự do như Bai-rơn (Byron), Púts-kin (Puskin), Se-lây (Shelley)… Đây là những nhà thơ lãng mạn gắn cuộc đời mình với sự nghiệp giải phóng dân tộc, nhằm mượn tinh thần phản kháng của họ để thức tỉnh dân tộc

Cách mạng Tân Hợi không đem lại cho xã hội Trung Quốc một sự thay đổi đáng kể nào Lỗ Tấn không khỏi thất vọng và hoài nghi Trước yêu cầu tìm kiếm một con đường thoát cho Trung Quốc, ông đã không ngừng suy xét, phân tích những vấn đề về con người, xã hội, cách mạng ở Trung Quốc Đó là bước chuẩn bị để hình thành một tư tưởng mới

1.2.2.2 Tư tưởng của Ni-sơ.

Nitsơ (Frederic Nietzshe), 1814-1841, là nhà triết học người Đức, chủ

xướng học thuyết về kẻ mạnh (siêu nhân) Theo quan điểm của Nit sơ, văn

minh thế kỷ XIX có hai điều tệ hại: một là cá nhân bị tập thể xoá mờ, hai là

tinh thần vật chất bị vùi lấp Nit sơ đi đến chủ trương “ trọng cá nhân, phi tập

thể, trọng tinh thần, phi vật chất” Quan điểm đó có ảnh hưởng rõ rệt đến

cách nhìn nhận và khai thác các vấn đề xã hội, con người trong tác phẩm của

Lỗ Tấn Mãi đến khi tiếp nhận chủ nghĩa Mác-Lênin, Lỗ Tấn mới dứt bỏ thuyết tiến hoá cũng như chủ nghĩa Nit sơ

1.2.2.3 Học thuyết Mac-xit.

Giai đoạn 1919-1927 là thời kỳ quá độ của Lỗ Tấn từ quan điểm tiến hoá sang quan điểm giai cấp, từ một người dân chủ đến một người cộng sản

Cách mạng tháng Mười Nga đã thức tỉnh người dân Trung Hoa, cũng lay động tâm hồn Lỗ Tấn Ông bước vào giai đoạn chiến đấu, cũng là giai đoạn chuyển mình để khẳng định một lập trường mới Ông bắt đầu viết thường

xuyên, liên tục từ năm 1918 với tác phẩm đầu tay là Nhật ký người điên - phát

súng mở đầu cuộc tấn công vào lễ giáo phong kiến của cuộc cách mạng văn hoá Ngũ Tứ Những sáng tác đầu tiên của Lỗ Tấn đăng trên tờ Tân thanh niên, trong Ban biên tập có Lý Đại Chiêu, một trong những người cộng sản đầu tiên của Trung Quốc, ảnh hưởng của Lý đến tư tưởng của Lỗ Tấn rất rõ,

ông gọi đây là “người bạn cùng trên một chiến tuyến” (bài tựa Thủ Thường

toàn tập - Thủ Thường là bút hiệu của Lý Đại Chiêu) [50, tr 36].

Đây là thời kỳ sáng tạo bộc phát của Lỗ Tấn, toàn bộ những sáng tác mạng tính chất hư cấu, hình tượng như truyện ngắn, thơ, tạp cảm… đều được

ra đời trong thời kỳ này Tác phẩm của ông phối hợp chặt chẽ với cuộc đấu tranh chống phong kiến, đế quốc bấy giờ

Khoảng 1923-1924, sự thống nhất trong hàng ngũ những người hoạt động động văn hoá Ngũ Tứ bị phân hoá, có người thiên tả quyết liệt như Lỗ Tấn, Lý Đại Chiêu, Cù Thu Bạch… có người hữu khuynh ôn hoà, thoả hiệp

như Trần Độc Tú, Hồ Thích, Lâm Ngũ Đường… Nếu trước đây ông “gào

thét” kêu gọi những người “ngủ mê trong cái nhà hộp bằng sắt” thì bây giờ

ông không khỏi cảm thấy “bàng hoàng” Tuy vậy, ông vẫn không ngừng

chiến đấu, đi theo lý tưởng của mình

Tháng 4.1927, Tưởng Giới Thạch ly khai cách mạng, khủng bố Đảng Cộng sản, hàng chục vạn đảng viên bị sát hại Lỗ Tấn rất phẫn nộ mặc dù ông không phải là người đứng trong hàng ngũ đảng Sự thật tàn khốc đó giúp ông thấy rõ tư tưởng tiến hoá phi giai cấp của mình có chỗ không ổn, ông giác ngộ quan điểm giai cấp của chủ nghĩa Mac Lê nin, tự nguyện và dứt khoát đứng

về phía cách mạng vô sản

Giai đoạn này, các tập đoàn phản động mọc lên như nấm, Lỗ Tấn đấu tranh bằng những bài văn xuôi và tạp văn với nội dung chiến đấu rất mạnh

mẽ Ông còn viết cho nhiều báo như Tân thanh niên, Ngữ Ty xã, Mãng

Nguyên xã… Tập truyện lịch sử Chuyện cũ viết lại hoàn thành trong thời gian

này Dưới ngòi bút điêu luyện của Lỗ Tấn, hương vị cổ và màu sắc thời sự được kết hợp nhuần nhuyễn, mạng đậm tính chiến đấu sâu sắc, và đã mở đầu cho trường phái viết lại chuyện cũ rất phát triển trên lịch sử văn học hiện đại Trung Quốc

Sáng tác chủ yếu của Lỗ Tấn giai đoạn này là tạp văn (9 tập), lên án chính quyền phản động Tưởng Giới Thạch, công kích văn nghệ phản động Ông ra sức học tập lý luận văn nghệ mới, cộng với những kinh nghiệm sáng tác phong phú cũng như tri thức uyên bác vốn có của mình về văn học trong

và ngoài nước, Lỗ Tấn đã xây dựng cho mình tư tưởng văn nghệ vô sản Ông quán triệt tư tưởng văn nghệ là vũ khí đấu tranh giai cấp, nhà văn phải đấu tranh cho hiện tại để xây dựng nền văn học vô sản tương lai Chính trong những năm đấu tranh này, Lỗ Tấn đã trở thành một chiến sĩ cách mạng, một nhà văn vô sản

Nhìn lại con đường tư tưởng của mình, Lỗ Tấn nói: “Thoạt đầu chỉ là

căm giận cái giai cấp quen thuộc ấy, không mảy may thiếc thương sự diệt vong của nó, về sau, so bài học của sự thật mà thấy rằng, duy chỉ có giai cấp

vô sản đang trưởng thành mới có tương lai” [55, tr 43] Ông đã thấy quan hệ

mật thiết không gì tách rời được giữa văn học và sự nghiệp của giai cấp vô sản, thể hiện được tính đảng cao độ trong tư tưởng văn nghệ của mình Trong

Đại hội thành lập Liên minh các nhà văn cánh tả (Tả Liên) Lỗ Tấn nói: “Văn

học vô sản là một cánh quân của cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp vô sản

Nó trưởng thành theo sự trưởng thành của thế lực xã hội của giai cấp vô sản”

[55, tr 45]

Năm 1931 là năm đen tối nhất, bọn Quốc dân đảng đã cầm tù và giết chết hàng loạt những nhà văn vô sản Vô cùng căm phẫn, Lỗ Tấn đã mãnh liệt tố cáo bọn đao phủ, đồng thời nhiệt tình cổ vũ ý chí đấu tranh của những nhà

văn cánh tả Ông cho rằng lúc bấy giờ ở Trung Quốc, cuộc vận động văn nghệ cách mạng vô sản thực ra là cuộc vận động văn nghệ duy nhất:

“Vì đó là cái mầm non giữa cánh đồng hoang, ngoài ra Trung Quốc

không còn có loại văn nghệ nào khác Những người gọi là nhà văn nghệ của giai cấp thống trị thì đã mục nát đến nỗi cả những tác phẩm gọi là nghệ thuật

vị nghệ thuật và đồi phế cũng không thể ra đời được Hiện nay để chống lại văn nghệ cánh tả, chỉ còn cách vu cáo, nói xấu, truy bức, bỏ tù và giết hại Và đối lập với các nhà văn cánh tả cũng chỉ có bọn lưu manh, mật thám, chó săn

và đao phủ mà thôi Thế nhưng trên thực tế cái thứ văn nghệ tốt nhất dùng bằng đao ấy, lại chứng tỏ rằng các nhà văn cánh tả đang cùng chịu một số phận với người vô sản bị áp bức, bị giết hại và chỉ có văn nghệ, cánh tả hiện đang cũng chịu nạn với người vô sản, tương lai tất nhiên sẽ vùng dậy với người vô sản” [55, tr 51].

Qua những lời căm phẫn và ca ngợi trên, có thể thấy tính đảng trong tư tưởng văn nghệ Lỗ Tấn Tính đảng đó càng biểu hiện rõ trong những cuộc đấu tranh trên hai mặt trận: đấu tranh với quan điểm tư sản phản động cùng chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh và phê phán bệnh công thức giáo điều Và chính qua những cuộc đấu tranh với quan điểm đó, nhất là qua những cuộc đấu tranh với quan điểm văn nghệ tư sản, tính đảng trong tư tưởng văn nghệ của ông được rèn luyện và nâng cao

1.2.2.4 Dấu ấn của quê hương và gia đình trong các sáng tác của Lỗ Tấn

Trong tác phẩm của mình, Lỗ Tấn thường hay nhắc đến thành S., S chính

là Shaoxing, viết tắt phiên âm chữ Thiệu Hưng Phủ Thiệu Hưng thuộc tỉnh Chiết Giang, là một tỉnh miền duyên hải đông nam Trung Quốc, tỉnh lỵ là Hàng Châu

Thiệu Hưng vốn là một ngôi thành cổ, trên bờ nam sông Tiền Đường (là

nơi Thúy Kiều trầm mình tự vẫn trong Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm tài nhân - được Nguyễn du dựa vào cốt truyện khi sáng tác Truyện Kiều), phía

Tây sông Tào Nga, xa xa là dãy núi Cối Kê trùng điệp Thiệu Hưng có nhiều

cảnh đẹp, núi Ngọc Long có đài Việt Vương, khe Nhược Gia nơi Lý Bạch từng ngồi câu cá làm thơ, gò Vũ Lăng, lầu Khoái Các, cố cư của Lục Du - nhà

thơ yêu nước thời Tống Thiệu Hưng có đặc sản là loại rượu ngon “Nữ nhi

hồng” nổi tiếng (vì vậy mà người Thiệu Hưng thường nói vui là mình có hai điều đáng tự hào là rượu nữ nhi hồng và … Lỗ Tấn) [49, tr 37].

Cũng nên nhắc qua về quê ngoại của ông là ngôi làng An Kiều (trong

truyện ngắn Hát tuồng ngày rước thần, tác giả đổi thành Bình Kiều), cũng

thuộc phủ Thiệu Hưng, gần miền biển, một ngôi làng nhỏ, hơn 30 nóc nhà, toàn người họ Lỗ

Lỗ Tấn tên là Chu Thụ Nhân, tên chữ Dự Tài, sinh ngày 25.9.1881, xuất thân trong một gia đình đại sĩ phu đã sa sút, ông lớn lên, được nuôi dưỡng

trong không gian làng quê hai họ nội ngoại (nội Thiệu Hưng, ngoại An Kiều)

Những kỷ niệm thời thơ ấu để lại trong tâm trí ông những cảm nghĩ tốt đẹp và ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển tư tưởng của ông sau này

Cha ông tên là Chu Phượng Nghi, tính tình nghiêm khắc, đỗ tú tài nhưng không ra làm quan Năm Lỗ Tấn 13 tuổi thì cha ông bị bệnh mất Cha ông là

người có tư tưởng mới, từng mong mỏi con mình “một đứa sang Tây, một

đứa sang Nhật học”, thời bấy giờ người ta trọng khoa danh, nghĩ được như

thế đã là tiến bộ lắm Chắc điều mong mỏi của cha ông sau này có ảnh hưởng đến quyết định của Lỗ Tấn khi phải chọn một con đường đi

Người cũng có nhiều ảnh hưởng đến tư tưởng của Lỗ Tấn là mẹ ông Bà tên là Lỗ Thụy, con một vị cử nhân đời Thanh, tính hiền lành, nhân hậu, dễ tiếp thu tư tưởng mới: không bó chân, cắt tóc ngắn, đi giày trắng, không mê tín dị đoan, giàu nghị lực, hiểu thời thế, trọng chính nghĩa, tán thành những

việc Lỗ Tấn làm, ngay cả khi chính quyền phản động cho ông là “học phỉ”

Xuất thân trong một gia đình như thế, Lỗ Tấn vĩ đại ở chỗ, không để cho những thói hư tật xấu của xã hội phong kiến tiêm nhiễm vào mình, mà trái lại ông luôn đứng về phía những người bất hạnh, vạch trần cái giả dối, thối nát

của giai cấp mình Nói như Cù Thu Bạch: “Lỗ Tấn là Remus được thú rừng

cho bú sữa nuôi lớn lên, là nghịch tử của xã hội tông pháp phong kiến, là kẻ phản bội của giai cấp thân sĩ… Ông theo con đường riệng của ông mà trở lại với thú rừng.” [47, tr 49].

Thời thơ ấu, Lỗ Tấn học ở ngôi trường tư thục quê nhà mang tên trường Tam Vị Ông thông minh, đọc nhiều sách, xem hát tuồng, tranh dân gian, thích vẽ… nên thị hiếu văn nghệ của ông hình thành sớm Mặt khác, do gia đình sa sút, ông có điều kiện đi lại với con em nhân dân lao động, tư tưởng văn nghệ của ông sau này không thay đổi chính là vì từ nhỏ ông đã gần gũi với nhân dân

1.2.2.5 Một số nhân vật có ảnh hưởng đến sáng tác của Lỗ Tấn.

Tấn: “ Về phía nữ giới, họ vốn là không có tội, mà bây giờ phải hi sinh vì tập

quán cũ” [48, tr 78] Như vậy, cả Lỗ Tấn và Chu An đã “ hi sinh một đời”

cho dù họ không hề có tình yêu! Chính từ bi kịch của gia đình mình, Lỗ Tấn

đã viết rất nhiều bài bênh vực quyền lợi của phụ nữ, và ông không ly hôn vì không muốn đẩy Chu An đến bước đường cùng Lỗ Tấn đã thấm thía sự áp chế của lễ giáo phong kiến đối với con người, ông quyết tâm đoạn tuyệt với truyền thống cổ hủ Ông chống lại lễ giáo phong kiến một cách quyết liệt và “

đấu tranh không tuyệt vọng” với số phận Văn phong lạnh lùng, phẫn khích,

châm biếm của Lỗ Tấn có liên quan ít nhiều đến hôn nhân đau buồn của ông Chu An và Lỗ Tấn, hai sinh mệnh khắc nhau như nước với lửa mà phải buộc lại với nhau, nỗi bất hoà ngày một lớn đã biến thành những câu chữ thâm trầm Mặc dù sau này Lỗ Tấn đã gặp ý trung nhân là Hứa Quảng Bình, nhưng

thực chất, chính Chu An lại là người có ảnh hưởng lớn hơn đến Lỗ Tấn, vì

nếu Lỗ Tấn đầu đời đã gặp ngay “ vầng trăng” Hứa Quảng Bình và sống trong hạnh phúc, có lẽ văn phong của ông đã mang một màu sắc khác “ Con

ốc sên lặng lẽ bò ở sau vườn” ấy đã gắn chặt lấy cuộc đời thăng trầm của Lỗ

Tấn!

* Cù Thu Bạch

Tháng 10 năm 1927, do có nguy cơ bị ám hại, Lỗ Tấn rời Quảng Châu đến Thượng Hải và ở đó đến khi mất Ông tập trung lãnh đạo phong trào văn

học vô sản, đứng ra chủ trì Liên minh các nhà văn cánh tả (Tả liên), cùng

chiến đấu bên Cù Thu Bạch, Mao Thuẫn Tình bạn giữa ông với người cộng sản ưu tú Cù Thu Bạch đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm khảm ông, có ảnh hưởng rõ rệt đến chí hướng và sự nghiệp sáng tác Trong nhà ông có hòm quần áo của Cù Thu Bạch để lại khi đi vào khu Xôviêt và trên đường đi đã bị bọn Tưởng Giới Thạch sát hại Chính người Tổng Bí thư Đảng cộng sản ấy, chứ không phải ai khác, đã giúp đỡ Lỗ Tấn trở thành nhà văn có tư tưởng cộng sản Cù Thu Bạch là nhân vật đại diện kiệt xuất trong nghiên cứu Lỗ Tấn của phái thực tế Macxit, ông đã giải thích diễn biến và quá trình phát triển tư tưởng của Lỗ Tấn bằng các hệ thống, các hình thức ngôn ngữ của chủ

nghĩa Mac (chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo nhất, tinh thần chiến đấu dẻo dai,

chống lại chủ nghĩa tự do, tinh thần chống giả dối) Ông đã khẳng định địa vị

của Lỗ Tấn trong lịch sử đấu tranh tư tưởng: “ Chúng ta cần phải học tập,

cùng tiến bước với Lỗ Tấn” [34, tr 61].

* Thu Cận

Nữ chiến sĩ cách mạng Thu Cận (1875-1907), là người cùng quê Thiệu

Hưng với Lỗ Tấn Bà đi du học ở Nhật Bản về, tham gia “Quang phục hội” (tiền thân của Quốc dân đảng do Tôn Trung Sơn đứng đầu, sau này lãnh đạo cách mạng Tân Hợi) Bà đã sáng lập tờ “ Trung Quốc nữ báo” phát động

phong trào phụ nữ đấu tranh chống phong kiến Bà bị hành quyết năm 32 tuổi

Lỗ Tấn viết “ Thuốc” là để kỷ niệm Thu Cận Nhân vật người chiến sĩ cách

mạng Hạ Du chính là hình ảnh của Thu Cận: Hạ đối với Thu, Du đối với Cận, đều là tên của hai loại ngọc sáng Ngay địa điểm “ Cổ Đình Khẩu” được nhắc đến trong “ Thuốc” chính là Cổ Hiên Đình Khẩu, ở nội thành Thiệu Hưng, nơi Thu Cận bị hành quyết cùng nhiều đồng chí năm 1907 Các nhà nghiên cứu cho rằng, Lỗ Tấn đã dùng một số sự việc có thật trong cuộc đời hoạt động của Thu Cận để viết “ Thuốc”.

1.3 Niên biểu văn học của Lỗ Tấn.

1881 (1 tuổi)

Sinh ngày 25 tháng 09 năm 1881 tại thành Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, trong một gia đình đại sĩ phu họ Chu đang trên đà suy tàn

1896 (16 tuổi)

Bắt đầu ghi nhật ký đến khoảng năm 1902 thì tạm dừng Những trang nhật

ký này hiện nay chưa tìm ra

1898 (18 tuổi)

- Tháng 5, đến Nam Kinh thi vào trường Giang Nam thủy sư học đường

1900 (20 tuổi)

- Học ở Khoáng Lộ học đường thuộc Giang Nam thuỷ sư học đường

- Làm một số bài thơ cổ: Biệt chư đệ, Canh Tý tống táo tức sự

1901(21 tuổi)

- Tiếp tục học ở Khoáng Lộ học đường

- Viết một số bài thơ cổ như: Tích hoa tứ luật và Tế thư thần văn.

- Tháng 7 nhận lời mời của Hứa Thọ Thường viết bài thơ cho tạp chí Chiết

Giang Triều như Hồn Spactơ (Spart) và Trung Quốc địa chất lược luật.

- Ngoài ra còn dịch một số tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Du lịch cung

trăng, Du lịch dưới đất của Jules Verne, và cộng tác với Cố Lang viết cuốn Trung Quốc khoáng sản chi.

1907 (27 tuổi)

Tháng 12, đăng trên số khai trương tờ Hà Nam một tiểu luận về khoa học

Nhân gian chi lịch sử, ký tên Linh Phi.

1908 (28 tuổi)

Tiếp tục viết bài cho tạp chí Hà Nam, các bài Bàn về sức mạnh của thơ

Mo - Ra, Khoa học sử giáo thiên, Văn hoá thiên chí luận.

1909 (29 tuổi)

- Tháng 3, xuất bản ở Đông Kinh tập một cuốn Vực ngoại tiểu thuyết tập,

chuyên dịch giới thiệu văn học Nga và văn học các dân tộc nhược tiểu Đông Âu

- Tháng 8 xuất bản tập hai cuốn sách trên Cũng trong tháng này về nước làm giáo viên ở trường Sư phạm Hàng Châu

1910 (30 tuổi)

Sưu tập những tiểu thuyết cổ thành tập Cổ tiểu thuyết câu trầm, biên soạn cuốn Hội kê quần cố sự tạp tập.

- Tháng 6, bắt đầu giảng Mỹ thuật lược luận ở hội giảng mùa hè của Bộ giáo dục.

Tháng 7, làm 3 bài thơ Khốc Phạm Ái Nông

1913 (33 tuổi)

Tháng 10, hiệu đính Kê Khang tập.

1918 (38 tuổi)

- Tháng 4, lần đầu tiên dùng bút danh Lỗ Tấn viết truyện ngắn Nhật ký

người điên, đăng trên tạp chí Tân Thanh niên Đăng những bài thơ mới: Mộng, Thần yêu đương, Hoa đào ký tên Đường Sĩ.

- Bắt đầu những bài tạp văn trên mục Tùy cảm của Tân thanh niên

- Cuối năm viết Khổng Ất Kỷ, đăng trên Tân thanh niên.

1919 (39 tuổi)

Tháng 4, viết truyện Thuốc, đăng trên Tân thanh niên.

1920 (40 tuổi)

- Tháng 6 viết Ngày mai đăng trên Tân thanh niên

Tháng 7, viết Mẩu chuyện nhỏ đăng trên Thần báo Bắc Kinh.

Tháng 10 viết Câu truyện cái đầu tóc đăng trên Học đăng, Sóng gió đăng

trên Tân thanh niên

- Bắt đầu từ mùa thu, làm giảng sư tại Đại học Bắc Kinh và Cao đẳng Sư phạm Bắc Kinh

1921 (41 tuổi)

- Tháng 1, viết Cố hương đăng trên Tân thanh niên.

- Tháng 12, tổng cộng 9 kỳ, AQ Chính truyện trên Thần báo Bắc Kinh.

1922 (42 tuổi)

- Tháng 1, dịch và viết tựa cuốn E-rô-sen-cô đồng thoại tập của Nga.

- Tháng 6, viết Tết Đoan Ngọ đăng trên Tiểu thuyết nguyệt báo, Ánh sáng

trắng trên Đông phương tạp chí.

- Tháng 10, viết Thỏ và mèo đăng trên Thần báo Bắc Kinh, Kịch vui về

đàn vịt đăng trên Phụ nữ tạp chí, Hát tuồng ngày rước thần đăng trên Tiểu

thuyết Nguyệt báo

- Tháng 11, viết Bất chu sơn (sau đổi thành Vá trời)

- Tháng 12, tập hợp 15 truyện từ Nhật ký người điên đến Vá trời thành

Gào thét.

1923 (43 tuổi)

- Tháng 6, dịch Hiện đại Nhật Bản tiểu thuyết tập và xuất bản.

- Tháng 8, Gào thét được Tân triều xã ở Bắc Kinh ấn hành.

- Tháng 12, Trung Quốc tiểu thuyết sử lược tập thượng do Tân triều xã ở

Bắc Kinh ấn hành

1924 (44 tuổi)

Tháng 2, viết Lễ cầu phúc đăng trên Đông Phương tạp chí, Trong quán

rượu đăng trên tiểu thuyết nguyệt báo.

- Tháng 3, viết Hạnh phúc gia đình đăng trên Phụ nữ tạp chí, Miếng xà

phòng đăng trên Thần báo.

- Tháng 6, viết lời tựa Kê Khang tập, Trung Quốc tiểu thuyết sử lược tập

hạ do Tân triều xã tiếp tục ấn hành.

- Tháng 10, dịch tập tiểu luận văn nghệ Tượng trưng khổ não của trù

Xuyên Bạch Thôn người Nhật, do Tân triều xã ấn hành

1925 (45 tuổi)

- Tháng 2, viết Đèn sáng mãi

- Tháng 3, viết Thị chúng, đăng trên Ngữ ti.

- Tháng 4, sáng lập tuần san Mãng nguyên.

- Tháng 5, viết Cao phu tử đăng trên Ngữ ti.

- Tháng 8, tham gia phong trào đấu tranh của sinh viên Đại học Sư phạm Bắc Kinh

- Tháng 10, viết Người cô độc và Tiếc thương những ngày đã mất.

- Tháng 11, viết Anh em đăng trên Mãng nguyên bán nguyệt san, Ly hôn

đăng trên Ngữ ti Tập hợp những bài tạp văn từ năm 1918 - 1924 thành lập

Nhiệt phong (Gió nóng), do Bắc Tân thư cục ở Bắc Kinh ấn hành.

(Tất cả những truyện ngắn trong 2 năm 1924 - 1925 sau này tập hợp trong

Bàng hoàng)

1926 (46 tuổi)

- Tháng 6, tập Tạp văn Hoa cái được Bắc Tân thư cục xuất bản.

- Tháng 8, Tiểu thuyết cựu văn sao, tập tư liệu sưu tầm và chỉnh lý do Bắc

Tân thư cục xuất bản

- Rời Bắc Kinh đi Hạ Môn làm giáo sư văn khoa ở Đại học Hạ Môn

- Tháng 9, viết Luyện kiếm, đăng trên Mãng nguyên bán nguyệt san.

- Tháng 12, viết Lên trăng đăng trên Mãng nguyên bán nguyệt san.

1927 (47 tuổi)

- Tháng 1, đến Quảng Châu làm chủ nhiệm khoa văn và chủ nhiệm giáo

dục của Đại học Trung Sơn Tập tạp văn Hoa cái tập tục biên do Bắc Tân thư

cục xuất bản

- Tháng 3, tập Tạp văn Phần (Nấm mồ) do Vị danh xã xuất bản.

- Tháng 4, Tưởng Giới Thạch khủng bố Cộng sản, Lỗ Tấn tham gia hội nghị khẩn cấp nhằm cứu giúp những sinh viên bị bắt nhưng vô hiệu, ông phẫn

nộ kiên quyết từ chức

- Tháng 7, tập thơ văn xuôi Dã thảo (Cỏ dại) do Bắc Tân thư cục ấn hành.

- Tháng 8, biên soạn Đường Tống truyền kỳ tập.

- Tháng 9, rời Quảng Châu đi Thượng Hải

1928 (48 tuổi)

- Tháng 9, tập hồi ký Những cánh hoa tàn do Bắc Tân thư cục xuất bản.

- Tháng 10, tập tạp văn Nhi dĩ (Mà thôi) do Bắc Tân thư cục xuất bản.

1929 (49 tuổi)

- Tháng 2, dịch Mấy vấn đề của nền văn học mới hiện nay của Phiến

Thượng Thân do Đại gia thư phụ xuất bản

- Tháng 6, chủ trì công tác của tủ sách Lý luận khoa học về nghệ thuật

1930 (50 tuổi)

- Tháng 3, Liên minh các nhà văn cánh tả (Tả Liên) ra đời

- Tháng 8, dịch từ tiếng Nhật tiểu thuyết Tháng Mười của Liên Xô, do

Thần Châu quốc quang xã xuất bản

1931 (51 tuổi)

- Tháng 4, viết bài Văn học cách mạng vô sản Trung Quốc và những giọt

máu tiền phong đăng trên tập san Tiền tiên do Tả Liên bí mật xuất bản Nhận

lời mời của một người bạn Mỹ đang ở Trung Quốc, viết bài Hiện trạng giới

văn nghệ của nước Trung Quốc đen tối đăng trên tạp chí Quần chúng mới ở

Mỹ

1932 (52 tuổi)

- Tháng 4, tập hợp những bài tập văn từ 1927 - 1928 thành Tam Nhàn tập

do Bắc Tân thư cục ấn hành, những bài từ 1930 - 1931 thành Nhị tâm (Hai

lòng) tập do Hợp chúng thư điếm ấn hành.

- Tháng 9, biên dịch tác phẩm của 20 nhà văn Liên Xô thành 2 tập là Thụ

cầm và Công việc trong một ngày.

1933 (53 tuổi)

- Tháng 3, Lỗ Tấn tự tuyển do Thiên mã thư điếm xuất bản.

- Tháng 7, tập hợp các bài viết từ tháng 1-5 thành tập Ngụy tự do thư (Viết

tự do giả) do Thanh quan thư cục xuất bản

1934 (54 tuổi)

- Tháng 2, tập hợp những bài viết từ 1932 - 1933 thành Nam xoang Bắc

điệu (Giọng Nam đá giọng Bắc) do Đồng văn thư điếm ấn hành.

- Tháng 10, tập hợp tạp văn từ tháng 6-11 năm 1933 thành Chuẩn phong

nguyệt đàn (Cho bàn gió trăng) do Hưng trung thư cục ấn hành.

1935 (55 tuổi)

- Tháng 2, dịch từ tiếng Nhật Những linh hồn chết của Gogol.

- Tháng 3, dịch tập Đồng thoại nga của Gorky Dịch từ tiếng Đức truyện

sự tân biên (Chuyện cũ viết lại).

- Hoa biên văn học (Văn học viền hoa) - tập bình luận ngắn cũng được ấn

hành

- Thả giới đình tạp văn tập hợp những bài viết từ 1933 - 1934 Và Thả giới

đình tạp văn nhị tập (trước khi qua đời chưa xuất bản).

1936 (56 tuổi)

Vì làm việc quá sức, mắc bệnh lao, Lỗ Tấn đã qua đời ngày 19 tháng 10 tại nhà số 9 phố Đại Lục Tân Thôn, Thượng Hải, hưởng thọ 56 tuổi

Những tác phẩm sau ngày ông qua đời tiếp tục được xuất bản có:

- Thả giới đình tạp văn mạc biên - tập tạp văn.

- Lỗ Tấn thư giản - 800 bức thư (tính theo nhật ký của ông là có đến

Chương 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN “ THUỐC”

CỦA NHÀ VĂN LỖ TẤN TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG HIỆN NAY

2.1 Vị trí, vai trò của nhà văn Lỗ Tấn và truyện ngắn “ Thuốc” trong

nhà trường trung học phổ thông hiện nay.

2.1.1 Vị trí, vai trò của nhà văn Lỗ Tấn trong nhà trường trung học phổ

thông hiện nay

Ở Việt Nam, trước sau như một, di sản Lỗ Tấn vẫn được trân trọng Ngay khi Trung Quốc tiến hành cách mạng văn hóa thì tác phẩm của Lỗ Tấn vẫn được giảng dạy ở trường phổ thông Việt Nam, bên cạnh thơ Lý Bạch, Đỗ Phủ, tiểu thuyết Tam quốc Các tập truyện ngắn của ông vẫn được in đi in lại nhiều lần Và điều đáng lưu ý nhất là ở chỗ thi pháp Lỗ Tấn được coi như thi pháp của một nhà văn cách mạng hiện đại phương Đông và được nhiều nhà văn tâm đắc Có thể dẫn ra đây một số nhận xét đầy tâm huyết của một vài nhà văn Việt Nam:

Nguyễn Tuân trong bài “Truyện ngắn Lỗ Tấn và phim truyện Trung Hoa”

đã có những nhận xét sâu sắc về truyện “Thuốc”, và ông nhắc đến “Mồ anh

hoa nở” của nhà thơ Thanh Hải của Việt Nam, coi đó là lời giải đáp câu hỏi

“Thế này là thế nào?” của bà mẹ nhà cách mạng Hạ Du khi bỗng thấy xuất

hiện một vòng hoa trên mộ đứa con bị xử chém

Ông viết: “Có một số truyện rất đúc của Lỗ Tấn có thể gợi đến không khí

truyện dài, nó tiềm tàng một sinh lực đòi hỏi sự phát triển Dưới một hình thức khiêm tốn nhưng bừng bừng nhiên lượng, dưới cái danh từ nhẹ nhõm

“Truyện ngắn”, tiếng nói của Lỗ Tấn có sức dội tới và kích động những bộ môn nghệ thuật khác Có lẽ đây cũng là một cái chuẩn nếu không làm một dấu hiệu để nhận chân những thiên tài văn nghệ” [47, tr 55].

Nhà văn Anh Đức cũng có những nhận xét tâm huyết về Lỗ Tấn Ông nói

đến bản lĩnh tự kiềm chế của nhà văn Ông viết: “Thoạt tiên, đọc truyện Lỗ

Tấn, ta rất dễ có cảm giác ông lạnh lùng, thản nhiên trước những cảnh nát lòng do chính ông phơi bày Sự thật lòng ông nào có thế, lòng vô cùng đau đớn, chẳng qua ông dằn nén, giấu ém, cất biến những xúc động chủ quan” Văn chương vốn mang những nét đặc thù khác hẳn các lĩnh vực tư duy thuộc kiến trúc thượng tầng chính là ở chỗ khi làm ra nó anh phải giấu mình Vì cái

nó cần là sức mạnh mang tính thuyết phục tự giác, bằng lý lẽ của con tim chứ không phải của khối óc” [47, tr 58].

Đó là một nhận xét tâm huyết, khiến ta nghĩ đến ý kiến của một nhà

nghiên cứu Trung Quốc, ví Lỗ Tấn như “cái phích nước nóng” trong thì sôi

sục, ngoài thì lạnh băng

Chỉ chừng ấy cũng đủ để khẳng định vinh quang của một nhà văn khi tác phẩm của ông không phải được đọc trực tiếp mà qua một chuyển ngữ Bấy nhiêu cũng đủ để khẳng định Lỗ Tấn là nhà văn được yêu mến và trân trọng ở Việt Nam và trong nhà trường Việt Nam

Trên thế giới đã hình thành một đội ngũ các nhà nghiên cứu Lỗ Tấn, đông đảo chưa từng thấy so với bất cứ nhà văn hiện đại nào Nhà tư tưởng và văn học lớn Lỗ Tấn đã không thể bị phủ nhận hay lãng quên Đó cũng là nền tảng để việc nghiên cứu Lỗ Tấn tiếp tục tồn tại và phát triển Chỉ khi nhà nghiên cứu Lỗ Tấn thực sự bước vào quá trình tìm tòi tư tưởng như Lỗ Tấn, chúng ta mới có thể theo những biến đổi không ngừng của xã hội để cảm nhận, suy ngẫm và nghiên cứu tác phẩm của ông, sử dụng nhu cầu phát triển

tư tưởng xã hội hiện thực để soi rọi tác phẩm của ông ở từng giai đoạn khác nhau Trong đó, bất kỳ học thuyết phương Tây nào cũng khó mà thay thế Lỗ Tấn, bất kỳ học thuyết tư tưởng cổ đại nào của Trung Quốc cũng không thể thay thế được Lỗ Tấn Lỗ Tấn vừa thể hiện truyền thống văn hoá mới của Trung Quốc hiện đại, đồng thời cũng là truyền thống văn hoá mới khác với

các phái văn hoá khác Như ông nói “Người chết chỉ chết thật khi họ chết ở

trong lòng người sống” Với chúng ta, tư tưởng của ông, tác phẩm của ông là

bất tử

2.1.2 Vị trí, vai trò của truyện ngắn “ Thuốc” trong nhà trường trung học

phổ thông hiện nay.

Giáo sư Lương Duy Thứ đã viết: “ Chúng tôi chủ trương đưa “Thuốc” vào giảng dạy ở trung học phổ thông, ngoài lý do vì ngắn, có thể giúp học sinh tiếp xúc với chỉnh thể văn bản nghệ thuật, mà còn vì tác phẩm thể hiện đầy đủ quan niệm văn chương và phong cách sáng tác của Lỗ Tấn”, như nhà

văn Mỹ Edgar Snow nói: “Thuốc cũng giống như hàng loạt tác phẩm khác

của Lỗ Tấn, đã miêu tả một nỗi bi ai mang màu sắc triết lí, đó là người Trung Quốc vì dốt nát, ngu muội mà thất bại và lâm vào tình thế thất vọng” [47, tr

64]

Trong cuộc đời mình, Lỗ Tấn đã đổi nghề nhiều lần Trước khi làm văn nghệ, ông làm nghề y Sở dĩ có lần đổi nghề cuối cùng này là bởi ông nhận ra rằng chữa bệnh cho đồng bào về thể xác còn chưa quan trọng bằng chữa bệnh tinh thần “Thuốc” là một truyện ngắn thể hiện rõ quan niệm về văn chương của Lỗ Tấn Thực hiện sứ mệnh đó nhưng văn chương vẫn là văn chương, chứ không thể là đơn thuốc Chỗ xuất phát của văn chương là tâm hồn người viết, chỗ đến của văn chương là tâm hồn người đọc Văn chương tác động vào tâm hồn người đọc bằng sự gợi ý, bằng đường dây liên tưởng, khiến người đọc phải suy tư trăn trở Đó chính là tác dụng thanh lọc tâm hồn của văn chương “Thuốc” là tâm huyết của nhà văn, là kết quả của bao năm suy tư trăn

trở xung quanh câu hỏi: “Liệt căn tính của quốc dân Trung Hoa là gì?”

Tiêu đề của truyện được cân nhắc cẩn thận thấu đáo, có nhiều tầng nghĩa Nghĩa trực tiếp, nghĩa đen là câu chuyện mua máu người làm thuốc chữa bệnh lao Cốt truyện thật đơn giản Một buổi sáng có người tử tù bị chém, bố mẹ của thằng bé bị ho lao dồn tiền của dành dụm đưa cho tên đao phủ để mua một cái bánh bao tẩm máu người tử tù, đem về nướng cho con ăn Thằng bé vẫn không khỏi bệnh rồi chết Đến tiết thanh minh, hai bà mẹ: mẹ người tử tù và mẹ của thằng bé, đi thăm mộ con, gặp nhau trên nghĩa địa Trước nỗi đau mất con, họ bắt đầu có sự thông cảm, bước qua con đường mòn

cố hữu ngăn cách nghĩa địa của người chết chém và nghĩa địa của người chết bệnh, đến an ủi nhau Như vậy, đây là câu chuyện mua thuốc và uống thuốc Một phương thuốc cổ quái, tanh mùi máu của người Trung Quốc mê tín và lạc hậu, sống trong một đất nước tù đọng.

Lỗ Tấn từng nói: “Người Trung Quốc đang ngủ say trong một cái nhà

hộp bằng sắt, không có cửa sổ” Nếu không tìm cách đánh thức họ dậy thì

chẳng bao lâu nữa họ sẽ chết ngạt Và đó chính là sứ mệnh của văn chương Văn chương phải truyền đến cho những con người u mê tăm tối kia một sự day dứt, một sự trăn trở, khiến cho họ phải suy nghĩ về địa vị đích thực của mình Chính Mac đã từng nói rằng, bản thân sự nghèo khổ không dẫn đến cách mạng, phải thêm vào đó ý thức về sự nghèo khổ [12, tr 78] Nhưng muốn bước qua ngưỡng cửa của sự giác ngộ thì cũng phải trả giá Buổi nhận đường bao giờ cũng gian nan Chính những người cách mạng đã giúp quần chúng giảm phần nào cái giá phải trả Cùng lúc sáng tác truyện “Thuốc”, Lỗ

Tấn viết bài tạp văn “Ngày nay chúng ta làm cha như thế nào? ” Trong đó

ông lên án chế độ gia trưởng nặng nề của Trung Quốc và đặt ra vấn đề phải để cho thế hệ trẻ có quyền độc lập suy nghĩ Chính bố mẹ thằng bé bị bệnh lao đã

áp đặt cho nó một phương thuốc quái quỷ mà họ trân trọng như một liều thuốc thần Rồi cả đám người thường xuyên đến quán trà cũng sai lầm một cách ngây thơ như vậy Nghiêm trọng hơn, ông bác người tử tù đã tố giác đứa cháu làm cách mạng mà vẫn cho mình là đúng, là trọn với lương tâm của một công dân Như vậy, truyện có một tầng nghĩa thứ hai: Đây là thuốc độc, mọi người phải giác ngộ ra rằng cái gọi là thuốc chữa bệnh xưa nay vốn là thuốc độc

Liều thuốc độc ấy được pha chế bằng máu của người cách mạng Một người cách mạng dũng cảm, hiên ngang, xả thân vì nghĩa, đổ máu cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Nhưng quần chúng lại dửng dưng, mua máu họ để chữa bệnh, chẳng khác gì mua máu súc vật Sự trớ trêu này gợi cho người đọc nhiều liên tưởng Nó đặt ra một câu hỏi, bắt người ta phải trăn trở tìm câu trả

lời Vì đâu quần chúng mê muội như vậy? Vì đâu người cách mạng lại cô đơn như vậy? Trong bài tạp văn “Cát”, Lỗ Tấn đã nói đến bệnh trạng rã rời của quốc dân, chẳng khác gì đĩa cát, rã rời đến mức cái tay không cảm thông với nỗi đau của cái chân Tên truyện do đó có một tầng nghĩa thứ ba: phải tìm một phương thuốc làm cho quần chúng hiểu cách mạng và làm cho người cách mạng không xa rời quần chúng.

Hiểu được lớp nghĩa thứ ba này chính là tiếp cận được tư tưởng chủ đề của tác phẩm Đó là: đâu là phương thuốc chữa bệnh rã rời, dửng dưng của quốc dân? Lỗ Tấn mới chỉ đặt ra câu hỏi, mà chưa trả lời Buổi nhận đường của Lỗ Tấn cũng trải qua biết bao gian nan Người đọc có thể hiểu được: tác giả không vừa lòng với cuộc cách mạng tư sản Tân Hợi mà hình tượng Hạ Du

là một biểu tượng Hạ Du dũng cảm, hiên ngang nhưng rất cô đơn, không ai hiểu việc anh làm, kể cả mẹ anh Quần chúng lấy máu anh làm thuốc chữa lao cũng là lẽ đương nhiên Nhưng lúc này, cách mạng giải phóng dân tộc phải là cuộc cách mạng như thế nào thì Lỗ Tấn chưa rõ Ông đang hướng về cách mạng vô sản Bài tạp văn “Thánh võ” viết năm 1918 ông nhiệt liệt ca ngợi

cách mạng tháng Mười Nga như là “Bình minh của kỉ nguyên mới” Kết thúc

truyện “Thuốc”, ông để cho hai bà mẹ bước qua con đường mòn đến gặp nhau

và cùng sững sờ trước vòng hoa trên mộ của người cách mạng Như vậy là nhà văn vẫn tràn đầy niềm tin vào tiền đồ của cách mạng Máu của người tử

tù đã thức tỉnh quần chúng chữa trị căn bệnh rã rời Vòng hoa trong thời buổi khủng bố đã nói rõ có người hiểu được cái chết của người cách mạng và sẽ đi theo con đường của họ

Đứng trước vòng hoa bất ngờ, bà mẹ Hạ Du cứ nhắc lại câu hỏi: “ Thế

này là thế nào?” Nhà văn Nguyễn Tuân đặc biệt trân trọng hình tượng này

Câu hỏi vừa nói lên sự bàng hoàng sửng sốt, vừa ẩn dấu một niềm vui có

người hiểu con mình (bà mới gào khóc: “Oan cho con lắm, Du ơi!” Rồi lại

cầu khấn cho con quạ chứng nghiệm), và hàm chứa một đòi hỏi phải có câu

trả lời Nguyễn Tuân viết: “Người đọc yên sao được trước những câu hỏi như

thế Hình như nhân vật truyện hỏi thẳng vào chính mình Câu hỏi đó sau nửa thế kỷ đã được thực tế cách mạng trả lời” [47, tr 62].

Đọc “Thuốc” không thể bỏ qua hàm nghĩa của tên truyện, không thể bỏ

qua hình tượng những người dân hăm hở đi mua máu người cách mạng “cổ

dướn cao như cổ vịt bị một bàn tay vô hình xách ngược lên”, không thể bỏ

qua hình tượng con đường mòn do tập quán lâu ngày tạo ra, ngăn cách nghĩa địa người chết chém và người chết bệnh - mộ người chết chém bao giờ cũng ở bên trái, không thể bỏ qua câu hỏi sửng sốt bàng hoàng của bà mẹ người tử tù khi trên mộ con xuất hiện một vòng hoa

Người dạy sẽ có được cái hứng thú khai thác một tác phẩm có vấn đề để khai thác Có điều, thầy cô giáo nắm được chiều sâu của nhà văn nhưng lại phải ý thức đầy đủ đến trình độ kiến thức cũng như đặc điểm tâm sinh lí của đối tượng học sinh

2.2 Thực trạng dạy học truyện ngắn “ Thuốc” của nhà văn Lỗ Tấn trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay.

2.2.1 Thực trạng giảng dạy văn học nước ngoài trong nhà trường trung

học phổ thông hiện nay

Vấn đề dạy học văn học nước ngoài trong nhà trường hiện nay khá nan giải Do tư liệu hạn chế, vốn liếng tri thức của giáo viên và học sinh còn ít, vì vậy mà việc dạy và học trong nhà trường tồn tại mấy vấn đề sau đây:

Trước hết, đất nước nhiều năm chiến tranh, hình ảnh người công dân tương lai bị chi phối bởi chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng, vấn đề yêu nước và nhân đạo như hai nội dung chủ đạo của văn học nước nhà Sự ý thức sâu sắc về nhân quyền và tự do cá nhân, tôn trọng cá tính thì còn cần phải bổ sung nhiều hơn nữa

Do phông văn hoá cói những độ vênh nhất định, nên khi khai thác tác phẩm, thường nặng nề màu sắc chủ quan của người dạy

Vận dụng nguyên tắc chung, ta nhận ra rất rõ những vấn đề cần thiết phải

bổ sung kịp thời: tăng cường kiến thức lịch sử cho giáo viên và bổ sung tư liệu mới có liên quan đến tác phẩm Cho đến nay, rất ít thầy cô được đọc trọn vẹn tác phẩm văn học nước ngoài có đoạn trích mà mình dạy

Quy trình hoá hoạt động dạy học là một công việc quan trọng cần phải tiến hành trong một thời gian dài, với sự tham gia của nhiều người, nhiều chuyên gia, đặc biệt là đội ngũ thầy cô giáo đang đứng lớp

2.2.2 Khảo sát thực trạng giảng dạy truyện ngắn “Thuốc” của

Lỗ Tấn

2.2.2.1 Đối tượng khảo sát

Để tìm hiều hình hình dạy học truyện ngắn “Thuốc” trong nhà trường phổ thông hiện nay, chúng tôi đã tiến hành khảo sát ba đối tượng cơ bản tham gia vào quá trình dạy và học trong nhà trường, đó là giáo viên, học sinh, người soạn sách giáo khoa

Đối với giáo viên, bằng việc tìm hiểu, đánh giá, phân tích bài soạn giảng truyện ngắn “Thuốc” cùng với việc dự giảng những tiết giảng của giáo viên, chúng tôi có thể rút ra những mặt tích cực cũng như những hạn chế trong bài giảng về truyện ngắn “Thuốc” ở nhà trường trung học phổ thông hiện nay.Học sinh với tư cách vừa là đối tượng tiếp nhận, vừa là chủ thể của quá trình dạy học, việc khảo sát cần phải đánh giá được mức độ tiếp nhận của học sinh về tác phẩm Đồng thời nhận định rõ những yêu cầu mục đích của bài học đã đạt được ở mức độ nào

Đối với các sách tham khảo viết về truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn chúng tôi đã xem ở một số sách của các tác giả khác nhau về những vấn đề và khía cạnh họ đề cập đến trong khi nghiên cứu về truyện ngắn “Thuốc” Từ đó rút ra những đánh giá chung nhất về thực trạng dạy học truyện ngắn “Thuốc” hiện nay

Về tư liệu khảo sát: chúng tôi đã tiến hành phát phiếu điều tra, xem vở ghi của học sinh và giáo án của giáo viên Qua việc phát phiếu điều tra, chúng

tôi thấy rằng, đa số các em chỉ trả lời được những câu hỏi thuộc về nội dung

và nghệ thuật của tác phẩm Về vấn đề ngoài văn bản thì hầu như không em nào trả lời được Khi chúng tôi tiến hành xem xét vở ghi và giáo án của giáo viên chúng tôi thấy phần lớn vở ghi của các em đều được tập trung khai thác: hình tượng chiếc bánh bao, câu chuyện ở quán trà, câu chuyện ở bãi tha ma ,

từ đó làm rõ vấn đề của truyện, chứ tuyệt nhiên không em nào khai thác được yếu tố ngoài văn bản Còn đối với giáo án của giáo viên, chúng tôi đã khảo sát giáo án của năm 2010 và xem xét giáo án của một số năm về trước, thì cũng đều thấy chung một thực trạng, tất cả các giáo án để không khai thác các yếu

tố lịch sử phát sinh của tác phẩm, mà chỉ tập chung làm rõ những nội dung văn học mà tác phẩm nói tới Từ những tìm hiểu đó đã cho chứng ta thấy được rất rõ về thực trạng dạy học truyện ngắn “Thuốc” ở nhà trường trung học phổ thông hiện nay

2.2.2.2 Quá trình khảo sát

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã tiến hành khảo sát ở lớp

12A1 của trường trung học phổ thông Thụy Hương - Kiến Thụy - Hải Phòng

và lớp 12C1, 12C2 của trường trung học phổ thông Thái Phiên - Hải Phòng vào năm 2010 Cùng với việc khảo sát chúng tôi đã tham khảo một số giáo án của giáo viên trong những năm học trước để bổ sung ý kiến và đánh giá kết quả khảo sát được chính xác hơn

Tại những thời điểm và địa điểm khác nhau như vậy, kết quả khảo sát vì thế cũng mang tính khách quan và toàn diện hơn Từ những kết quả thu được, chúng tôi đã xác định được rõ thực trạng dạy học truyện ngắn “Thuốc” trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay Đồng thời qua đó chúng tôi cũng phát hiện được những mặt tích cực cũng như những mặt hạn chế và yếu kém còn tồn tại trong quá trình dạy học văn nói chung, dạy học truyện ngắn

“Thuốc” nói riêng

2.2.2.3 Kết quả khảo sát

Qua việc phát phiếu điều tra ở lớp 12A1, 12C1 và 12C2, cùng với việc điều

tra một số giáo viên ở hai tổ Ngữ Văn của hai trường trung học phổ thông nói

trên, chúng tôi tổng hợp được kết quả như sau:

Bảng 2.1: Tổng hợp kết quả khảo sát về phía học sinh

Kết quả tổng hợp Trường Thụy Hương Trường Thái Phiên

Kết quả tổng hợp Trường Thụy Hương Trường Thái Phiên

- Số giáo viên chỉ qua tâm tới

yếu tố nghệ thuật trong tác

phẩm khi dạy truyện ngắn

“Thuốc”

12/14 = 85.7% 10/19 = 52.6 %

- Số giáo viên không quan

tâm đến yếu tố ngoài văn bản 13/14 = 92.8% 6/19 = 31.5 %

- Số giáo viên cho việc khai

thác yếu tố ngoài văn bản

trong dạy học truyện ngắn

“Thuốc” hiện nay là cần thiết

10/14 = 71.4 % 18/19 = 94.7 %

- Số giáo viên đưa ra các hình

ảnh, tư liệu để học sinh

hình dung về hiện thực xã hội

lúc bấy giờ

12/14 = 85.7 % 17/19 = 89.4%

* Phân tích kết quả đã khảo sát

Qua những kết quả điều tra, chúng tôi thấy rằng: tuy môn Ngữ Văn là một môn học chính trong chương trình trung học phổ thông, nhưng học sinh lại rất lơ là và không có hứng thú học cũng như tiếp nhận tác phẩm Một số

em còn tỏ ra không coi trọng môn học này và dành thời gian học rất ít Khi được chúng tôi phát phiếu điều tra thì một số em tỏ thái độ không đồng tình

và không quan tâm lắm đến tác phẩm này Còn lại các em cũng tỏ ra hiểu và nắm được tác phẩm những cũng chỉ nắm được sơ sài về phần nội dung mà tác phẩm đề cập đến, ngoài ra các yếu tố ngoài văn bản, hầu như các em chưa nắm bắt được Những tồn tại đó là do rất nhiều nguyên nhân: chủ quan và khách quan, về phía giáo viên trong khi giảng dạy tác phẩm và học sinh trong quá trình lĩnh hội tác phẩm Nhiệm vụ chúng ta lúc này là làm sao tìm ra được một hướng đi mới tích cực và phù hợp

* Đánh giá kết quả khảo sát

Trước hết, đối với giáo viên phổ thông, truyện ngắn là một thể loại rất quen thuộc và rất dễ nắm bắt cả về mặt nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Giáo viên của chúng ta đa số là những người đã ra trường lâu năm nên vẫn quen soạn và giảng bài theo cách cũ nên điều này cũng hạn chế khả năng nắm bắt với cơ chế dạy học mới, giáo viên vẫn chỉ khai thác tác phẩm theo hướng truyền thống mà không mở rộng ra theo một khía cạnh khác

Chính những hạn chế như vậy đã khiến cho việc dạy truyện ngắn

“Thuốc” trong nhà trường nhiều khi không đi hết và đi sâu được vào tác phẩm Giáo viên chỉ giảng được những gì thuộc về văn bản, đôi khi còn phải cắt giảm đi rất nhiều cho kịp thời gian dạy Điều đó càng làm hạn chế hơn nữa cách tiếp cận của học sinh Như vậy, hậu quả tất yếu sẽ là việc học sinh không nắm kỹ được về tác phẩm này hay chỉ hiểu tác phẩm một cách mờ nhạt ngay

cả khi đã hoàn thành bài học

Đối với học sinh, qua khảo sát, chúng tôi thấy một số tồn tại chung là các

em rất ngại đọc tác phẩm Còn một nguyên nhân nữa khiến cho việc học văn nói chung và truyện ngắn “Thuốc” nói riêng không gây được hứng thú của học sinh, xuất phát từ chính nhu cầu, hứng thú của học sinh Truyện ngắn

“Thuốc” được tác giả viết cách đây rất lâu, những hình ảnh, hoàn cảnh xã hội Trung Quốc lúc đó các em không được chứng kiến và các em hiều về nó quá

ít, nó quá khác xa so với xã hội các em đang sống Do đó nó có nhiều điều khác so với tâm lý, cảm xúc, suy nghĩ của các em trong thời đại hiện nay Nếu giáo viên không cắt nghĩa, lý giải cho các em, đặc biệt lại không chú ý nội dung lịch sử thời đại trong tác phẩm, học sinh sẽ không thể có được cách tiếp cận tác phẩm một cách khoa học, chính xác và hợp lí

Đây chính là những trở ngại lớn cho giáo viên khi tiến hành quá trình giảng dạy tác phẩm “Thuốc” Nó không chỉ đòi hỏi giáo viên cần có những đổi mới trong phương pháp dạy học văn để thay đổi quan niệm và tạo hứng