Nhất là thông quatác phẩm văn học để lồng ghép những bài học về cuộc sống thì đó làviệc làm thích hợp, không khiên cưỡng, gò ép, không tốn kém đầu tưchi phí khi phải tổ chức những hoạt đ
Trang 1TÊN SÁNG KIẾN: GÓP PHẦN GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA TÁC PHẨM “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA NGUYỄN MINH CHÂU
A/ MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Cuộc sống hiện đại với sự phát triển nhanh chóng về các lĩnhvực kinh tế, xã hội, sự hội nhập quốc tế đã và đang thay đổi nhanhchóng bộ mặt xã hội Nhưng bên cạch đó cũng mang đến không ít hệluỵ ảnh hưởng đến văn hoá, đạo đức lối sống và nhất là quá trình hìnhthành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ
Tình trạng đáng báo động hiện nay là sự xuống cấp nghiêmtrọng về đạo đức lối sống của con người, tầng lớp thanh niên và một
bộ phận không nhỏ là học sinh THPT sa đoạ buông thả về lối sống, dễ
bị kích động, nghiện game, thiếu trách nhiệm, thậm chí trộm cắp, bàibạc, … gây ra các vụ bạo hành, các vụ án nghiêm trọng khiến dư luậnkhông khỏi bức xúc
Thạch Thành là một huyện miền núi nhưng vị trí địa lí thuận lợi,lại có một bộ phận không nhỏ thanh niên đi làm ăn tự do, thiếu hiểubiết ở các đô thị nên khi trở về quê mang theo không ít tệ nạn xã hội,
… điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến học sinh của trường THPTThạch Thành 1 Một trong những nguyên nhân khiến nhiều học sinh bịlôi kéo vào vấn đề này chính là do các em còn yếu về kĩ năng sống
Trước thực trạng trên, các cấp các ngành không khỏi băn khoăntrăn trở và có nhiều nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học nhằm tíchcực hóa hoạt động của học sinh, gắn giáo dục với thực tiễn cuộc sống
Trang 2Bộ Giáo dục và Đào tạo lồng ghép kỹ năng sống vào trong chươngtrình học của học sinh Là một giáo viên Ngữ văn, tôi thiết nghĩ rằngmôn văn là phương tiện thích hợp nhất để giáo dục kĩ năng sống chohọc sinh Đồng thời giúp học sinh thấy được tầm thiết thực của mônvăn với cuộc sống chứ không chỉ là một môn nghệ thuật Vì thế, tôimạnh dạn đưa ra vấn đề : Góp phần giáo dục kĩ năng sống cho họcsinh thông qua tác phẩm văn học Mỗi bài lại có cách lồng ghép khácnhau Trong phạm vi bài viết, tôi chọn một tác phẩm “Chiếc thuyềnngoài xa” của Nguyễn Minh Châu để đưa ra suy nghĩ của mình.Những suy nghĩ này được rút ra từ thực tế giảng dạy cho đối tượnghọc sinh THPT ban cơ bản.
II NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
- Bài viết đưa ra một số kĩ năng, kinh nghiệm phân tích tác phẩm
“Chiếc thuyền ngoài xa”(Nguyễn Minh Châu) nhằm giúp học sinh
tiếp cận tác phẩm một các dễ dàng và hiệu quả nhất Thông qua đógiáo dục kĩ năng sống cho học sinh
Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích tác phẩm một cách thànhthạo, chủ động, tích cực, sáng tạo
Thấy được giá trị của tác phẩm, mối quan hệ giữa văn học vàđời sống Từ đó rút ra những bài học cho bản thân
B/ NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I/ THỰC TRẠNG CỦA VIỆC GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH BẰNG TÁC PHẨM VĂN HỌC.
1 THUẬN LỢI
Trang 3- Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh luôn nhận được sự ủng hộ, quantâm của các cấp các ngành và phụ huynh học sinh Nhất là thông quatác phẩm văn học để lồng ghép những bài học về cuộc sống thì đó làviệc làm thích hợp, không khiên cưỡng, gò ép, không tốn kém đầu tưchi phí khi phải tổ chức những hoạt động ngoại khoá, bồi dưỡng chogiáo viên chuyên giáo dục kĩ năng sống.
- Môn Ngữ Văn đã chứa đựng những yếu tố của giáo dục KNS, phùhợp với các nội dung cơ bản của giáo dục KNS, bao gồm kĩ năng tưduy sáng tạo, kĩ năng hợp tác nhóm, kĩ năng giao tiếp, phù hợp vớicách tiếp cận làm thay đổi hành vi của người học trên cơ sở nhận thức
về các nội dung của môn Ngữ Văn Nhiều bài học của môn Ngữ Vănhướng đến việc giúp HS nhận thức được các giá trị trong cuộc sống,hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hóa trong các tình huống đadạng của cuộc sống Mặt khác, các KNS còn được giáo dục thông quaphương pháp học tập tích cực, dựa trên sự tương tác giữa nội dung bàihọc với những hiểu biết, kinh nghiệm vốn có của bản thân người học
và quá trình đối thoại, tương tác người học với nhau để thực hành, vậndụng linh hoạt vào các tình huống trong cuộc sống phù hợp với lứatuổi của các em
- Chương trình ngữ văn THPT ban cơ bản do Bộ GD & ĐT ban hành
đã đưa vào rất nhiều tác phẩm hay, bổ ích, thiết thực, nhất là một số lượng không nhỏ tác phẩm thuộc giai đoạn sau 1975 nhằm giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về văn học, đặc biệt thấy được mối quan hệ
chặt chẽ giữa văn học và đời sống “Chiếc thuyền ngoài xa” của
Nguyễn Minh Châu là một trong những tác phẩm phần nào đáp ứng
Trang 4dược yêu cầu đó nên rất thích hợp để qua đó giáo dục kĩ năng sống và
kĩ năng khám phá đời sống của học sinh
2 KHÓ KHĂN
- Thời lượng cho tác phẩm lại hạn hẹp nên khó phân tích tác phẩmmột cách thấu đáo, cụ thể,… nhất để nghiên cứu kĩ tác phẩm luận đềcủa văn học sau năm 1975 có dung lượng dài, có nhiều vấn đề cầnbàn, được dạy trong thời lượng 2 tiết như tác phẩm “Chiếc thuyềnngoài xa” của Nguyễn Minh Châu nhằm truyền đạt cho học sinh làđiều không dễ thực hiện
- Trong những năm gần đây do xu hướng chọn nghề, chọn ngành, cáchgiảng dạy áp đặt, thiếu tinh thần sáng tạo của giáo viên, cộng thêmvốn sống nghèo nàn của học sinh, chưa kịp nhận diện và thích ứng vớinhững vấn đề mới của cuộc sống làm cho việc tiếp cận tác phẩm trởnên khô cứng, khuôn sáo và các em trở nên bị động trước tác phẩmhoặc có chăng chỉ hiểu tác phẩm một cách đơn chiều phiến diện, chưathấy mối quan hệ giữa tác phẩm với cuộc sống
II NỘI DUNG
PHẦN 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
Kỹ năng sống là một tập hợp các kỹ năng mà con người có được thôngqua giảng dạy hoặc kinh nghiệm trực tiếp được sử dụng để xử lýnhững vấn đề, câu hỏi thường gặp trong cuộc sống hàng ngày của conngười
Có nhiều cách định nghĩa về kĩ năng sống: Theo Tổ chức Y tế Thếgiới WHO định nghĩa kỹ năng sống là "khả năng thích nghi và hành vitích cực cho phép cá nhân có khả năng đối phó hiệu quả với nhu cầu
Trang 5và thách thức của cuộc sống hàng ngày" Kỹ năng sống được chiathành 2 loại là kỹ năng tâm lý xã hội và kỹ năng cá nhân, lĩnh hội và
tư duy, với các yếu tố như: tự nhận thức, tư duy sáng tạo, giải quyếtvấn đề, kỹ năng giao tiếp ứng xử với người khác, ứng phó với các tìnhhuống căng thẳng và cảm xúc, biết cảm thông, tư duy bình luận và phêphán, cách quyết định, giao tiếp hiệu quả và cách thương thuyết
Tại nhiều nước Tây phương, thanh thiếu niên đã được học những kỹnăng sống về những tình huống sẽ xảy ra trong cuộc sống, cách đốidiện và đương đầu với những khó khăn và cách vượt qua những khókhăn đó cũng như cách tránh những mâu thuẫn, xung đột, bạo lực giữangười và người
Tại Việt Nam, kỹ năng sống đang được quan tâm, tuy nhiên trong nhàtrường chủ yếu học sinh chỉ được dạy kỹ năng học tập và chính trị,còn việc giáo dục kỹ năng sống chưa được quan tâm nhiều
Giáo viên, nhất là giáo viên dạy văn cần phải có trách nhiệm giáo dục
kĩ năng sống cho học sinh Thông qua các giờ dạy, GV sẽ giúp cho HS
có những khả năng tâm lí xã hội, những bài học thiết thực gắn với đờisống để các em biết cách ứng xử, ứng phó, thể hiện mình và trau dồinhân cách, biết sống hữu ích, tránh những va vấp trong cuộc đời
PHẦN 2: GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
1 Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh
chuẩn bị bài
- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài đây là bước quan trọng nhất
của việc hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm giúp ta đi vào tìm hiểu tácphẩm một cách dễ dàng nhất và giáo dục cho học sinh tinh thần học
Trang 6tập nghiêm túc chuẩn bị bài chu đáo trước khi đến lớp hay làm bất cứcông việc gì thì công việc mà mình làm sẽ hiệu quả hơn rất nhiều Với
“Chiếc thuyền ngoài xa”(Nguyễn Minh Châu) ta có thể tham khảo tài liệu như: Mấy vấn đề về văn xuôi sau 1975 (Hoàng Quỳnh Liên); Chuyên đề dạy - học ngữ văn 12 (TS Lê Thị Hường) và soạn bài theo
câu hỏi sách giáo khoa
- Khuyến khích học sinh nếu có khả năng hội hoạ thì có thể đọc
đoạn đầu của tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” và vẽ tranh minh hoạ
về cuộc sống của những gia đình làng chài, cảnh thuyền và biển banmai,… nhằm phát huy khả năng hội hoạ của những em có năng khiếu
2 Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh đọc văn bản
- Hướng dẫn học sinh đọc văn bản không đơn thuần đọc để hiểubiết, để tham khảo, hơn nữa việc đọc ở đây đã trở thành một khâu thenchốt quyết định sự thành công trong việc học tác phẩm, rèn luyện sự
tự tin, phát huy khả năng ngôn ngữ của học sinh
+ Đối với đoạn trích “Chiếc thuyền ngoài xa”(Nguyễn Minh
Châu) trong sách giáo khoa đòi hỏi người học phải tìm đọc văn bản
hoàn chỉnh để có cái nhìn tổng quát về văn bản
+ Đọc kĩ văn bản để nhận diện được vấn đề bao quát, cảm hứngchủ đạo của tác phẩm, chú ý những chi tiết quan trọng nhất, từ ngữ,giọng điệu, cấu trúc tác phẩm, hình thức trần thuật
+ Đọc và tóm tắt được cốt truyện
Trang 7Nếu học sinh không đọc kĩ, chính xác văn bản sẽ không tránhkhỏi lúng túng khi diễn đạt, khi phân tích một dẫn chứng nào đó đểlàm sáng tỏ luận điểm
3 Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh tìm hiểu về tác giả Nguyễn Minh Châu:
Muốn thành công trong việc tìm hiểu tác phẩm thì phải tìm hiểutác giả vì tác phẩm văn chương chính là tâm huyết của nhà văn và lànơi để nhà văn thổ lộ tâm tư tình cảm, suy nghĩ của mình về một vấn
đề nào đó
- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989) quê ở Quỳnh Lưu, Nghệ
An Ông là nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ
- Sự nghiệp: Thành công ở nhiều thể loại như: tiểu thuyết, truyệnngắn, lí luận phê bình
+ Tác phẩm tiêu biểu như: Cửa sông (tiểu thuyết,1967); Dấu chân người lính (tiểu thuyết,1972); Mảnh trăng cuối rừng (truyện
ngắn,1970); Bến quê (truyện ngắn,1985);….
+ Ông được coi là : “Nhà văn mở đường tinh anh và tài năng
nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc) Sự tinh anh và tài năng
ấy được thể hiện ở quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật: Tác phẩm củaông luôn đi sâu khám phá sự thật đời sống trên bình diện đạo đức thế
sự và phát hiện nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp, góp phần nhìnnhận và hoàn thiện nhân cách con người Từ đó thể hiện cái nhìn đachiều về cuộc sống và con người của nhà văn Nguyễn Minh Châu làgương mặt lớn của nền văn học dân tộc, là nhà văn tiên phong trongcông cuộc đổi mới văn học
Trang 8Từ những thông tin về tác giả, học sinh có thể thấy được ý thứctrách nhiệm của nhà văn đối với những vấn đề của đời sống hiện thực
và trăn trở trước những vấn đề nóng bỏng của hiện thực đời sống
4 Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh tìm
hiểu xuất xứ của tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn
Minh Châu: Tác phẩm được sáng tác tháng 8-1983, in trong tập truyệncùng tên, NXB Tác phẩm mới, 1987
Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh lịch sử xã hội có nhiều thay đổi Cuộc kháng chiến chống Mĩ kết thúc, Đất nước thống nhất trong
nền hoà bình độc lập Cuộc sống “Muôn mặt đời thường” trở lại sau
chiến tranh, nhiều vấn đề về đời sống, nhân sinh phải được nhìn nhận lại, nhiều yếu tố mới nảy sinh trong điều kiện xã hội mới
5 Giáo dục kĩ năng sống thông qua tìm hiểu về tình huống
truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh châu.
Tình huống truyện là sự kiện có ý nghĩa bộc lộ mọi mối quan hệ,khả năng ứng xử, thử thách phẩm chất, tính cách, đôi khi tạo ra nhữngbước ngoặt trong tư tưởng, tình cảm, trong cuộc đời con người
Tình huống truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh
Châu khá đặc biệt để lại ấn tượng đậm nét cho người đọc Trong giâyphút tâm hồn thăng hoa những cảm xúc lãng mạn nhất, Phùng bất ngờchứng kiến từ con thuyền vừa đưa đến cho anh một bức tranh đẹp như
mơ ấy là cảnh lão đàn ông đánh vợ dã man và vô lí nhưng người đàn
bà vẫn cam chịu, nhẫn nhục Trước tình thế bi đát đó, thằng Phác đãxông ra đánh bố nó để bảo vệ cho mẹ nó Từ đó, Phùng có cách nhìnđời đa diện, sâu sắc về cuộc đời, con người và chính bản thân
Trang 96 Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tìm hiểu điểm nhìn trần thuật: “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu
Với quan niệm nghệ thuật đích thực không bao giờ rời xa cuộcđời, tác giả không áp đặt mà đối thoại, cùng người đọc suy ngẫm vềcon người và nghệ thuật
Nhìn nhận cuộc đời không nên đơn giản, xuôi chiều, bị đánh lừabởi vẻ ngoài mà cần soi thấu sự phức tạp, chứa đầy nghịch lí, mâuthuẫn bên trong Để nhận diện được bản chất đích thực của đời sống,mỗi người cần thâm nhập mạch ngầm ẩn sâu để không bị ngộ nhậnbởi vẻ hào nhoáng bên ngoài
Với truyện ngắn này, Nguyễn Minh Châu đã khám phá conngười trong sự phức hợp, đa chiều của nó thông qua điểm nhìn củanhân vật Phùng Từ đó soi chiếu, lật xới mọi chiều, cạnh của tácphẩm, cảm nhận thông điệp ánh lên từ vẻ đẹp tâm hồn người đàn bàlàng chài lòng bao dung độ lượng, vị tha và đức hi sinh vì chồng con.Điều đó giúp cho Đẩu và Phùng vỡ vạc nhiều chân lí đời sống màtrước hết, đó là sự trải nghiệm
7 Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh châu
7.1 Đối với đối tượng học sinh THPT giáo viên cần có sự dẫn
dắt hợp lí, tránh áp đặt kiến thức để học sinh chủ động tranh luận, tìm
ra hướng khai thác văn bản hợp lí
- Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định được vấn đề trọng tâm củavăn bản, nhấn mạnh những ý cần làm sáng tỏ
Trang 10- Giáo viên xây dựng câu hỏi bám sát từng vấn đề để học sinh hìnhdung kết cấu nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Trong khâu nàygiáo viên cần khuyến khích học sinh chủ động phát biểu suy nghĩ vàhình thành hệ thống kiến thức cho mình Từ đó, các em tự tin nêu cáchhiểu của mình dù đúng hướng hay sai lệch thì giáo viên có điều kiệnđiều chỉnh kịp thời.
- Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích lần lượt từng vấn đề Đầutiên giáo viên và học sinh chọn một vấn đề cơ bản hướng dẫn các emcách khai thác Sau đó các em lần lượt tìm hiểu các vấn đề tiếp theo
- Cuối cùng, giáo viên hệ thống hoá lại kiến thức, chốt lại ý quan trọngnhất, và nhận xét, đánh giá hướng phân tích của học sinh, tuyên dươngnhững cách hiểu hay, điều chỉnh những cách hiểu lệch lạc, chưa đúng
7.2 Giáo dục kĩ năng sống thông qua cách thức đọc hiểu tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.
7.2.1 Muốn xây dựng được cấu trúc bài dạy trước hết ta phải xác định
được trọng tâm văn bản và định hướng hướng tiếp cận văn bản: Chiếcthuyền ngoài xa mang đến bài học đúng đắn về cách nhìn nhận cuộcsống và con người: một cách nhìn đa diện, nhiều chiều, phát hiện rabản chất thực sự sau bề ngoài của hiện tượng Xác định hướng khaithác văn bản: Lần lượt làm sáng tỏ từng vấn đề của tác phẩm theo bốcục sách giáo khoa
+ Tìm ý và lập ý phải tuân thủ tính lôgíc chặt chẽ từ ý lớn đến ý bé,tuỳ tầm quan trọng của vấn đề mà sắp xếp
Thứ nhất, những phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh
Trang 11Thứ hai, câu chuyện của người đàn bà làng chài và tấm ảnh được chọncho bộ lịch năm ấy
Thứ ba, những độc đáo trong bút pháp của Nguyễn Minh châu
+ Tìm dẫn chứng cho từng vấn đề cụ thể, chú ý đến cấu trúc câu văn,
từ ngữ, giọng điệu, hình ảnh, nhất là những chi tiết then chốt của tácphẩm,…
+ Đánh giá tổng quát, nhấn mạnh những khám phá mới, độc đáo củanhà văn để khám phá giá trị của văn bản Liên hệ mở rộng để thấyđược những đóng góp của tác giả
+ Diễn đạt rõ ràng mạch lạc, không rập khuôn, dựa dẫm vào quanđiểm ý kiến của người khác
+ Giáo viên phải trau dồi năng lực cảm thụ, từ ngữ, nhất là cảm xúcvới văn bản
7.2.2 Hình thành văn bản, đây là khâu chính để hướng dẫn học sinh
đọc hiểu tác phẩm nên giáo viên phải hoàn chỉnh, kiểm tra, diễn đạt lạivăn bản
- Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu các chi tiết trong đoạn trích
và cho biết:
Người nghệ sĩ đã phát hiện điều gì khi đến vùng biển miền trung?
Thái độ của anh khi bắt gặp “Cảnh đắt trời cho” và chứng kiến bi kịch
gia đình?
Từ đó anh đã chiêm nghiệm và có cách hành xử như thế nào?
Bài học mà Nguyễn Minh Châu muốn gửi gắm đến độc giả là gì?
* HAI PHÁT HIỆN CỦA NGƯỜI NGHỆ SĨ NHIẾP ẢNH: Giáo
viên đọc diễn cảm đoạn trích, nhấn mạnh một số chi tiết đặc sắc để tạo
Trang 12hứng thú cho học sinh tiếp cận bài học Sau đó, giáo viên định hướngcho học sinh bằng câu hỏi cụ thể, nhằm dẫn dắt học sinh vào vấn đề :Sau nhiều ngày lăn lộn ở vùng biển miền trung, Phùng đã phát hiệnthấy điều gì? Phùng có cảm nhận như thế nào về điều vừa phát hiện?Điều đó đã tác động như thế nào đến tâm trạng của Phùng? Hãy lí giải
vì sao tác giả lại chọn nơi bấm máy của Phùng là một vùng biển miềntrung heo hút và còn đầy tàn tích của chiến tranh Học sinh theo dõiphát hiện và trả lời theo câu hỏi định hướng của giáo viên, chú ýkhuyến khích học sinh chủ động tiếp cận tri thức tránh rập khuôn, máymóc, nhất là phụ thuộc tài liệu để trả lời đối phó khi giáo viên hỏi đến
- Phát hiện thứ nhất của người nghệ sĩ là một bức tranh thiênnhiên tuyệt mĩ được miêu tả như “Một bức tranh mực tàu của mộtdanh hoạ thời cổ”, mũi thuyền “in một nét mơ hồ loè nhoè vào bầusương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặttrời chiếu vào.”; “Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăngphắc”; “đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp”;… Đó là một bứctranh thiên nhiên diệu kì, tươi mát và mĩ lệ, vừa có đường nét vừa cómàu sắc của cảnh biển lúc bình minh và Phùng đã quyết định thu vàoống kích của mình
Từ góc nhìn của một người nghệ sĩ, Phùng hài lòng với tất cảnhững gì đang diễn ra trước mắt và anh gọi đó là “một cảnh đắt trờicho” vì đó là cảnh đẹp diệu kì của tạo hoá khi trời đất hoà hợp giaothoa Nhưng đồng thời đó cũng chính là những phút giây bùng phátcủa niềm đam mê sáng tạo, tài năng của người nghệ sĩ Nếu khoảnh