Trong cuốn Nhà văn hiện đại, nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan đã nhận xét: “Văn chương Nguyễn Tuân đã làm cho văn giới ViệtNam phải chú ý đến lối hành văn đặc biệt của ông và những ýkiế
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài
Sinh mệnh văn chương và tên tuổi cuả người cầm bút luônđứng trước sự thử thách nghiệt ngã của thời gian.Trong dòngchảy của quy luật ấy, có một nhà văn đã lưu được tên tuổi củamình trong tâm hồn và tình cảm các thế hệ độc giả - nhà vănNguyễn Tuân
Đọc Nguyễn Tuân ta sẽ thấy cái hay, cái lạ của ông trảitrên những trang viết Ông là một trong số không nhiều nhà văn
đã tạo cho mình một phong cách nghệ thuật độc đáo Trong
cuốn Nhà văn hiện đại, nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan đã
nhận xét: “Văn chương Nguyễn Tuân đã làm cho văn giới ViệtNam phải chú ý đến lối hành văn đặc biệt của ông và những ýkiến cùng tư tuởng phô diễn bằng những giọng tài hoa, sâu cay,khinh bạc, lúc thì đầy nghệ thuật, lúc thì bừa bãi lôi thôi, nhưmột bức phác họa, nhưng bao giờ nó cũng cho người ta thấymột trạng thái của tâm hồn” Có thể thấy, Nguyễn Tuân đã đưavào văn chương thành công cái Tôi lớn lao của con người xãhội, con người chủ thể, con người sáng tạo “Nói đến NguyễnTuân, người ta thường hay nghĩ đến một cái “tôi” đặc biệt tàihoa, nhưng cũng hết sức tài tử” ( theo Nguyễn Đăng Mạnh)
Sự nghiệp của Nguyễn Tuân chủ yếu được nhắc đến lànhững tác phẩm ở thể tùy bút và bút ký, đặc biệt là tùy bút Cóthể nói tính tự do, phóng túng và khả năng thể hiện bản ngã củangười cầm bút ở thể tùy bút đã rất ăn nhập với cá tính, tài năngNguyễn Tuân Nói như Vương Trí Nhàn thì “Tùy bút đã là một
Trang 2phần cuộc đời…là một thứ số phận mà bảo rằng ông lựa chọn
nó hay nó lựa chọn ông, đằng nào cũng được” Và ở một thểloại khác được Nguyễn Tuân thử bút trong giai đoạn đầu củaquá trình sáng tác là truyện ngắn thì cái tôi của ông cũng thấpthoáng, bằng nhiều cách Những gì Nguyễn Tuân đã làm là cảmột hành trình dâng hiến đời văn, tài văn cho nhân dân, cho vănhóa dân tộc Đó là lẽ sống của những con người cao cả, nhữngnhà văn chân chính
Trong quá trình dạy và học các tác phẩm của nhà vănNguyễn Tuân cũng như quá trình tiếp nhận tác phẩm văn họcnói chung, muốn đạt được hiệu quả giáo dục cao, việc giảng dạyvăn học phải tiến hành sao cho phù hợp với đặc trưng của bộmôn, vừa chú ý đến bản chất xã hội, vừa phải chú ý tính thẩm mĩ,tính nghệ thuật của tác phẩm Loại thể văn học là một vấn đề thuộchình thức nghệ thuật của văn học, có liên quan khăng khít đếnnội dung Mỗi tác phẩm văn học đều tồn tại dưới hình thức mộtloại thể nhất định, đòi hỏi một phương pháp, một cách thứcphân tích giảng dạy phù hợp với nó Vì vậy, vấn đề loại thể vănhọc trong thực tế giảng dạy ở trường phổ thông đặt ra khôngnhững như một vấn đề tri thức mà chủ yếu còn là vấn đề vềphương pháp Đó là chìa khoá để khám phá những giá trị đíchthực của từng tác phẩm, cùng với sự vận động và phát triển củanền văn học
Như vậy, để hiểu về những sáng tác của Nguyễn Tuânphải đi từ bản chất cái Tôi của nhà văn và khám phá trên cơ sở
Trang 3thể loại của tác phẩm - một điều không phải dễ dàng và cũngchưa được thực sự chú trọng trong quá trình dạy - học.
Trong tình hình dạy học văn hiện nay, khi phân tích tácphẩm văn học chưa xác định đúng “chất của loại” trong thể Xarời bản chất loại thể tác phẩm, thực chất là xa rời tác phẩm cả về
“linh hồn” lẫn “thể xác” Một thực trạng đáng quan tâm nữa làsau những nỗ lực không ngừng áp dụng đổi mới phương pháp,đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trìnhgiảng dạy thì việc dạy - học văn vẫn chưa thoát khỏi sự đơnđiệu và tẻ nhạt Số học sinh yêu thích môn văn, rung động thực
sự với môn văn còn ở con số hạn chế Vấn đề ở chỗ cần có mộthướng khai thác phù hợp với cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm
Đối với nhà văn Nguyễn Tuân, chương trình Ngữ Văn
THPT giới thiệu hai tác phẩm: truyện ngắn Chữ người tử tù (Lớp 11) và tùy bút Người lái đò sông Đà (lớp 12) Đây là hai
tác phẩm tiểu biểu cho hai giai đoạn sáng tác và cũng là hai thểloại thành công của Nguyễn Tuân Về một mặt nào đó, nó gópphần phác họa đầy đủ chân dung của “cái Tôi” nhà văn- ngọnnguồn của sự sáng tạo và cho thấy diện mạo phong cách độcđáo của nhà văn này
Vì lẽ đó, trong khuôn khổ của một đề tài tôi muốn đề cậpđến hướng tiếp cận tác phẩm của nhà văn Nguyễn Tuân Dùkhông mới nhưng thiết nghĩ nó sẽ góp một phần nhỏ vào việcdạy và học có hiệu quả những tác phẩm của nhà văn NguyễnTuân trong chương trình THPT Đó là hướng tiếp cận các tácphẩm của nhà văn trên cơ sở áp dụng các biện pháp đặc trưng
Trang 4của “loại thể” và dựa trên cái nhìn có hệ thống về bản chất cáiTôi cá nhân của nhà văn
II/ Nhiệm vụ của đề tài
Chia sẻ kinh nghiệm về: Hướng tiếp cận và dạy học tácphẩm của nhà văn Nguyễn Tuân trong chương trình THPT theođặc trưng loại thể và dựa trên cái nhìn có hệ thống về cái Tôicủa nhà văn
III/ Cơ sở nghiên cứu
- Cơ sở lí luận: tiếp nhận lí thuyết về dạy học tác phẩm văn họctheo loại thể và những kiến thức về nhà văn
- Cơ sở thực tiễn: những thuận lợi và hạn chế của đối tượng họcsinh lớp 11,12 ( với những đặc điểm nổi bật về tâm lí, trí tuệ),
cơ sở vật chất, tinh thần, hiệu quả áp dụng phương pháp, biệnpháp dạy học tác phẩm văn học theo loại thể…
IV/ Phương pháp nghiên cứu
- Biện pháp thu nhập và xử lí thông tin
- Biện pháp khảo nghiệm và thống kê tư liệu
- Biện pháp phân tích, tổng hợp, so sánh
V/ Cấu trúc: Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính
gồm các phần sau:
I/ Tác giả Nguyễn Tuân
II/ Thể loại truyện ngắn và tùy bút
III/ Tình hình dạy – học tác phẩm của nhà văn Nguyễn TuânIV/ Tiếp cận tác phẩm của nhà văn Nguyễn Tuân
Trang 5B PHẦN NỘI DUNG
I/ TÁC GIẢ NGUYỄN TUÂN
Nguyễn Tuân sinh ngày 10/7/1910 tại phố Hàng Bạc trongmột gia đình nhà Nho khi nền Hán học đã suy tàn, khi nhữngnền nếp sinh hoạt cổ đang mất dần đi trước sự xâm nhập củavăn minh phương Tây Ông chịu nhiều ảnh hưởng từ gia đình.Người có ảnh hưởng lớn và trực tiếp đến tư tưởng, quan điểmcủa Nguyễn Tuân chính là người cha, cụ Nguyễn An Lan - mộtnhà Nho tài hoa bất đắc chí Hồi nhỏ Nguyễn Tuân học chữNho, sau ông chuyển sang học tiếng Pháp Theo học đến cuốibậc thành chung ở thành phố Nam Định thì ông bị đuổi học vìtham gia một cuộc bãi khóa phản đối mấy giáo viên người Phápnói xấu người Việt Nam (1929) Không lâu sau đó (1930) ônglại bị bỏ tù vì “xê dịch” trái phép qua biên giới
Ở tù ra, Nguyễn Tuân bắt đầu làm báo, viết văn với nhiềubút danh: Ngột Lôi Quật, Thanh Hà, Nhất Lang, Tuân, NguyễnTuân, Ân Ngũ Tuyên, Tuấn Thừa Sắc…được bạn đọc biết đếnnhiều bởi tập “Một chuyến đi” đăng báo năm 1938, nhưng ôngchỉ thực sự nổi tiếng khi tác phẩm “Vang bóng một thời” ra đời(đăng báo năm 1939 và xuất bản thành sách năm 1940) Vớinội dung và phong cách mới lạ, tập truyện ngắn đã đặt NguyễnTuân vào vị trí nổi bật trên văn đàn lúc bấy giờ
Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Nguyễn Tuânhào hứng đón chào và tham gia cách mạng một cách nhiệt tình
Từ năm 1948-1958, ông giữ chức Tổng thư kí Hội văn nghệ
Trang 6Việt Nam Nguyễn Tuân hoạt động rất tích cực trên mặt trậnvăn hóa và tiếp tục đóng góp cho văn học nhiều trang viết sắcsảo, đầy nghệ thuật để rồi tên tuổi được ghi nhận là một cây búttiêu biểu của nền văn học mới.
Trong hơn năm mươi năm cầm bút và sáng tạo khôngngừng, Nguyễn Tuân đã để lại một sự nghiệp văn học phongphú với nhiều bài học bổ ích cho những ai muốn bước vào nghềvăn Bắt đầu viết từ năm 1930, dường như con người ấy bướcvào nghề văn cốt là để khẳng định một cá tính riêng, một phongcách nghệ thuật không thể lẫn với bất kì ai Trong cả hai giaiđoạn sáng tác trước và sau cách mạng tháng Tám 1945, tuy cónhững biến đổi nhất định trong tư tưởng, quan điểm song cá tính
và phong cách ấy vẫn là một sự thống nhất - rất Nguyễn Tuân
và chỉ có thể là Nguyễn Tuân mà thôi Trước cách mạng, tácphẩm của ông chủ yếu xoay quanh ba đề tài chính: Chủ nghĩa
“Xê dịch”, vẻ đẹp “Vang bóng một thời” và Đời sống trụy lạc.Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh thì giai đoạn nàyphong cách nghệ thuật của ông có thể gói gọn trong một chữ
“ngông” Ông luôn thể hiện là một nghệ sỹ tài tử ngôngnghênh, kiêu bạc với đời, biểu hiện những cái khác đời, thậmchí ngược đời, lấy cái tài hoa, uyên bác để “trêu ghẹo thiên hạ,
để khinh thế ngạo vật” Tất cả đều xuất phát từ một cái Tôi đốilập với xã hội, có khi sa vào chủ nghĩa cá nhân cực đoan Có lẽbởi trong giai đoạn này người “lữ khách” ấy cảm thấy không thểtìm được trong môi trường quanh mình cái cảm giác mới lạ,mãnh liệt mà ông vẫn hằng khát khao “tôi muốn mỗi ngày trong
Trang 7cuộc sống của tôi phải cho tôi cái say rượu của tối tân hôn”,cũng bởi cảm cảm giác bất hòa với thực tại - cái thời buổi TâyTàu nhố nhăng với những mặt trái của nó Nguyễn Tuân khônglúc nào cảm thấy yên ổn, ông đã tìm về quá khứ để nhấm nháphương vị một thời vang bóng cùng những con người tài hoa bấtđắc chí, dần dà trở nên cô độc, bế tắc ông tìm vào thế giới yêu
ma đầy mộng ảo tìm hi vọng thoát ly, để rồi đến lúc cũng phảitrở về với thực tại Những diện mạo phức tạp của cái Tôi ấykhông làm nhòa đi một con đường riêng, độc đáo của NguyễnTuân, đó là hành trình bền bỉ săn tìm cái đẹp, đưa cái đẹp thănghoa Và thẳm sâu bên trong tâm hồn ấy vẫn chưa hẳn đã khépkín trước cuộc đời Nhà văn không quay lưng lại với những giátrị văn hóa tốt đẹp của dân tộc mà là quay lưng lại với những cáixấu xa của xã hội, ta vẫn nhận ra trong sáng tác của ông ý thứcsâu sắc về tinh thần dân tộc dân chủ
Cách mạng tháng Tám như một sự đổi đời kì diệu đối vớinhững nghệ sỹ tiền chiến, trong đó có Nguyễn Tuân Ông đã tìm
ra con đường giải thoát cho cuộc sống và nghệ thuật của mình,nhanh chóng hòa mình vào nhịp sống đang sục sôi của dân tộc.Sau một quá trình vật lộn, “lột xác” không hề đơn giản, các tácphẩm từ “ Lột xác” (1945) “ Đường vui” (1949) “Tình chiếndịch” (1950) “Tùy bút kháng chiến” (1955) “Tùy bút khángchiến và hòa bình” (1956) đến “ Sông Đà” (1960) “Hà Nội tađánh Mỹ giỏi” (1972) Ký (1976)…cho thấy sự chuyển biến từcái Tôi cá nhân cực đoan đến cái Tôi công dân nghệ sỹ Ngườinghệ sỹ ấy đã thấy “cái có thật bây giờ đẹp và cái đẹp bây giờ
Trang 8có thật trong cuộc đời” (Nguyễn Đình Thi) Không còn đối lậpvới cuộc đời, không lùi sâu vào cái Tôi cá nhân nữa, NguyễnTuân đã mở lòng ra tìm kiếm cái đẹp trong cuộc đời thường vàđem ngòi bút tài năng của mình chân thành phục vụ cuộc chiếnđấu của dân tộc, theo sát từng nhiệm vụ chính trị của đất nước,ngợi ca Tổ Quốc, ngợi ca nhân dân.
Từng thử bút qua nhiều thể loại: lúc đầu làm thơ sauchuyển sang viết truyện ngắn, tiểu thuyết, bút kí, tùy bút, phóngsự Thể loại gắn bó chủ yếu và làm nên tên tuổi nhà văn lớnchính là thể tùy bút Bằng ngòi bút bản lĩnh, ông đã góp phầnbồi đắp, phát triển thêm nhiều khả năng nghệ thuật cho thể loạinày
Văn giới coi Nguyễn Tuân là “một thứ định nghĩa về vănchương”, những ai muốn bước vào nghề văn đều tìm thấy từ conngười và tác phẩm của ông nhiều bài học bổ ích cho công việcsáng tạo nghệ thuật Bạn đọc gần xa lưu giữ trong tình cảm củamình những trang văn đẹp, hình ảnh về một cá tính, nhân cáchđẹp Nguyễn Tuân thực sự xứng đáng với tất cả niềm tin yêu và
sự ngưỡng mộ ấy Nguyễn Tuân ngày càng khẳng định được vịtrí hàng đầu vững chắc của mình trong nền văn xuôi Việt Namhiện đại
II/ THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN VÀ TÙY BÚT
1.TRUYỆN NGẮN
Nhận diện thể loại truyện ngắn là một nỗ lực liên tục của cảngười sáng tác và giới nghiên cứu lí luận Truyện ngắn có thể
Trang 9được hiểu khái quát là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, một lát cắt củađời sống nhưng dung chứa trong nó nội dung phản ánh hiệnthực sâu sắc Truyện ngắn không miêu tả hiện thực trong cả mộtquá trình mà chỉ chớp lấy những khoảnh khắc ấn tượng, nhữngđiểm sáng thẩm mĩ để từ đó khái quát lên những nét bản chấtnhất mang tính quy luật của hiện thực Vì vậy, đặc trưng cơ bảncủa truyện ngắn là sự hàm súc, cô đọng Truyện ngắn thể hiệnkhả năng chiếm lĩnh hiện thực và phản ánh mang trình độ caocủa người nghệ sĩ và nó ngày càng phát huy được thế mạnhtrong nền văn học hiện đại.
Về tính chất của “loại” trong thể “truyện ngắn”, có thể phânbiệt như sau: Loại “Truyện ngắn - kịch hoá” là những truyệnngắn được xây dựng theo hướng kịch hoá thường lấy một hànhđộng nhân vật làm nòng cốt Truyện thường có cốt truyện gaycấn: sự kiện, hành động tập trung trong một tình huống điểnhình và đòi hỏi kết thúc bất ngờ Lời trần thuật ngắn gọn, tínhchất khẩu ngữ, tính chất cá thể hoá ngôn ngữ đậm nét Có thể
thấy, Chữ người tử tù là một truyện ngắn lãng mạn giàu kịch
tính Đặc biệt, cảnh tượng cuối cùng là một bức tranh đầy kịchtính được xây dựng bằng thủ pháp đối lập tương phản: trongbuồng giam chật hẹp bẩn thỉu, ẩm ướt, đầy phân chuột, phângián… dưới ánh sáng của một bó đuốc tẩm dầu, một người cổđeo gông, chân mang xiềng đang tô đậm những nét chữ trên tấmlụa trắng tinh… Từ đó dẫn đến một cảnh tượng kì lạ đầy kịchtính để làm toát lên nội dung tư tưởng của tác phẩm và nhữngthông điệp nghệ thuật của nhà văn Loại “Truyện ngắn - trữ tình
Trang 10hoá” lại sử dụng thủ pháp của trữ tình để tạo ra một cấu trúc tự
sự mới, trong đó câu chuyện được kể lại chủ yếu gợi ra ấn tượng
về một thế giới đang tồn tại trong tâm tưởng con người Chẳnghạn như: “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam là truyện ngắn trữ tình.Tác phẩm là loại truyện không có cốt truyện, truyện của nhữngcung bậc tâm trạng, của những sắc thái cảm xúc, cảm giác, cảmtính Loại “Truyện ngắn - tiểu thuyết hoá” là truyện tổng hợploại thể ở đó các thủ pháp kịch và trữ tình vẫn được sử dụngnhưng không nhằm diễn tả hành động hay trạng thái cảm xúc
mà trước hết là để phân tích, lí giải đời sống qua quan hệ củacon người với môi trường, hoàn cảnh, tính cách
Như vậy, ngay trong thể truyện ngắn cũng có những tính chấtriêng về “loại” Trong quá trình nghiên cứu cũng như giảng dạy,điều quan trọng là phải nắm bắt được cái chất của “loại” trong
“thể” Đó là con đường hiệu quả nhất để chúng ta đi sâu vàochiếm lĩnh tác phẩm văn chương, tránh lối khai thác máy móc
2 TÙY BÚT
Tùy bút là một thể loại văn xuôi có đóng góp đáng kể vàonền văn học, đặc biệt ở thời kỳ hiện đại Thạch Lam, NguyễnTuân, Chế Lan Viên, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, BìnhNguyên Lộc, Vũ Bằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Băng Sơn… lànhững tên tuổi lớn với những tác phẩm thành công ở thể loại này
Trong phần giới thiệu Nguyễn Tuân toàn tập, tập 1, nhà nghiên
cứu Nguyễn Đăng Mạnh có nêu ra một định nghĩa bao quát đượchầu hết những đặc trưng của thể loại: “Tùy bút là gì ? Có thể hiểu
Trang 11một cách đại khái thế này: người viết tùy bút thường mượn cớthuật lại một sự kiện, một mẩu chuyện nào đó mà mình có trải qua
để nhân đấy nêu lên những vấn đề này khác mà bàn bạc, mà nghịluận, triết luận, ném ra những suy tưởng của mình một cách thoảimái, phóng túng”
Không có cốt truyện, không có tình tiết éo le gay cấn, nên sứchấp dẫn của những trang tùy bút là ở cách thức tác giả bộc lộ thếgiới tinh thần chủ quan với những cung bậc cảm xúc mãnh liệt,những rung động tinh tế cùng những liên tưởng bất ngờ, tài hoa,uyên bác
III/ TÌNH HÌNH DẠY - HỌC TÁC PHẨM CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN TUÂN
Qua thực tế khảo sát đối tượng tiếp nhận tác phẩm của nhàvăn Nguyễn Tuân trong chương trình Ngữ Văn THPT là họcsinh lớp 11 và lớp 12 người viết nhận thấy có một số vấn đềnhư sau:
Năng lực trí tuệ của học sinh có thể giúp các em nắm bắttác phẩm không khó khăn Các em cũng đã có khả năng tư duy
lí luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập và sáng tạo, việcphân tích hình tượng văn học, phân tích cái hay cái đẹp của tácphẩm có thể được các em thực hiện có hiệu quả Tuy vậy vì một
số lí do, nhiều em có thiên hướng về đời sống vật chất, lười học,lười suy nghĩ, học theo kiểu đối phó, sao chép nên sự cảm thụtác phẩm văn học của các em còn là quá trình thụ động