skkn phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác nghệ thuật trào phúng trong hạnh phúc một tang gia trích tiểu thuyết số đỏ - vũ trọng phụng

Bản thân tôi trong thực tế giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp đều nhận thấy cách giáo viên hướng dẫn học sinhđọc – hiểu đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” trích “Số đỏ” – VũTrọng Phụng

PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC NGHỆ

THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG “HẠNH PHÚC CỦA MỘT TANG

GIA”

TRÍCH TIỂU THUYẾT “SỐ ĐỎ” – VŨ TRỌNG PHỤNG

A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong lĩnh vực giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học là một vấn

đề đã được đề cập và bàn luận rất sôi nổi từ nhiều thập kỷ qua Các nhànghiên cứu phương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu, tiếp thunhững thành tựu mới của lý luận phương pháp dạy học hiện đại, đưa nềnvăn học của nước nhà ngày càng hiện đại, tích cực hơn, đáp ứng đượcnhu cầu học tập Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã thốngnhất theo tư tưởng tích cực hóa hoạt động của học sinh dưới sự tổ chức,hướng dẫn của giáo viên Bên cạnh việc phát huy tính chủ động, tích cựccủa học sinh thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy của giáo viên hết sứcquan trọng Phương pháp dạy, tổ chức, định hướng trong bài dạy củagiáo viên đối với học sinh được ví như người cầm lái con tàu Con tàu

đó có đi đúng hướng hay không, học sinh có tiếp thu được bài học theohướng tích cực hay không, điều đó phụ thuộc vào phương pháp, cách tổchức khai khác bài học của giáo viên

Nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương phápgiảng dạy, giúp cho học sinh tiếp cận được giá trị của tác phẩm vănchương, đem lại kết quả cao hơn trong học tập của các em, tôi đã lựachọn đề tài cho sáng kiến kinh nghiệm

B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận:

Văn học là một loại hình nghệ thuật lấy ngôn từ làm chất liệu, tácphẩm văn học phản ánh đời sống khách quan thông qua hình tượng nghệthuật, qua đó nhà văn gửi gắm quan điểm, tư tưởng, thái độ của mìnhtrước cuộc sống Tác phẩm văn học giúp con người có những nhận thứcsâu sắc về đời sống Việc đọc hiểu tác phẩm văn học sẽ giúp học sinh cócách nhìn về đời sống và về bản thân mình

Việc đưa thể loại tiểu thuyết vào chương trình là nhằm tạo cho họcsinh có điều kiện tiếp xúc với đủ các loại hình văn học: Tự sự, Trữ tình

và Kịch Song ở loại hình Tự sự thì thể loại Tiểu thuyết lại có những đặctrưng riêng biệt Tiểu thuyết là hình thức tự sự có dung lượng lớn, phổbiến thời cận đại và hiện đại Tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử nhiềucuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức, xã hội, miêu tả cụ thể cácđiều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa đạng trong mộtkhông gian, thời gian rộng lớn

Dạy tiểu thuyết, đặc biệt là tiểu thuyết Trào phúng không đơnthuần là dạy những sự kiện, tình tiết hay tính cách nhân vật diễn ra trongtác phẩm mà phải thể hiện được đặc trưng của bút pháp Trào phúngtrong tác phẩm đây là điều không dễ cho cả người dạy và người tiếpnhận Vì vậy cần vận dụng linh hoạt các phương pháp để khai thác chấttrào phúng trong tác phẩm

II Cơ sở thực tiễn.

Trong những năm gần đây, các giáo viên trong tổ Ngữ văn củatrường luôn có ý thức đổi mới phương pháp nhằm khai thác những giá trịcủa tác phẩm văn học, song việc đổi mới còn chưa đồng bộ Đối với thểloại Tiểu thuyết trào phúng thì các giáo viên đều xác định dạy cho ranghệ thuật trào phúng là khó dạy Bản thân tôi trong thực tế giảng dạy và

dự giờ đồng nghiệp đều nhận thấy cách giáo viên hướng dẫn học sinhđọc – hiểu đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” trích “Số đỏ” – VũTrọng Phụng đều gặp những khó khăn trong việc tìm cách khai thác chấttrào phúng trong đoạn trích, một số tiết học có xu hướng hướng dẫn họcsinh tiếp cận theo kiểu “xã hội học” làm mất đi tính chất nghệ thuật củamột kiệt tác trong sự nghiệp Vũ Trọng Phụng và của văn học Việt Namhiện đại, và đặc biệt là tính chất trào phúng trong bộ tiểu thuyết này Tổvăn cũng đã tiến hành họp nhóm và dạy thể nghiệm một số tiết song kếtquả vẫn chưa được như mong muốn Đó là lí do tác giả đi vào tìm hiểu

Phương pháp khai thác nghệ thuật trào phúng trong đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia” trích tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng.

III Giải pháp và tổ chức thực hiện

1 Giới thuyết về nghệ thuật trào phúng:

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: Trào phúng là một loại đặc

biệt của sáng tác văn học và đồng thời cũng là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm,

phóng đại, khoa trương, hài hước được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích,

tố cáo, phản kháng những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời, độc ác trong xã hội Như vậy có thể thấy Trào phúng là nghệ thuật gây ra tiếng cười

mang ý nghĩa phê phán xã hội

Với đặc điểm là loại tiểu thuyết hoạt kê, “Số Đỏ” của Vũ Trọng

Phụng đã miêu tả thật sống động bao nhiêu cảnh đời và con người hàihước, giễu cợt Không chỉ một cuộc đời của nhân vật chính – Xuân Tóc

Đỏ đáng cười, mà hầu như tất cả các nhân vật, các tình huống, các chitiết truyện đều đáng cười, đáng phê phán Vũ Trọng Phụng dùng tiếngcười như một thứ vũ khí sắc bén để đả kích xã hội thực dân tư sản thành

thị - xã hội “chó đểu” với nhiều dạng “quái thai” bịp bợm Bằng các thủ

pháp phóng đại, khoa trương dưới nhiều biểu hiện, tác giả đã dựng lêncho người đọc thấy một lũ người háo danh, vô đạo và bỉ ổi trong cái gia

đình danh giá ấy Chương XV của tiểu thuyết với nhan đề: “Hạnh phúc

của một tang gia – Văn Minh nữa cũng nói vào – Một đám ma gương mẫu” đã miêu tả một đám tang cụ cố tổ, giống như một đám rước, một

đám hội, một cuộc tiễn đưa tập thể, cuộc hành trình tới mộ của cả một xãhội – cái xã hội tư sản thành thị Âu hóa rởm, văn minh rởm hết sức lốlăng và đồi bại đang hiện diện ở Việt Nam những năm 30 – 45 của Thế

kỉ XX Mỗi một tình huống, mỗi một nhân vật, mỗi một lời nói, hànhđộng cứ tự nhiên bật ra tiếng cười Tiếng cười mang nhiều sắc thái, cungbậc, liên tục không dứt Nó kéo dài trong suốt cuộc đưa tiễn Để đạt đượchiệu quả của tiếng cười phê phán, Vũ Trọng Phụng đã sử dụng một sốcác thủ pháp nghệ thuật trào phúng

2 Các thủ pháp nghệ thuật trào phúng.

a Tình huống trào phúng

Tình huống truyện là hoàn cảnh chứa đựng xung đột được nhà văn tạolập để triển khai cốt truyện Xung đột đó có thể là một biến cố có tácđộng lớn đến cuộc đời, số phận, tính cách nhân vật qua đó góp phần làm

nổi bật chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.Tình huống trong “Hạnh phúc của

một tang gia” là tình huống trào phúng, nó bắt đầu từ việc Cụ Tổ họ

Hồng – một người cha, một người ông của cái gia đình đông đảo, “danh

giá” và “đáng kính” của xã hội thượng lưu đã ngoài 80 tuổi đã để lại cho

đám con cháu một tờ di chúc với một khối tài sản kếch sù chia cho đám

con cháu, nhưng ông già quái ác này lại ghi trong di chúc: Chỉ chia giatài cho con cháu khi cụ đã qua đời Thật là sốt ruột khi mà cụ cứ sốngmãi Đám con cháu hám danh, hám lợi trong nhà chỉ mong cho ông cụnày sớm chết Chúng chờ đợi cái chết của cụ như chờ đợi một niềm hạnhphúc Và hạnh phúc đã đến khi Xuân Tóc Đỏ - trong một lần nổi giận vì

tự ái đã om sòm tố cáo trước mặt mọi người rằng ông Phán dây thép,

cháu rể cụ tổ (chồng cô Hoàng Hôn) là một người “chồng mọc sừng”.

Việc tố cáo đó thực ra do ông Phán thuê Xuân với giá 10 đồng - đã trựctiếp gây ra cái chết thật cho cụ Tổ và có cái đám tang kì lạ này

Ở đời, có mấy ai “sung sướng”, “hạnh phúc”, “vui vẻ” trước cái chết

của con người, trừ khi đó là cái chết của kẻ thù không đội trời chung,huống hồ chi đó lại là cái chết của người thân, là sự ra đi của đấng sinhthành, thế thì làm sao có thể lấy làm hạnh phúc được? Thế mà kì lạ vàmỉa mai, chua chát thay, có một đám tang của một gia đình đại danh giá

trong tiểu thuyết “Số Đỏ” của Vũ Trọng Phụng lại vô cùng “hạnh phúc”, lại “nhiều người sung sướng lắm”, lại “tựu chung tang gia ai cũng vui vẻ

cả”.

Mọi việc bắt đầu từ cái chết của cụ Tổ, cái chết của cụ già đáng phảichết từ lâu ấy đã làm cho nhiều người trong gia đình ấy nhao lên mỗingười theo một cách Họ nhao lên vì đau đớn, vì lo lắng, vì bối rối trướccái chết của người thân chăng? Không phải, chúng đã nhao lên vì hạnh

phúc “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm” Và để

chứng tỏ lòng hiếu thảo của mình, đám con cháu ấy đã tổ chức một đámtang thật to, thật long trọng, thật hoành tráng với đầy đủ các kiểu cách,

nghi lễ theo cả lối Ta, Tây, Tàu – một đám ma thật sự gương mẫu, “có

thể làm cho người chết nằm trong quan tài cũng phải mỉm cười sung sướng, nếu không thì cũng gật gù cái đầu” Bằng giọng văn tưng tửng,

bỡn cợt, hóm hỉnh Tác giả mấy lần miêu tả điệp khúc: “Đám cứ đi! ”,

“Đám cứ đi! ” như muốn nói: Đám ma thật là to, thật là đông, thiên hạ

tha hồ mà chiêm ngưỡng Đám ma đi đến đâu huyên náo đến đấy, cảthành phố nhốn nháo hẳn lên Đủ các loại kèn (kèn ta, kèn tây, kèn tàu,

bu zích, lốc bốc xoảng) thi nhau mà rộ lên Tiếng khóc của những người

đi đưa tang xen lẫn tiếng thì thầm về chuyện vợ con, nhà cửa, mua sắm,tiếng thì thào của bọn đàn ông bình phẩm sắc đẹp của các cô gái, thanthở việc vợ béo chồng gầy Người đọc thấy khung cảnh pha tạp, hỗn độn

âm thanh, màu sắc, con người Việc vĩnh biệt một con người mà nhưchuyện mà như chuyện đùa vui, đám tang hay đám rước, đám hội mà vui

như ở hội chợ thế kia Và đến lúc đám không “cứ đi” nữa mà dừng lại

để hạ huyệt Đến đây màn kịch được đẩy lên đến đỉnh điểm của sự giảtạo Vũ Trọng Phụng đã dựng lên hai chi tiết đặc sắc: Một là cậu Tú Tânbắt mọi người phải cúi đầu, khom lưng để cậu chụp ảnh, hai là ông Phánmọc sừng khóc tưởng chừng như ngất đi thì lúc ông oặt người để khóc làlúc ông giúi vào tay Xuân năm đồng để thanh toán món nợ Chúng nóthật là những kịch sĩ thượng hạng của tấn trò đời Cuối chương truyệnngười đọc còn được nghe trong đám tang ấy một tiếng khóc vang lên của

ông Phán: Hứt ! Hứt ! Hứt ! cái âm thanh ấy nó mới phức điệu và đa nghĩa làm sao? Hứt! Hứt! Hứt! hay là hay là lấp! lấp! lấp! hoặc vứt! vứt!

vứt! nhanh cái xác cụ già đáng phải chết ấy Đúng là một cái xã hội “chó đểu”.

b Nhân vật trào phúng

Như trên đã nói, mọi việc bắt đầu từ cái chết của cụ tổ của cái gia đìnhdanh giá đáng phải chết từ lâu ấy đi Sau thời gian bối rối theo lẽ thườngtình của một nhà có việc tang, khi ba người quan trọng nhất: Vợ chồng

cụ Cố Hồng, ông Văn Minh từ trên gác xuống dưới nhà cắt đặt mọi việc,

thì cái gia đình có đại tang ấy bừng lên một ngày hội vì “cái chết kia đã

làm cho nhiều người sung sướng lắm”, lũ con cháu ấy mỗi người

“sướng” lên một kiểu theo cái cách của riêng mình Đặc biệt là đám tang

ấy cũng còn làm cho nhiều người – thiên hạ được hưởng lây những niềm

“hạnh phúc”.

Niềm hạnh phúc của đám con cháu:

- Cụ cố Hồng: Vì là cụ cố nên đóng vai già yếu, tuy mới ngoài 50 tuổinhưng cứ thích được gọi là cụ, Lâu nay cụ mới đóng trò già yếu trongnhà, nay nhờ có đám tang nên cụ được diễn trò già yếu trước bàn dânthiên hạ, vì thế khi bố chết, cụ đã sung sướng nhắm nghiền mắt mà mơmàng đến cái lúc mặc đồ xô gai, lụ khụ chống gậy, vừa ho khạc vừakhóc mếu để cho thiên hạ phải bình phẩm, phải khen ngợi: Úi chà! Trông

kìa! Con trai lớn đã già thế kia kìa! Và, “cụ chắc cả mười phần rằng ai

cũng phải ngợi khen một cái đám ma như thế, một cái gậy như thế”.

Đúng là một lão già háo danh vô kể

- Văn Minh chồng, người cháu đích tôn “chí hiếu” của người chết thì

sung sướng tột đỉnh, bởi vì với cái chết của ông nội thì có nghĩa cái tờ dichúc kia từ nay không còn là lý thuyết viễn vông nữa mà đã đi vào thời

kì thực hành và hắn chỉ nóng lòng mời luật sư đến chứng kiến cái chếtcủa ông nội, nghĩa là cái ao ước ông nội chết đi để được chia của đã trởthành sự thực

- Văn Minh vợ lại sung sướng theo đúng cái cách của một phụ nữ tânthời, bà ta nhận ra từ cái chết của ông nội chồng là một dịp may hiếm có

để có thể mặc bộ tang phục tân thời, đồ xô gai tân thời của tiệm may Âu

hoá “để có thể ban cho những ai có tang đương đau đớn vì kẻ chết cũng

được hưởng chút ít hạnh phúc ở đời”

- Ông Phán mọc sừng - Đứa cháu rể quý hoá của người chết vô cùng

hả hê sung sướng vì đã được bố vợ hứa chia thêm cho vài nghìn đồng vì

đã có công giết chết cụ tổ, chính hắn cũng không ngờ đôi sừng hươu vôhình trên đầu mình lại có giá trị đến thế và hắn lấy đó làm điều hãnhdiện Sự bỉ ổi và vô liêm sỉ nhất ở ông Phán khi ở cuối chương truyệnông khóc tưởng chừng đến ngất đi, giữa lúc ông oằn người khóc lóc làlúc ông giúi vào tay Xuân Tóc đỏ món tiền năm đồng để thanh toán sòngphẳng cho nó vì đã có công gọi ông ta là người chồng mọc sừng Ôngthật là một kịch sĩ thượng hạng

- Cô Tuyết: Một cô gái hư hỏng nhưng tự hào chỉ “hư hỏng một nửa”,

“chưa đánh mất cả chữ trinh” Trong đám tang ông nội, Tuyết mặc bộ y

phục ngây thơ nửa kín nửa hở, cô đội cái mũ mấn xinh xinh…Tuyết đilại mời các quan khách rất nhanh nhẹn với nét mặt buồn lãng mạn rấtđúng mốt của nhà có đám tang nhưng không phải cô buồn vì cái chết củaông nội mà buồn vì nhớ nhân tình

- Cậu Tú Tân: Không háo danh, hám lợi như cha và anh của mình, TúTân có niềm vui riêng, cái chết của ông nội là dịp may hiếm có để cậu códịp sử dụng và trổ tài chụp ảnh, vì thế mà cậu đã sướng điên cả người vì

sự kiện này Bất nhân, vô đạo một cách vô tình khi mà trước lúc hạ huyệtcho cụ tổ, Tú Tân đã bắt mọi người phải đóng một vở kịch ngay trongđám tang: Đó là hắn bắt mọi người phải cong lưng, phải chống gậy, gụcđầu, lau nước mắt… để cho hắn chụp ảnh Chất bi hài của truyện đượcđẩy lên đến đỉnh điểm khi mà trong giờ phút ấy và cả đám tang bỗng bậtlên tiếng khóc của đứa cháu rể quý hóa – Phán mọc sừng, ông khóc

“Hứt! hứt! hứt!”, cái âm thanh tiếng khóc kì lạ làm sao! tiếng khóc ấycủa ông thương cho người đã khuất chăng? Không phải ông đang đóngkịch trước thiên hạ, và tác giả đã lật tẩy bộ mặt của hắn khi phát hiện ra,lúc Phán khóc đến oặt người đi là lúc ông dúi nhanh vào tay Xuân tóc đỏ

tờ 5 đồng để trả công hắn đã gọi ông là người chồng mọc sừng Đến đâythì sự bất hiếu đã được tác giả đẩy lên đến đỉnh điểm của sự giả tạo

Tâm địa của cái lũ người kia tưởng đến thế là ghê tởm Nhưng chưahết, tác giả còn đẩy mâu thuẫn lên một mức nữa khi mà bọn con cháu bấthiếu, bất nhân nhất trần đời đó còn muốn tỏ ra mình là những kẻ hiếuthảo nhất trần đời nữa kia thế là chúng tổ chức một đám ma thật to đểbày tỏ lòng hiếu thảo với người đã chết

Niềm hạnh phúc của những người đi đưa tang:

- Đám tang ấy không chỉ làm đại gia đình danh giá ấy sung sướng,hạnh phúc mà nó còn lan ra cả ngoài xã hội Bắt đầu là đại diện bộ máynhà nước, hai cảnh sát Min Đơ, Min Toa vô cùng hí hửng khi được chủnhà thuê giữ trật tự Lí do của sự mừng rỡ ấy là họ đang không có việc gì

làm và họ “đang buồn rầu như nhà buôn sắp vỡ nợ” Tiếp đến sự xuất

hiện rất đúng lúc của hai tên đại bịp Xuân Tóc Đỏ và sư cụ Tăng Phúkhiến người ta cảm động hết mức Vì với sáu chiếc xe kéo và nhữngvòng hoa đồ sộ , hai kẻ này đã làm cho đám ma thêm long trọng, to tát,đến bà cụ cố Hồng – người lương thiện nhất trong gia đình đại bịp ấy

cũng cảm động mà thốt lên: “Giá không có những thứ ấy thì đám tang

kém phần to tát”

- Đám “tai to mặt lớn” - Bạn cụ Cố Hồng Có thể nói sự có mặt của

đám này đã làm cho đám tang thêm phần đông đúc và long trọng Trong

“niềm đau” vô hạn của khổ chủ, các vị tai to mặt lớn, lớp “tinh hoa” của

giới thượng lưa xã hội, mặt mũi long trọng đến đưa tang nhưng trên ngựcđeo đầy đủ các loại huy chương, mề đay: Vạn tượng bội tinh, Cao Miên

bội tinh, Bắc đẩu bội tinh…và khoe các loại dâu ria “hoặc dài hoặc

ngắn, hoặc đen, hoặc hung hung, hoặc lún phún hay rầm rậm, loăn quăn…” tân thời nhất Họ đi bên linh cữu người chết với một vẻ mặt cảm

động, song sự cảm động của họ không phải vì tưởng nhớ đến người đãkhuất, cũng không phải vì tiếng kèn Xuân nữ bi ai não ruột, mà cảmđộng vì …được ngắm không mất tiền làn da trắng đang thập thò trong

làn áo mỏng của cô Tuyết Các vị đến để khoe tài, khoe đức, khoe sựgiàu sang nhưng Vũ Trọng Phụng đã lật tẩy cái sự dâm ô của các vị.

- Đám giai thanh gái lịch: Họ đến đưa tang với một vẻ mặt nghiêmcẩn, nhưng xen vào đó là những lời chê bai nhau, hẹn hò nhau, bìnhphẩm nhau, chim nhau, cười tình với nhau bằng vẻ mặt buồn rầu củangười đi đưa đám Chúng nó thật là những kẻ bỉ ổi mang bộ mặt đạo đứcgiả của cái được gọi là văn minh, gương mẫu, tân thời

-Nỗi vui sướng, hạnh phúc bất thường, kỳ di, thậm chí quái gở này,qua ngòi bút Vũ Trọng Phụng như có sức lây lan rất rộng: Từ người bềtrên đến người bề dưới, từ người trong tang gia đến ngoài tang gia, từkhổ chủ đến khách khứa đi đưa đám, từ người sống đến người chết Nóđược duy trì theo diễn biến của đám tang, từ lúc phát phục đến khi cấtđám, đưa đám và cả đến khi hạ huyệt Xem thế để thấy niềm hạnh phúc

mà cái chết kia mang lại thật vô bờ bến và mang niềm sung sướng đếntất thảy mọi người

c Ngôn ngữ trào phúng

Về mặt ngôn từ:

Với đặc trưng của loại tiểu thuyết trào phúng, tác giả đã sử dụngmột tần số lớn các lớp ngôn từ mang tính gây cười nhằm phê phán, đảkích Trong chương truyện, những lời đối thoại rất ít, chủ yếu là lời trầnthuật của người kể chuyện với sự vận dụng các thủ pháp cường điệu, nóingược, mỉa mai…sử dụng đan xen, linh hoạt, song tính chất khách quanchân thực vẫn hiện lên rất rõ nét Ngay từ đầu tên chương truyện nhà văn

thông báo: “Hạnh phúc một tang gia – Văn Minh nữa cũng nói vào –

Một đám ma gương mẫu” thì chúng ta không khỏi bật cười về cách

thông báo hóm hỉnh của nhà văn Ngôn từ dành cho cái việc đại hiếu củamột gia đình danh giá như gia đình cụ Cố lại hỗn độn pha trộn tùy tiệnchữ Hán, chữ Nôm, nào tang gia, nào văn minh, nào gương mẫu Cứ nhưchuyện đùa, chuyện vui vậy Hay như mở đầu đoạn trích, tác giả thông

báo một tin: “Ba hôm sau, ông cụ già chết thật”, sao lại có “chết thật”

và “chết giả” ở đây, hẳn nhìn từ phía đám con cháu, nó ẩn chứa một tiếng gieo mừng Cụ Tổ hẳn đã có những phen “chết giả” làm cho đám

con cháu kia hụt hẫng, thất vọng và cả đại gia đình danh giá ấy đã chờ

đợi cái “chết thật” này quá lâu rồi, nên khi ông cụ chết thật thì người ta vui sướng và hạnh phúc tột cùng Vậy nên tang gia ai cũng “hạnh phúc”,

“vui vẻ” cả Tất cả điều ấy được nhà văn diễn tả cụ thể và sinh động.

Ông lật tẩy bản tính háo danh của cụ Cố bằng ngôn từ mỉa mai chua

chát, khi cha chết đang nằm đó thì cụ “mơ màng nghĩ đến lúc được mặc

đồ xô gai, ho khạc, khóc mếu để… cho thiên hạ bình phẩm”, cụ nói 1872

câu “biết rồi, khổ lắm, nói mãi” một cách vô nghĩa trong khi cụ chẳng

biết cái quái gì Đám con cháu được miêu tả thật hài hước: Ông Văn

Minh thì “vui mừng”, bà Văn Minh thì “sốt ruột”, cậu Tú Tân thì “điên

người”, cô Tuyết “sung sướng”, ông Tuypn thì “bực mình”…người ta sốt

ruột vì cái xác ấy sao không mau chóng đem chôn để con cháu được

hưởng niềm hạnh phúc Xen lẫn tiếng khóc là tiếng “thì thầm” chuyện vợ con, nhà cửa, may áo…, tiếng “thì thào” của bọn đàn ông bình phẩm sắc đẹp của các cô gái, tiếng “than thở” về vợ béo, chồng gầy….của những

người đi đưa tang Việc vĩnh biệt một con người mà hỗn độn chẳng khác

một đám hội chợ, đám rước, bởi như tác giả kể: “đám cứ đi”… rồi lại

“đám cứ đi”… Lời văn hóm hỉnh, bỡn cợt, tưng tửng mà chua chát.

Kiểu dùng từ ngược nghĩa

Một điều dễ nhận thấy trong đoạn trích là tác giả trần thuật những câuvăn, lời bình, lời nhận xét ngược nghĩa, kết hợp ngôn từ trái ngược nhautrong một câu văn để làm bật sự vô nghĩa lí của cuộc đời kiểu như:

“Hạnh phúc một tang gia”, “cái chết kia đã làm cho nhiều người sung

sướng lắm”, “tang gia ai cũng vui vẻ cả”, hay đoạn nói về thuốc thánh

đền bia “công hiệu đến nỗi họ mất mạng”, hoặc “đám ma to tát có thể

làm người chết nằm trong quan tài cũng phải mỉm cười sung sướng, nếu không cũng phải gật gù cái đầu”…được sử dụng dày đặc trong đoạn

trích Cách trần thuật này làm chúng ta thấy thực giả lẫn lộn, danh hão vàlòng hiếu thảo xen lẫn nhau Có khi tác giả lại mỉa mai bằng cách nóingược, ví như sau khi ghi lại hàng loạt câu nói trơ trẽn, nhảm nhí của

đám giai thanh gái lịch, tác giả viết “và còn nhiều câu nói vui vẻ, ý nhị

khác nữa, rất xứng đáng với những người đi đưa đám” Những câu nói

ấy là hư cấu ư? Nhưng ở đây nó hợp lí và hình như đều có thật cả Đằngsau những câu nói như vô lí kia lại là sự thật của đời sống: Sự tàn nhẫn

và dối trá

Có thể nói đoạn trích “Hạnh phúc một tang gia” là một chuỗi cười dài,liên tục, không ngớt từ lúc cụ Tổ trút hơi thở cuối cùng cho đến khi cụvùi sâu ba tấc đất Thời gian không dài song Vũ Trọng Phụng đã phát

hiện và diễn tả thật tài tình những cái bất thường, kì dị chứa đựng nhữngmâu thuẫn trào phúng rồi phóng đại nó lên qua đó ông lật tẩy tính chấtbịp bợm của tầng lớp gọi là thượng lưu, trí thức trong xã hội thực dân tưsản thành thị được thu hẹp trong gia đình cụ Cố, tất cả tính chất giả tạocủa nó được trình diễn trong một cuộc diễn trò: Một cuộc báo hiếu linhđình nhất của một gia đình đại bất hiếu.

3 Phương pháp thực hiện bài dạy cụ thể

a Cách giới thiệu bài mới cần hấp dẫn.

Đây là hoạt động đầu tiên của bài học, việc vào bài hấp dẫn sẽ tạođược tâm thế và hứng thú trong giờ học cho học sinh, tránh vào bài mộtcách đơn điệu nhàm chán Giáo viên có thể vào bài bằng nhiều cách khácnhau như kể một mẫu chuyện, đưa một thông tin hấp dẫn, đặt một số câuhỏi có vấn đề cần giải quyết có liên quan đến bài học, hoặc có thể dùngmột số tranh ảnh liên quan đến các nhân vật trong đoạn trích Ở bài này

có thể cho học sinh xem một đoạn băng trích từ trong phim đoạn nói vềcái chết của cụ Tổ họ Hồng và dẫn dắt cái chết này sẽ là khởi nguồn chomọi sự việc, tình tiết mà các nhân vật hiện lên cái bản chất lưu manh,đểu giả và háo danh, hám lợi của mình Đoạn trích hôm nay tìm hiểu sẽminh chứng cho điều ấy

b Hệ thống câu hỏi đọc hiểu văn bản.

Đây là thao tác cần thiết nhất trong giờ học nhằm hướng dẫn họcsinh chiếm lĩnh tri thức, đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động vàsáng tạo của học sinh Hệ thống câu hỏi này một mặt làm sáng tỏ những

gì các em đã chuẩn bị ở nhà , mặt khác nhằm điều chỉnh những nhậnthức chưa đúng hoặc những gì chưa hiểu ở các em Do đó câu hỏi phảichính xác, rõ ràng, cô đọng, vừa mang tính chất tái hiện vừa phát huyđược khả năng tư duy, sáng tạo của các em theo cấp độ từ thấp đến cao,

từ đơn giản đến phức tạp Các dạng câu hỏi nên sử dụng (6 dạng):

- Câu hỏi phát hiện Dạng câu hỏi này nhằm giúp học sinh phát

hiện những chi tiết, hình ảnh, các sự kiện có tác động đến cảm xúc thẩm

mĩ ở các em

VD: Có thể hỏi: Tình huống gì xảy ra trong đoạn trích ?

Định hướng: Cái chết của cụ cố tổ họ Hồng ở một gia đình danh

giá bậc nhất đất Hà thành cái cụ già đáng phải chết từ lâu ấy đã làm chonhiều người sung sướng, hạnh phúc lắm

- Câu hỏi giải thích Câu hỏi này yêu cầu học sinh phải làm sáng

tỏ vấn đề cần quan tâm trong bài giảng, cắt nghĩa từ nữ, hình ảnh, thuậtngữ văn học

Ví dụ: Em hiểu thế nào là tình huống truyện? Hoặc em hiểu gì về

nhan đề đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia”?

Định hướng: Tang gia thường gắn với đau buồn, thương tiếc Ở đây

tang gia lại vui vẻ Nhan đề giật gân, hài hước, trào phúng

- Câu hỏi phân tích Câu hỏi dạng này nhằm phát huy năng lực

cảm thụ văn học của học sinh, giúp các em khám phá nội dung và nghệthuật của tác phẩm Khi giáo viên đặt câu hỏi, học sinh có thể trình bàynhững hiểu biết của mình về những vấn đề giáo viên đưa ra để có nhữngcảm nhận đúng đắn, sâu sắc

Ví dụ: Vì sao cái chết của cụ cố tổ lại là niềm hạnh phúc của mọithành viên trong đại gia đình cụ? Hãy phân tích tâm trạng hạnh phúc ấy?

Định hướng: Niềm vui lớn nhất cho đại gia đình bất hiếu này là tờ

+ Ông Văn Minh: thích thú vì cái “chúc thư không còn là lýthuyết viễn vông nữa” và đăm đăm chiêu chiêu suy nghĩ về ơn và tội củaXuân tóc đỏ

+ Cậu Tú Tân: điên người lên vì đã sẵn sàng mấy cái máy ảnh màmãi không được dùng đến

+ Bà Văn Minh: sốt cả ruột vì mãi khôgn được mặc đò xô gai tânthời

+ Ông Typn: bực mình vì mãi không thấy sản phẩm cuả mình ramắt công chúng

+ Cảnh sát sung sướng vì có việc làm